Кіріспе

Луизиана штатындағы аймақ, АҚШ. Акадиана (француз және Луизиана француз тілінде: L'Acadiane), сондай-ақ Каджун елі (Луизиана француз тілінде: Le Pays Cadjin, lang es) деп те аталады, бұл тарихи түрде штаттың көптеген француз тілді халқын қамтыған француз Луизиана аймағының ресми атауы. Каджун елінің көптеген тұрғындарының тегі акадиялық және олар өздерін каджун немесе креол деп жариялайды. АҚШ-тың Луизиана штатын құрайтын 64 округтің 22-сі, сондай-ақ ұқсас мәдени ортаға ие басқа округтар осы штат ішіндегі аймақты құрайды.

Этимология

"Акадиана" атауы екі бастаудан шыққан деп есептеледі. Оның алғаш рет жазбада пайда болғаны 1946 жылғы 15 қазанға дейін барып жетеді, сол кезде Луизиана штатының Кроули қаласындағы "Crowley Daily Signal" газеті француз акадиялықтарының ұрпақтары қоныстанған Луизиана аймағына сілтеме жасай отырып, бұл терминді қолданды. Алайда, Лафайеттедегі KATC телеарнасы 1960-шы жылдардың басында "Акадиана" атауын тәуелсіз ойлап тапты, оған жаңа, кең мағына берді және оны Оңтүстік Луизиананың барлық аймағында танымал етті. 1962 жылы құрылған KATC телеарнасы "Акадия Телевизия Корпорациясының" меншігінде болды. 1963 жылдың басында ABC филиалы "Acadiana" Television Corp. деген қате адреске ие шот-фактура алды. Біреу "Акадиан" сөзінің соңына бір "а" әрпін қосып жіберген. Телеарна оны өзінің хабар тарату сигналымен қамтылған аймақты сипаттау үшін пайдалана бастады. Бүгінде көптеген бизнес, мемлекеттік және коммерциялық емес ұйымдар өздерінің аттарына "Акадиана" атауын қосады, мысалы, "Акадиана сауда орталығы" және "Акадиана жоғары мектебі". Айта кетейік, KLFY TV, аймақтық CBS филиалы, өте сәтті болған "Hello News" брендтік науқанында осы терминді "Hello Acadiana" деп қолданды. KATC телеарнасы "Good Morning Acadiana" таңертеңгі телешоуын өткізеді.

Тарих

Тарихи тұрғыдан француз Луизианасының бір бөлігі болған, қазіргі Акадиана аймағында еуропалықтармен кездескен кезде Аттакапа тайпасының жергілікті американдықтары тұрған. Жеті жылдық соғыстың соңында жеңіске жеткен британдықтар француз тілінде сөйлейтін акадиялық босқындарды Канададан қуғаннан кейін, көптеген акадиялықтар осы аймаққа қоныстанды. Акадиялықтар басқа қоныс аударушылармен араласып, кейіннен Каджун мәдениеті деп белгілі болған мәдениетті қалыптастырды. 1971 жылы Луизиана штатының заң шығарушы органы 22 Луизиана округін және "ұқсас мәдени ортаға ие басқа округтерді" "күшті француз акадиялық мәдени ерекшеліктері" үшін ресми түрде мойындады (6 маусым 1971 жылғы №496 Ұйлесімді қаулы, Сент-Мэри округінен Карл В. Бауэрдің авторлығы). Бұл аймақтың ресми атауын "Акадиананың жүрегі" деп белгіледі. Дегенмен, көпшілік аймақты атау үшін Акадиана қолдануды ұнатады. Бұл атау аймақтық карталарда және тас жол көрсеткіштерінде кездеседі.

