Кіріспе

Британдық физик және жазушы, британдық ақын және жазушы (1878–1955)

Сэр Оливер Джозеф Лодж (12 маусым 1851 – 22 тамыз 1940) – британдық физик және жазушы, радионың дамуына қатысып, оның негізгі патенттерінің иесі болған. Ол Герцтің дәлеліне тәуелсіз электромагниттік сәулеленуді анықтады және 1894 жылғы Корольдік институттағы лекцияларында («Герцтің еңбегі және оның ізбасарлары») «когерер» деп атаған радио толқынын анықтайтын құралды көрсетті. 1898 жылы ол АҚШ патент бюросынан «синтоникалық» (немесе реттегіш) патент алды. Лодж 1900 жылдан 1920 жылға дейін Бирмингем университетінің басшысы болды. Лодж спиритизмнің де алғашқы қадамдарын жасады. Оның өлімнен кейінгі өмірге қатысты псевдоғылыми зерттеулері көптеген кітаптарға арналды, соның ішінде ең көп сатылған «Реймонд; немесе, Өмір мен өлім» (1916) кітабында медиум арқылы алған хабарларын егжей-тегжейлі баяндады, олар Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан ұлынан келгенін сенді.

Ерте өмір

Оливер Лодж 1851 жылы Стаффордширдің солтүстік бөлігінде, Стаффордшир гончарлық өнеркәсібіне жақын, Пенкхуллдегі "The Views" деген ауылдық ауылда дүниеге келді. Ол қазіргі Стоук-он-Тренттегі Адамс грамматикалық мектебінде білім алды. Оның ата-анасы – Оливер Лодж (1826–1884), кейіннен Стаффордширдің Вулстантон қаласында балшық саудагері болған, және оның әйелі Грейс, туған тегі Хит (1826–1879). Лодж олардың тұңғыш баласы болды, жалпы алғанда олардың сегіз ұлы мен бір қызы болды. Лоджтың бауырларының арасында сэр Ричард Лодж (1855–1936) – тарихшы; Элеонора Констанс Лодж (1869–1936) – тарихшы және Лондонның Вестфилд колледжінің директоры; және Альфред Лодж (1854–1937) – математик есімдері бар. Лодж 12 жасқа толғанда, отбасы Вулстантонға көшіп келді. Вулстантон батпағының оңтүстік шетіндегі Моретон үйінде ол ұзақ мектеп демалысында алғашқы ғылыми тәжірибелерін жүргізу үшін үлкен шаруашылық ғимаратын пайдаланды. 1865 жылы 14 жасар Лодж мектепті тастап, әкесінің бизнесіне (Оливер Лодж және Ұлы) Б. Фейл және Ко компаниясының агенті ретінде қосылды, ол Пербек көгілдір балшығын гончарлық өндірісшілерге сатты. Бұл жұмыс оны кейде Шотландияға дейін сапар шегуге мәжбүр етті. Ол 22 жасқа толғанға дейін әкесіне көмектесе берді. 18 жасқа келгенде, Лодждың әкесінің байлығы артып, отбасын Ханлидегі Чаттерли Хаусқа көшірді. Содан ол Лондондағы физика лекцияларына қатысып, сондай-ақ жақын маңдағы Бёрслемдегі Веджвуд институтына оқуға түсті. Веджвуд тәжірибелер жүргізген Этрурия Холлынан оңтүстікке қарай бір шақырым жердегі Чаттерли Хауста Лодждың "Автобиографиясы" 1869 жыл шамасында "шынайы тәжірибеге ұқсас нәрсе" басталғанын еске алды. Оның отбасы 1875 жылы тағы бір рет көшіп келді – бұл жолы Мидлпорт пен Вулстантон арасындағы Портхилл Банкінің жоғарғы жағындағы жақын маңдағы Уотлендс Хоусына (1951 жылы бұзылған).

Академиялық зерттеулер

Лодж 1875 жылы Лондон университетінен ғылым бакалавры дәрежесін алды және 1877 жылы ғылым докторы дәрежесін иеленді. 1879 және 1880 жылдары Волстантонда ол мүлдем жаңа "электромагниттік жарық" жасаумен тәжірибелер жүргізді, бұл кейінгі тәжірибелік жетістіктерге жол ашты. Осы кезеңде ол Лондонның Бедфорд колледжінде дәріс оқыды. Лодж 1881 жылы жаңа құрылған Ливерпуль университетінің колледжінде физика және математика профессоры қызметіне тағайындалу үшін керамика өндірісінен кетті. 1900 жылы Лодж Ливерпульден Мидлендс аймағына оралып, жаңа Бирмингем университетінің алғашқы директоры болды және 1919 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін осы қызметте қалды. Ол университеттің қала орталығындағы Эдмунд көшесінен қазіргі Эджбастон кампусына көшіруді бақылады. Лодж 1898 жылы Корольдік қоғамның Рамфорд медалін алды, ал 1902 жылғы Корольдік салтанатта рыцарь дәрежесіне ие болды, сол жылдың 24 қазанында Букингем сарайында король Эдуард VII-ден осы құрметті марапатты қабылдады. 1928 жылы ол туған қаласы Стоук-он-Тренттің құрметті азаматы атанды.

