Кіріспе

Кубалық музыкант, композитор және оркестр жетекшісі (1911–1970)

Арсенио Родригес (шын аты Игнасио Арсенио Травиесо Скалл; 31 тамыз 1911 – 30 желтоқсан 1970) – кубалық музыкант, композитор және оркестр жетекшісі. Ол трес, сондай-ақ тумбадорада ойнады және сон, румба және басқа да афро-кубалық музыка стильдерінде мамандық танытты. 1940-1950 жылдары Родригес конхунто форматын қалыптастырды және қазіргі заманғы салсаның негізгі үлгісі – монтуноның дамуына үлес қосты. Ол өзін мамбоның нағыз авторы деп есептеді және шамамен екі жүзге жуық ән жазған маңызды және жемісті композитор болды. Жеті жасынан көзі нашар көргеніне қарамастан, Родригес тез арада Кубаның ең көрнекті тресероларының біріне айналды. Дегенмен, оның алғашқы хиті, Orquesta Casino de la Playa тобының "Bruca maniguá" әні 1937 жылы композитор ретінде жарық көрді. Келесі екі жыл бойы Родригес 1940 жылы өзінің конхунтосын құрғанға дейін Casino de la Playa үшін композитор және шақырылған гитарист ретінде жұмыс істеді. Он екі жыл ішінде RCA Victor үшін жүзден астам ән жазғаннан кейін, Родригес 1952 жылы Нью-Йоркке көшіп, белсенді қызметін жалғастырып, бірнеше альбом шығарды. 1970 жылы Родригес Лос-Анджелеске көшіп, жыл соңына дейін пневмониядан қайтыс болды.

Ерте өмір

Игнасио Арсенио Травиесо Скалл 1911 жылғы 31 тамызда Матансас провинциясының Болондрон қаласындағы (Педро Бетанкур) Гуира-де-Макуриес поселкесінде дүниеге келді. Ол Куба Тәуелсіздік соғысының ардагері Бонифисио Травиесо мен Доротея Родригес Скаллдың он бес баласының үшіншісі, он төрт ұл мен бір қыз еді. Оның отбасының тегі Конгоға дейін жетеді, сонымен қатар оның әкесі мен атасы Пало Монте дәстүрін ұстанған. Арсенио төрт жасқа толғанда, 1915 жылы оның отбасы Гюинес қаласына көшіп, онда үш кіші інісі (Эстела, Израиль "Кике" және Рауль) дүниеге келді. Гюинес қаласының Легина ауданындағы көршілерінің бірі Сантерия дәстүрін ұстанған, ол Чангоға арналған мерекелер ұйымдастырып, Арсенио мен Кикеге Батыс Африканың барабан мен ән салу өнерін таныстырды. 1928 жылы ол "Септето Бостон" тобын құрды, ол көбінесе аймақтағы жұмысшы табының үшінші деңгейдегі кабарелерінде өнер көрсетті. 1933 жылы әкесі қайтыс болды, ал 1930 жылдардың басында Арсенио сахналық есімін "қарақат" немесе "нахай" деген мағына беретін Травиесодан анасының бойжеткен кезіндегі тегі Родригеске ауыстырды, бұл испан тілінде кең таралған тег еді. Осы таныстығының арқасында оның "Bruca maniguá" әні 1937 жылдың маусым айында әйгілі Orquesta Casino de la Playa тобымен жазылды. Вальдес орындаған бұл ән халықаралық хитке айналып, Родригестің табысқа жеткен туындысы болды. Сол жазу сессиясында топ Родригестің "Ben acá Tomá" әнін де жазды, ол олардың келесі А жағына айналды. 1938 жылы олар "Yo son macuá", "Funfuñando" (сонымен қатар хит болған) және "Se va el caramelero" әндерін жазды. 1940 жылы Casino de la Playa тобымен жеткен сәттілігінің арқасында Родригес өзінің жеке ансамблін құрды, онда үш әнші (клаве, маракас және гитарада ойнайтын), екі труба, трес, фортепиано, бас, тумадора және бонго болды. Сол кезде тек екі конхунто болды: Conjunto Casino және Альберто Руис Конхунто Кубавана. Осындай ансамбльдер бұрынғы септеттерді ығыстырды, бірақ Septeto Nacional сияқты кейбір топтар жылдар бойы үздіксіз өнер көрсетті. Барлық конхунтолардың ішінде Арсенио Родригестің ансамблі 1940 жылдары ең табысты және сыншылар тарапынан жоғары бағаланған топқа айналды. Оның танымалдығы оған "El Ciego Maravilloso" (Тамаша соқыр) деген лақап ат әкелді. Оның конхунтосының алғашқы синглі "El pirulero no vuelve más" болды, ол "Se va el caramelero" әнінің сәттілігін пайдалануға бағытталған pregón еді. Бұл тәжірибе оны "La vida es un sueño" ("Өмір – арман") деген болероны жазуға итермеледі. Ол 1948 және 1950 жылдары Нью-Йоркке қайтып келді, содан кейін 1952 жылы қалаға қоныстанды. Ол Чано Позо, Мачито, Диззи Жилеспи және Марио Бауза сияқты ықпалды музыканттармен бірге ойнады. 1952 жылғы 18 наурызда Родригес Кубада RCA Victor үшін өзінің соңғы жазбаларын жасады. 1952 жылғы 22 наурызда ол Гаванадан кетіп, конхунтоны трубашы Феликс Чаппоттинге тапсырды.