Дауылдардың әсері

Луизиананың көп бөлігі сияқты, бұл аймақ та зиянды дауылдарға ұшырайды. 2002 жылдың 3 қазанында орталық Акадиана аймағы бірінші санаттағы Лили даулының тікелей соққысына ұшырады. Дауыл салдарынан Акадиананың көп бөлігінде электр қуаты үзіліп, кейбір аймақтарда телефон байланысы жоғалып кетті. Сонымен қатар, Лафайетт қаласының орталығындағы биік ғимараттардың терезелері сынып, аймақтағы көптеген үйлердің шатырлары зақымданды. Лили даулының күшті желдері KLFY TV 10 теледидарының мұнарасын станцияның студиялық ғимараттарына құлатты. Мұнараның құлауынан станция ішінде бір адам жарақаттанды. 2005 жылдың 29 тамызында Катрина даулы шығыс Акадиана аймағына да әсер етті, бірақ зақым Үлкен Нью-Орлеандағы су тасқынымен салыстырғанда шектеулі болды. Бұл аймақ көптеген эвакуацияланған адамдар үшін, Үлкен Нью-Орлеанға қайтып оралғанға дейін уақытша тұраққа айналды. Үлкен Батон-Руж аймағы бұрыннан-ақ көптеген эвакуацияланғандарды қабылдап келген. Губернатор Кэтлин Бланко қайтып келгендердің ағымдағы жағдайға байланысты елордада тұруға тырыспауын ресми түрде сұрады. Лафайетте және басқа да бірнеше муниципалитеттер ағылып келушілерді қабылдау үшін мемлекеттік және шіркеулер ұйымдастырған паналау орындарын құрды. Қызыл Крест басқаратын ең ірі паналау орынды Лафайетт спорт аренасы (Каджундом) құрады, онда 9 800 адамға дейін сыйымдылық болды. 2005 жылдың 24 қыркүйегінде Рита даулы Батыс Акадиана аймағы мен Шығыс Техасқа ең көп зиян келтірді. Үлкен Шарль көлінің астаналық аймағы ең көп зардап шекті. 2008 жылғы Еңбек күнінде Гюстав даулы аймаққа қатты зақым келтірді. Лафайетте, Сент-Мартинвилл және Кроулиде зақым салыстырмалы түрде аз болды және кейбір тұрғындарда әлі де электр қуаты болды, бірақ аймақтың қалған бөлігі қатты зардап шекті. Александриядан жағалауға дейін, Батон-Руждан Шарль көліне дейін электр қуатының үзілуі мен су тасқыны туралы хабарлар келіп түсті. Ең қатты зақым Луизиананың 14 тас жолының оңтүстігіндегі және сол жердегі қауымдарда байқалды. Густав даулынан кейін 90 тас жолы бірнеше күнге жабылды. Акадианада Гюстав даулынан қаза тапқандардың саны шектеулі болды. Бұл мемлекеттік және жергілікті билік органдарының эвакуация және жеңілдету жоспарларын жасауына, сондай-ақ Ішкі қауіпсіздік департаменті мен Федералдық төтенше жағдайларды басқару агенттігінің өкілдерінің күшті қатысуына байланысты болды. Жалпы алғанда, Луизиана жағалауындағы шамамен екі миллион адам екі күн ішінде эвакуацияланды. Гюстав даулына дайындық Луизиана тарихындағы ең ірі эвакуация және ел тарихындағы ең сәтті эвакуациялардың бірі болды. 2020 жылы Лаура даулы Акадиананың батыс бөлігіне, оның ішінде Калькасье, Камерон, Джефф Дэвис және Вермильон мен Акадианың бір бөлігіне елеулі зақым келтірді. Дауыл мен оның салдарынан 18 адам қаза тапты. Сонымен қатар, Интракостл Ситиде 2 метрлік дауыл толқыны байқалды. Дауыл толқыны Бэрнс-Пойнттегі 317 тас жолын да жапты, ал Аббевиллдегі үйлердің төңірегінде су тасқыны болды. Алты аптадан кейін "Дельта" даулы Луизиана штатының Креол қаласының жанынан 100 миль/сағат жылдамдықпен соқты. Лаура және Дельта дауылдары да дәл осы аймақтарға әсер етті. Екі дауылдан кейін 740 мыңнан астам тұрғын электр қуатынан айырылды.

География

Акадиана негізінен солтүстік бөлігінде төменгі, көлбеу төбелерден және құрғақ далалардан тұрады, ал оңтүстігінде шығанақ жағалауына жақын саздықтар мен баюлар орналасқан. Сулы жерлер Калькасьеу өзені және оның төңірегінде, Атчафалая ойпаты мен Миссисипи өзенінің дельтасында жиі кездеседі. Аймақта күріш пен қант қамысы егіледі. Луизиана заң шығарушы органы анықтағандай, Акадиана – бұл Нью-Орлеаннан батысқа қарай Техас шекарасына дейін, Мексика шығанағының жағалауымен және Марксвиллге дейін шамамен 100 мильге (161 км) созылған аймақ. Оған 22 қауым кіреді: Акадия, Ассенсия, Аспенсия, Авояль, Калькасье, Камерон, Еванжелин, Иберия, Ибервилл, Джефферсон Дэвис, Лафайетт, Лафурш, Пойнт Купи, Сент-Чарльз, Сент-Джеймс, Сент-Джон Баптист, Сент-Лендри, Сент-Мартин, Сент-Мэри, Терребонн, Вермильон және Батыс Батон-Руж. Акадиананың жалпы жер ауданы 14 574,105 шаршы мильді (37 747 км²) құрайды. Егер Акадиана АҚШ штаты болғанда, ол Мэрилендтен үлкен болар еді; ал егемен мемлекет болғанда, Багама аралдарынан асып түсер еді. Үш қауым (Сент-Чарльз, Сент-Джеймс және Сент-Джон Баптист) – Өзен қауымдары деп саналады және бұрын неміс жағалауы немесе немiс қоныстары деп белгілі болған аймақты құрайды, себебі 18 ғасырда неміс иммигранттары осы жерге қоныстанған. Ассенсия қауымы кейде Өзен қауымдарының құрамына кіреді; Өзен қауымдары Луизиананың халық саны бойынша ең ірі екі аймақпен (Ұлы Нью-Орлеан аймағы және Флорида қауымдары) шектеседі. Сент-Джеймс және Ассенсия қауымдары бастапқыда Comté d'Acadie (Акадия округі) деп аталған, өйткені 18 ғасырдағы қуылған акадиялықтардың алғашқы қонысы осы жерде болған. Сент-Джеймс қауымы Бірінші Акадиялық жағалау деп, ал Ассенсия қауымы Екінші Акадиялық жағалау деп белгілі болған. Олар бірлесіп les côtes des Acadiens, яғни Акадия жағалаулары деп аталған.