Электромагнетизм және радио

1873 жылы Дж.К. Максвелл «Электр және магнетизм туралы трактат» атты еңбегін жариялады, ал 1876 жылы Лодж оны мұқият зерттеді. Бірақ Лодж математикалық физикада да, оқу бағдарламасында да шектеулі болды, ал оның алғашқы екі жұмысы электр құбылыстарын көрсетуге арналған механизмды (бұрандалы жіптер мен шкивтер) сипаттау болды. Шындығында, Лодж Максвеллдің эфир теориясын жақтауымен және дамытуымен танымал. Ол эфир туралы өз көзқарасын «Электрдің қазіргі заманғы көзқарастары» (1889) еңбегінде түсіндірді және осы идеяларды жиырмасыншы ғасырға дейін қорғауын жалғастырды («Эфир және шындық», 1925). 1879 жылы Лодж электромагниттік толқындарды тудыруға (және анықтауға) қызығушылық танытты, бұл Максвелл ешқашан ойламаған нәрсе еді. Бұл қызығушылық 1880-ші жылдар бойына жалғасты, бірақ кейбір кедергілер Лодждың ілгерілеуін баяулатты. Біріншіден, ол радио толқындарынан гөрі, өте жоғары жиілікті жарық толқындарын тудыру туралы ойлады. Екіншіден, оның жақын досы Джордж Фицджеральд (Лодж теориялық кеңес алу үшін оған сенген) оны (бұрыс) «эфирлік толқындарды электромагниттік жолмен тудыру мүмкін емес» деп сендірді. Фицджеральд кейіннен қателігін түзеді, бірақ 1881 жылы Лодж Ливерпуль университетінің колледжінде оқытушылық лауазымға орналасты, оның талаптары оның уақытын және зерттеуге жұмсалатын күшін шектеді. 1887 жылы Корольдік өнер қоғамы Лоджға найзағай туралы бірнеше лекция оқуды сұрады, соның ішінде найзағайтар мен олардың өткізгіш мыс кабельдерінің кейде неге жұмыс істемейтінін, найзағайдың басқа жолдармен өтіп, құрылыстарды зақымдайтынын (кабельдер арқылы емес) түсіндіруді сұрады. Лодж бұл мүмкіндікті пайдаланып, Лейден банкаларын ұзын мыс сымға разрядтап, найзағайды ғылыми тұрғыдан зерттеді. Лодж зарядтың мыс сымдар арқылы ұзын, төмен кедергілі жолмен өтудің орнына, оттық саңылауды секіріп өту арқылы қысқа, жоғары кедергілі жолмен өтетінін анықтады. Лодж 1888 жылдың мамыр айындағы лекциясында, оның ойынша, найзағайдың бағытына индуктивтіліктің әсерін көрсететін алғашқы нәтижелерді ұсынды. Көктем мен жазғы басқа тәжірибелерде Лодж екі 29 метрлік (95') сымға бірнеше оттық саңылаулар орналастырды және сымдардың соңына жақын саңылауда өте үлкен оттық саңылау пайда болғанын байқады, бұл Лейден банкасының тудырған тербеліс толқын ұзындығы сымның соңындағы толқынмен кездесетінімен сәйкес келді. Қараңғы бөлмеде ол сымның бойымен жарты толқын ұзындығы аралығында жарқырағандығын байқады. Ол мұны Максвеллдің электромагниттік толқындарын тудырып, анықтағанын дәлелдейді деп түсінді. 1888 жылдың шілдесінде Тироль Альпіне демалысқа барған кезде Лодж Annalen der Physik журналының бір данасынан Германиядағы Генрих Герцтің өзінің электромагниттік зерттеулерін жүргізгенін және электромагниттік толқындардың бар екендігін және бос кеңістікте таралуын дәлелдейтін бірқатар мақалалар жариялағанын оқыды. 