Жаңалықтар

Родригестің басты жаңалығы, оның сон монтуноны түсіндіруі, Кубаның халықтық би музыкасы мен сальсаның қазірге дейін сақталған негізгі үлгісін қалыптастырды. "Латын музыкасы Арсенионың 1940 жылдардағы еңбектеріне жете алуына 50 жыл кетті" - Кевин Мур (2007: web).

Қабатталған гуахео

Родригес қабатты гуахео (типік кубалық остинато әуендері) идеясын енгізді – бірнеше контрапунктік бөліктерден тұратын өзара байланысқан құрылым. Ұлының осы модернизациясы музыканы «қайта африкалықтандыру» мәселесі ретінде қарастырылуы мүмкін. Хелио Оровио еске алады: «Арсенио бірде оның кернейлері «Ориенте» три гитаристерінің *el son* импровизациялық бөлігінде ойнаған фигурацияларды орындағанын айтқан» (1992: 11). Ориенте – Кубаның ең шығыс провинциясы, осы жерде *son* туған. Тресеролар өз сололарында гуахеоның бірнеше вариацияларын ойнауды қалыпты жағдай деп санайды. Олай болса, дәл сол кезде Родригес, Tres шебері, осы вариацияларды бір-біріне қабаттастыру идеясын ойлап тапқаны заңды болар. Келесі мысал Родригестің «Кила, Кики және Шоколад» (1950) туындысының «дьявол» бөлімінен алынған. Бұл үзінді төрт өзара байланысқан гуахеодан тұрады: фортепиано (төменгі сызық), трес (екінші сызық), 2-ші және 3-ші кернейлер (үшінші сызық) және 1-ші керней (төртінші сызық). 2-3 Клава анықтама үшін көрсетілген (жоғарғы сызық). Піанино бір ұялы (бір тактты) гуахео орындайды, ал қалған гуахеолар екі ұялы. Афрокубалық музыкада бір және екі ұялы остинатоларды біріктіру кең таралған. 1940 жылдары conjunto аспаптық құрамы толыққанды дамыды, сондай-ақ ансамбльге джаз-бенд (немесе биг-бенд) аспаптарын енгізген топтар да болды, гуахео (вамп сияқты үзінділер) әр аспап секциясына – мысалы, саксофондар мен қола аспаптарға – бөлінуі мүмкін; бұл одан да ұсақ бөлінді, ансамбль ішіндегі кішігірім бөлімдер үшін үш немесе одан да көп тәуелсіз рифтер пайда болды. Ұлыдан полиритмиялық элементтерді қабылдап, мүйіздер пианино монтуно және трес (немесе ішекті) гуахеоға ұқсас вамптік рөл атқарды (Маулеон, 1993: 155).

Son conjunto-ның кеңейтілуі

Родригестің музыкасының тығыз ырғақты құрылымына қосымша аспаптар қажет болды. Родригес екінші, сосын үшінші трубаны қосып, латын үрлемелілер бөлімін құрды. Ол конга барабанын, афро-кубалық музыканың ең маңызды аспабын қосты. Бүгінде латын ансамбльдерінде конга барабандарын көруге әдеттендік, және осы практика Родригестен бастау алды. Оның бонго ойнаушысы монтуно (сұрақ-жауап хор бөлімдері) кезінде үлкен, қолда ұсталатын сенсерроны ('қос қоңырау') пайдаланды. Родригес сондай-ақ сон, болеро, гуарача және болреро-сон сияқты кейбір жанрларға әртүрлі ырғақтар мен гармониялық идеяларды енгізді. Осыған ұқсас өзгерістерді Lecuona Cuban Boys бұрын жасаған, бірақ олар (көбінесе гастрольдік топ болғандықтан) Кубада аз танымал болды. Родригестің конъютосының жалпы атмосферасы басқа кубалық конъютоларға қарағанда африкалыққа жақын болды.

Пианиноға арналған гуахео

Родригес гитараны фортепианомен алмастырудың шешуші қадамын жасады, бұл Куба халық музыкасының контрапункттік және гармониялық мүмкіндіктерін едәуір кеңейтті. "Como traigo la yuca", халық арасында "Dile a Catalina" деп аталатын, 1941 жылы жазылған және Арсенионың алғашқы үлкен хиті, оның ең танымал композициясы болуы мүмкін. Бірінші жартысында ән шұбырған мелодияны қайталаудың changüí/son әдісі қолданылады, ал екінші жартысы әннің мелодиясына негізделмеген контрапункттік материалды пайдаланып және үш көтерілетін ноталар тізбегіне негізделген қарсы ырғақты қолданып, батыл жаңа салаға қадам басады. "Dame un cachito pa' huele" (1946) әніне арналған фортепиано гуахеосы жалпы son гуахеосынан және әннің әуенінен толығымен өзгеше. Бұл үлгі екі жағынан да соққыны баса көрсету арқылы клавені белгілейді. Мур былай деп жазады: "Арсенионың музыкасының көптеген аспекттері сияқты, бұл шағын композиция да өз заманынан ондаған жыл бұрын жасалған. Топтар осы шығармашылық өзгерістерді аранжировка процесінің гуахео деңгейінде тұрақты қолдана бастағанға дейін қырық жыл өтеді" (2009: 41). "No me llores más" [1948] әні әдемі мелодияларымен және оның өте баяу 58 б/мин ырғағына сыйдырылған зор эмоционалдық күшімен ерекшеленеді. Гуахео ән шұбырған мелодияға негізделген және клавені үздіксіз көрсетеді. "Jumba" (немесе "Zumba") (1951) әніне арналған фортепиано гуахеосы клавенің қатаң талаптарына сай келеді, бірақ сонымен бірге өте күшті негон дәміне ие – бұл Гавананың халық музыкасында сирек немесе ешқашан қолданылмаған. Родригес негон мен чаңги ойналатын Ориенте провинциясынан болмаса да, ол көптеген халық стильдерін жақсы білген, ал оның шығармалық серігі, пианист/композитор Луис "Лили" Мартинес Гринян шын мәнінде аралдың сол бөлігінен шыққан. Арсенионың модальдық гармонияларды қолдануы сонго, сальса және тимба ғана емес, сонымен қатар рок пен соул музыкасын да алдын ала көрсетеді. "Guaragüí" [1951] бір емес, екі таңғаларлықтай түпнұсқа аккордтық прогрессияға ие. [Гуахео] D тонында, бірақ аккордтық прогрессия Миксолидийлік режимде: I – bVII – IV (D – C – G). Бұл өте тартымды кішкентай тізбек он бес жыл бойы тыныштықта жатты, содан кейін "Hey Jude" және "Sympathy for the Devil" сияқты әндерде поп-хитке айналды. 70-ші жылдардың басында, Лос Ван Ван тобының Хуан Формелл оны латын поп музыкасына қайта енгізген кезде, ол рок-н-роллдан алынғандай естілді, бірақ осы музыка Арсенионың музыкасында болған, ал рок-н-ролл музыканттары I – IV – V және I – vi – IV – V аккордтарымен шектелген кезде, тіпті Tin Pan Alley де модальдық гармонияларды пайдаланған жоқ. "Guaragüí" әнінің бастапқы прогрессиясы да гармониялық тұрғыдан қызықты: i – IV – bVII – i (Ami – D – G – Ami). Бұл бірдей прогрессия, бірақ кіші тонда, IV және bVII инверсияланған күйде.