1888 жылдың қыркүйегінде Англияның Бат қаласында өткен Британдық ғылым қауымдастығының мәжілісінде Лодж өзінің электромагниттік толқындар туралы жұмысын ұсынды. 1894 жылдың 1 маусымында Оксфорд университетінде өткен Британдық ғылымды ілгерілету қауымдастығының мәжілісінде Лодж Герцтің (жақында қайтыс болған) жұмысы және неміс физигінің 6 жыл бұрын электромагниттік толқындардың бар екендігін дәлелдеуі туралы естелік лекция оқыды. Лодж «Герц толқындарының» (радио толқындарының) квази-оптикалық табиғатын көрсетіп, олардың жарық пен көруге ұқсастығын, соның ішінде шағылысу мен таралуын көрсетті. Кейіннен маусым айында және 1894 жылдың 14 тамызында ол осындай тәжірибелерді жүргізді, тарату қашықтығын 55 метрге дейін арттырды. Кейіннен Лодж Александр Мьюрхедпен сымсыз телеграф құрылғыларын әзірлеуде жұмыс істеді. 1898 жылдың қаңтарында Лодж «синтоникалық» күйлеу туралы мақала ұсынды, сол жылы ол патент алды. Синтоникалық күйлеу сымсыз байланыс жүйесінде хабар таратушы мен қабылдаушы үшін белгілі бір жиілікті пайдалануға мүмкіндік берді. Маркони компаниясы радионы ойлап табудағы басымдықтар даусына қосылған ұқсас күйлендіру жүйесіне ие болды. 1911 жылы Лодждың синтоникалық патенты тағы 7 жылға ұзартылғанда, Маркони патенттік дауды шешуге келісті, 1912 жылы синтоникалық патентті сатып алып, Лоджға «ғылыми кеңесші» (құрметті) лауазымын берді. Лодж вольттік элементтегі электр қозғалтқыштық күшінің көзі, электролиз және тұман мен түтінді таратуға электр қуатын қолдану туралы ғылыми зерттеулер жүргізді. Ол сондай-ақ ішкі жану қозғалтқышы үшін электр ұшқынымен тұтандырудың бір түрін патенттеді (Lodge Igniter), бұл автокөлікті дамытуға үлкен үлес қосты. Кейіннен оның екі ұлы оның идеяларын дамытып, 1903 жылы Lodge Bros компаниясын құрды, ол ақырында Lodge Plugs Ltd деп аталды. Ол сондай-ақ сымсыз тарату саласында жаңалықтар жасады. 1898 жылы Лодж қозғалатын катушкалық динамикке патент алды, ол мембранаға қосылған катушканы күшті магниттік өрісте пайдаланды. Саяси өмірде Лодж Фабиан қоғамының белсенді мүшесі болды және екі Фабиан трактатын жариялады: «Социализм және жеке тұлға» (1905) және «Мемлекеттік қызмет пен жеке шығындар», оны Сидней Уэбб, Джордж Бернард Шоу және Сидней Баллмен бірлесіп жазды. Олар оны Лондон экономика мектебінде бірнеше рет лекция оқуға шақырды. 1889 жылы Лодж Ливерпуль физикалық қоғамының президенті болып тағайындалды, ол 1893 жылға дейін осы лауазымда болды. Қоғам бүгінгі күнге дейін жұмыс істеп келеді, бірақ студенттік ұйымның басшылығымен. 1901 жылы ол Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. Лодж 1912–1913 жылдары Британдық қауымдастықтың президенті болды. 1913 жылы қауымдастыққа жасаған президенттік құттықтауында ол адамның өлімнен кейін де жекелігінің сақталуына, денесіз зиялы даралармен байланысу мүмкіндігіне және эфир теориясының дұрыстығына сенім білдірді.