Диабло, прото-мамбо?

Леонардо Акоста Родригестің мамбоны өнертапқан деген мәлімдемесіне көңіл бөлмейді, егер Родригес мамбо деп Дамасо Перес Прадоның биг-бандтық аранжировкаларын айтса. Родригес аранжировщик болған жоқ: оның өлеңдері мен музыкалық идеялары топтың аранжировщигімен жұмыс істеді. Композициялар тек бас және дискідегі ноталармен ғана жарияланды. Пьерз Прадо, Мачито, Тито Пуэнте немесе Тито Родригес сияқты биг-банд мамбосын жасау үшін, саксофонның ырғағына қарсы тұратын кернейлермен толық оркестрлеу қажет. Бұл кубалық және биг-банд джаз идеяларының қосылуы, Родригесте кездеспейді, оның музыкалық формалары кубалық музыканың дәстүрлі санаттарында қалыптасқан. 1940 және 1950 жылдардағы мамбода Родригестің музыкасында жоқ элементтер бар екені рас болса да, мамбоның контрапунктікалық құрылымы Арсенио Родригестің "конхунтосында" басталғанына дәлел жеткілікті. Аркано и Сус Маравиллас шарнағасында жұмыс істеген кезде Орест Лопес "Мачо" және оның інісі Израиль Лопес "Качао" 1938 жылы "Мамбо" шығармасын жазды, ол бұл терминді алғаш рет қолданған туынды. Басым теория бойынша, Лопес ағайындылары Родригестің қабаттасқан гуахеоларын (диабло деп аталды) пайдалануының ықпалында болды және осы ұғымды тарихи композициясымен шаранганың саптық бөліміне енгізді. Нед Сублетт былай деп атап көрсетеді: "Арсенио өмірінің соңына дейін мамбо – 1949 жылы жарылған биг-банд стилі – оның диабосынан, оркестрдегі кернейлердің қайталап тұратын үлгілерінен туды деді. Арсенио бұл жұмысты 1930 жылдардың соңында жасағанын мәлімдеді" (2004: 508). Родригестің өзі айтқандай: "1934 жылы мен жаңа дыбыспен тәжірибе жасадым, оны 1938 жылы толық дамыттым". Макс Салазар да келіседі: "Арсенио Родригестің тобы алғаш рет бүгінгі таңда әр мамбоға тән ырғақтарды қолданды" (1992: 10). 1940 жылдардың соңында Перес Прадо мэмбоның контрапунктікалық құрылымын мүйізді биг-банд форматында қалыптастырды. 1940 жылдары Арсенионың "монтуно" стилі ешқашан мамбо деп аталмаған, бірақ оның стилінің негізгі принциптері мен процедуралары, мысалы, "контратемпода" (ырғаққа қарсы) ойнау, мамбода кездеседі. "Сон" мен "монтуно" стилін жаңашыл еткен нәрсе, шын мәнінде, Арсенио мен оның музыканттарының афрокубалық дәстүрлі музыкаға негізделген эстетикалық принциптер мен орындау процедураларын терең білуі және пайдалануы болды, ол Арсенио Матансас және Гавананың ауылдық аймақтарында жас кезінде бойына сіңірген. Осы принциптер мен процедураларды пайдаланып, Арсенио және оның әріптестері кубалық "сон" және "дансон" музыкасын орындаудың жаңа жолдарын жасады, оларды көп ұзамай үлкен топтар үшін аранжировщиктер халықаралық деңгейде мамбо ретінде бейімдеп, танымал етті (Гарсия, 2006: 42).

Стиль

Родригестің стилі күшті афрокубалық негізбен сипатталды, оның сон композициялары замандастарына қарағанда әлдеқайда африкалық болды. Бұл басымдық оның каталогында румба мен афро нөмірлерінің көптігінде байқалады, әсіресе оның алғашқы танымал композициясы "Bruca maniguá". Мұны оның музыкасына Абакуа, Лукуми (Сантерия) және Пало-Монте дәстүрлерінің музыкалық және тілдік элементтерін қосу арқылы да көрсетуге болады. Арсеньо Пало-Монтемен байланысты мақал-мәтелдерді және Конгоның лексикалық үзінділерімен байланысты басқа да дәстүрлі үзінділерді қолданады. Арсеньоның афрокубаносы Пало-Монте руханийы туралы білімінің көлемін ғана емес, сонымен қатар африкалық төмендік пен атавизмдер туралы айтысты сынға алуын көрсетеді (1) кубалық танымал мәдениеттегі нәсілшіл бейнелеу тәсілдерінде көрініс тапқан және (2) метизаж идеологиясында (яғни, нәсілдік және мәдени "жетілу") қамтылған. Ол өзінің афрокубаноларында қарсылық білдіргендей, оның жастық шағының осы дәстүрлері, көптеген ақ кубалық элитасы мен қара интеллектуалдары үшін «примитивтік» дәуірді бейнелеу арқылы, оның музыкасы мен өмірінің маңызды және күшті аспектісі болып қала берді. Сабу Мартинестің "Palo Congo" (1957) әніне Родригес салтқа сай palo әнін және ырғағын, Eleggua үшін Lucumí әнін, tres сүйемелдеуімен румба мен конга де компарасаны орындайды және ойнайды. Родригестің 1963 жылғы "Quindembo" альбомында abakuá күйі, және салт-дәстүрлі palo әндерінің бірнеше адаптациясы бар, олар нағыз ырғақтармен бірге келген. Родригес шынайы румберо болды; ол тумбадорада ойнады және румба жанрында, әсіресе гуагуанкоста әндер жазды. Родригес фольклорлық румбаларды жазды және румбаны son montuno-мен біріктірді. Оның "Timbilla" (1945) және "Anabacoa" (1950) - сон-саньода қолданылатын гуагуанко ырғағының мысалдары. "Timbilla" әнінде бонголар квинтоның (жетекші барабанның) рөлін орындайды. "Yambú en serenata" (1964) әнінде yambú биі квинтомен толықтырылады, сондай-ақ трио, бас және мүйіздер қосылады. 1956 жылы Родригес Гаванада "Con flores del matadero" және "Adiós Roncona" фольклорлық румбаларын шығарды. Тректер тек дауыс пен соққылы аспаптардан тұрады. Родригестің соңғы жазған әндерінің бірі - конгуэро Карлос "Патато" Вальдес және вокалист Эухенио "Тотико" Арангоның "Patato y Totico" румба альбомы (1967). Тректер таза фольклорлық, Родригестің тристе және Исраэль Лопестің бас-гитарада ерекше қатысуымен. Қосымша персоналға Папаито мен Вирджилио Марти кірді. Сондай-ақ 1960 жылдары шыққан "Primitivo" альбомы, Моңгуито эль Унико мен Бэби Гонсалес бас вокалмен алмасып, солярда ойналған музыканы еске түсіреді.