Паранормальды зерттеулер

Лодж психикалық зерттеулер мен спиритизмді зерттеуімен есінде сақталған. Ол психикалық құбылыстарды (көбінесе телепатияны) 1880-ші жылдардың соңында зерттей бастады, The Ghost Club мүшесі болды және 1901-1903 жылдары Лондондық Психикалық зерттеулер қоғамының президенті болды. 1915 жылы ұлы Реймонд Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқаннан кейін, ол бірнеше медиумға барып, тәжірибе туралы бірқатар кітаптарда жазды, соның ішінде ең көп сатылған «Реймонд; немесе, Өмір мен өлім» (1916). Лодж Артур Конан Дойлдің досы болды, ол да Бірінші дүниежүзілік соғыста ұлын жоғалтып, спиритуалист болды. Лодж христиан спиритуалист болды. 1909 жылы ол «Адамның аман қалуы» атты кітабын жариялады, онда өлімнен кейінгі өмір медиумдық арқылы дәлелденген деген сенімін білдірді. Оның ең көп талқыланған кітабы – «Реймонд немесе Өмір мен өлім» (1916). Кітапта ол әйелімен бірге медиум Глэдис Осборн Леонардпен өткізген сеанстарды сипаттады. Лодж өзінің ұлы Реймондпен байланысқа түскенін сенді және кітап оның ұлының рух әлеміндегі тәжірибесін көрсетеді. Кітапта айтылғандай, Реймонд өлген адамдардың «өткеннен» кейін де жердегідей адамдар болып қалатынын мәлімдеді. Рухтар әлемінде үйлер, ағаштар мен гүлдер бар, ол жер бетіне ұқсас, бірақ аурулар жоқ. Сондай-ақ, кітапта Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан жауынгерлер рухтар әлемінде сигаретке тартып, виски ішкені туралы айтылады. Уолтер Кук Лоджға «Реймонд туралы ойлар» (1917) атты қарсы жауап хат жазды, ол Лодждың спиритизмге деген сеніміне тікелей қарсылық білдірді. Лодж Леонардтың рухын басқарушы «Феданың» оның ұлымен байланысқа түскеніне сенгенімен, ақпараттың көп бөлігі бекерлік екенін мойындады және Феда оны сеансқа келген адамнан алғанын болжады. Философ Пол Карус: «Реймондтың хабарлары туралы әңгіме бұрынғы медиумдық әңгімелердің барлығын аян-аяңдарының ақымақтығымен асып түседі. Бірақ ең қайғылысы, сэр Оливер Лодж сияқты ұлы ғалым кітапты жариялап, оны қолдады», – деп жазды. Электромагниттік сәулелену туралы ғылыми жұмыстар Лоджды эфирдің бар екеніне және ол бүкіл ғаламды толтырғанына сендірді. Лодж эфирде рухтар әлемі бар деп сенді. Христиан спиритуалист ретінде Лодж Киелі кітаптағы қайта тірілу Мәсіхтің эфирлік денесі айқышқа шегеленіп өлгеннен кейін шәкірттеріне көрінетінін білдіреді деп жазды. 1920-жылдарға қарай эфир физикасы салыстырмалылық теориясымен күшін жоғалтты, бірақ Лодж өзінің эфир теориясын «Эфир және шындық» еңбегінде жалпы салыстырмалылық теориясына қайшы келмейтінін айтып қорғады. Спиритизмге деген сеніміне байланысты Лодж «Адам және ғалам» (1908) және «Адамның жаратылуы» (1924) еңбектерінде алға қойған рухани эволюция теориясын да қолдады. Ол Чарлинг-Кросс ауруханасында және Вестминстердегі Крайст-Черчте теистік эволюция туралы лекция оқыды. Оның лекциялары «Эволюция және жаратылыс» (1926) атты кітапта жарияланды. Тарихшы Джанет Оппенхайм Лодждың спиритизмге деген қызығушылығы «оның ақыл-ойы да бұзылып кеткен жоқ па деп ойлануына себеп болды» деп жазды. 1913 жылы биолог Рэй Ланкестер Лодждың спиритуалистік көзқарастарын ғылыми емес және жұртшылықты адастыратын деп сынға алды. Эдвард Клодд Лоджды алаяқтықтарды анықтауға қабілетсіз зерттеуші деп сынады және оның спиритуалистік сенімдері сиқырлы ойлау мен примитивті ырымға негізделгенін мәлімдеді. Чарльз Артур Мерсье (Британияның жетекші психиатры) өзінің «Спиритуализм және сэр Оливер Лодж» (1917) атты кітабында Лодждың медиумға деген сенімін алдау арқылы алдап, оның спиритуалистік көзқарастары ғылыми дәлелдерге емес, болжамдарға негізделгенін жазды. Фрэнсис Джонс Америка психология журналында Лодждың «Адамның аман қалуы» атты еңбегін қарастырып, оның психикалық мәлімдемелер ғылыми емес екенін және кітап бір жақты екенін, өйткені онда эксперименталды психологиядан зерттеулер жоқ екенін жазды. Сиқыршы Джон Бут сахналық менталист Дэвид Девант өзінің сиқырлы амалдар екенін түсінбеген көптеген адамдарды өзінің нағыз психикалық қабілеті бар деп сендіре алды деп атап өтті. Ол Лондонның Сент-Джордж залында жалған «көрнекілік» әрекетін жасады, онда ол конверттің ішінде бекітілген хабарламаны оқиды. Аудиторияда болған Лодж бұл айламен алдалып, Деванттың психикалық күш қолданғанын мәлімдеді. 1936 жылы Девант өзінің «Секреттер менің сиқырлылығым» атты кітабында өзінің қолданған амал әдісін ашты. Лодж «Энни Бриттейн» деп танылған көру қабілеті бар медиумды қолдады. Алайда, ол полицейдің шаруа ретінде киінгенін толығымен дұрыс болжамады. Ол алаяқтықтан болашақты болжау үшін тұтқындалды және сотталды. Джозеф Маккейб Лодждың спиритуалистік сенімдері туралы «Сэр Оливер Лодждың діні» (1914) атты күмәнді кітап жазды.

Жеке өмір

Лодж 1877 жылы Ньюкасл-андер-Лайм қаласындағы Сент-Джордж шіркеуінде Мэри Фанни Александр Маршаллға үйленді. Олардың он екі баласы болды – алты ұл және алты қыз, соның ішінде Оливер Уильям Фостер мен Алек. Оның төрт ұлы Лодждың өнертабыстарын қолданып бизнес ашты. Броди мен Алек автомобильдер мен ұшақтарға арналған тұтандырғыш шамдар шығаратын Lodge Plug Company компаниясын құрды. Лайонел мен Ноэль 1913 жылы фабрикалар мен қорыту заводтарының түтінін тазартатын электростатикалық құрылғы өндіретін компания құрды, оған Lodge Fume Deposit Company Limited деп ат қойылды (1919 жылы Lodge Fume Company Limited болып өзгертілді, ал 1922 жылы Калифорнияның International Precipitation Corporation компаниясымен келісімге сәйкес Lodge Cottrell Ltd. болып аталды). Ұлы Оливер ақын және жазушы болды. 1920 жылы зейнетке шыққаннан кейін Лодж жұбайымен Уилтширдегі көлге жақын, Стоунхенджден бірнеше шақырым жерде орналасқан Нормантон Хаусқа қоныстанды.

Ложаның мұрағаты

Лодж қайтыс болғаннан кейін оның хаттары мен құжаттары бөлінді. Олардың бір бөлігі Бирмингем және Ливерпуль университеттерінде, ал қалғандары Психикалық зерттеулер қоғамында және Лондон университетінің колледжінде сақталды. Лодж ұзақ өмір сүрді және көп хат жазды, оның басқа хаттары да басқа адамдардың жеке құжаттарында, сондай-ақ бірнеше университеттер мен мекемелерде сақталған. Оның еңбектерінің белгілі жинақтарының арасында мыналар бар:

Бирмингем университетінің арнайы коллекциясында Лодждың отбасымен, Бирмингем және Ливерпуль университеттеріндегі әріптестерімен, сондай-ақ көптеген діни, саяси және әдеби қайраткерлермен байланысты 2000-нан астам хаты сақталған. Жинаққа Лодждың ғылыми зерттеулеріне қатысты бірнеше күнделіктері, фотосуреттері, газеттен алынған кескіндері және жарияланған еңбектерінің қолжазбалары да кіреді. Сонымен қатар, 1881–1939 жылдар аралығында сатып алынған Лодждың тағы 212 хаты бар. Ливерпуль университеті Оливер Лодждың бірнеше күнделіктері мен хаттарын сақтайды, сондай-ақ физика кафедрасының бас әкімшілік орталығында орналасқан, оның атымен аталған зертханасы бар, онда көптеген оқытушылар мен зерттеушілер жұмыс істейді. Лондон университетінің арнайы коллекциясында Лоджтың 1871 және 1938 жылдар аралығындағы хаттарының 1991 данасы сақталған. Психикалық зерттеулер қоғамы Оливер Лоджға жолданған 2710 хатты сақтайды. Девон мұрағат кеңсесі Лодждың сэр Томас Аклендке (1907–1908) жазған хаттарын сақтайды. Глазго университетінің кітапханасында Лодждың Уильям Макнейл Диксонға жазған хаттары (1900–1938) сақталған. Сент-Эндрюс университетінде Лодждан Уилфрид Уордқа (1896–1908) жазылған жиырма үш хат бар. Тринити колледжі Дублинде Лодж пен Джон Джолидің хат алмасуы сақталады. Императорлық колледждің Лондон архивінде Лодждың әріптесі Сильванс Томпсонға жазған он тоғыз хаты бар. Лондон ғылым мұражайында Оливер Лодждың 1880 жылғы ертедегі жазба кітабы, 1894 жылдан 1913 жылға дейінгі хат алмасу және атом теориясы туралы мақала сақталған.