Үлкен қалалар

Акадианадағы ең ірі қалалық аймақтар Лафайетт, Лейк-Чарльз және Хоума-Тибодо. Акадиананың өзге де қалалары мен кенттері: Аббивилл, Бервик, Брё-Бридж, Бруссард, Банки, Каренкро, Чёрч-Пойнт, Кроули, Дональдсонвилл, Эрат, Юнис, Франклин, Гонзалес, Гейдан, Жанеретт, Дженнингс, Каплан, Лютчер, Маму, Марксвилл, Морис, Морган-Сити, Нью-Иберия, Нью-Роудс, Опелузас, Паттерсон, Плакемин, Порт-Аллен, Рейн, Скотт, Симмеспорт, Сент-Амант, Сент-Габриэль, Сент-Мартинвилл, Салфур, Сансет, Виль-Платт және Янгсвилл.

Демография

2000 жылғы АҚШ халық санағы бойынша Акадиананың жалпы халқы 1,352,646 адамды құрады. 2019 жылғы Америкалық қоғамдық сауалнама бойынша Акадиананың халық саны шамамен 1,490,449 адамға бағаланды. 2020 жылы Акадиананың округтерінің халық саны 1,486,345 адамды құрады.

Каджундар мен креолдар

Кейджундар – 18 ғасырдағы акадиялықтардың ұрпақтары. Олар қазіргі Канаданың теңіз провинцияларынан британдықтар мен Жаңа Англиялықтардың француз-үнді соғысы кезінде және одан кейін қуылған. Франция, кейін испан колониясы болған Луизиана Латын Америкасы мен Кариб бассейніндегі басқа елдерге ұқсас үш деңгейлі қоғамды сақтады. Франция және Испания отарлау кезеңінде ерлер қаржылық тұрақталғаннан кейін үйленуге бейім болды. Ерлер жиі жергілікті американдық әйелдерді әйелдері ретінде алды (қараңыз), ал колонияға құлдар әкелінгенде, отарлаушылар африкалық әйелдерді де алды. Луизиананың әртүрлі топтары арасындағы некелер көптеген көп ұлтты креол халқының пайда болуына әкелді. Луизианаға көшіп келген отбасылардың саны артқан сайын, бай отбасылардан шыққан жас француз немесе француз креолдары ресми түрде үйленер алдында аралас нәсілді әйелдерді сүйіктілері ретінде ұстады, бұл практика пласаж деп аталды. Gens de couleur libres жас әйелдердің аналарымен пласаж үшін ресми келісімдер жасады. Пласаж жүйесінде күйеу жігіт бай болуы керек және қызын асырай алатынын және балаларына қамқорлық жасай алатынын дәлелдеуі керек еді. Көбінесе аналар қыздарына қонақақы немесе мүлік беруді ұйымдастырды; егер қыз құл болса, ол және оның балалары босатылар еді. Әкелер жиі аралас нәсілді балаларының, әсіресе ұлдарының білімін қамтамасыз етіп, оларды Францияға білім алуға жіберді. «Креол» термині «бос түсті адамдар» немесе gens de couleur libres терминімен бірдей емес, бірақ LA-ның көптеген мүшелері өз шежірелерін осы желілер арқылы іздейді. Бүгінде француз және испан отаршылдарының, африкалықтардың және басқа да ұлттардың көп ұлтты ұрпақтары Луизиана креолдары деп белгілі. Луизиананың губернаторы Бобби Джиндал 2013 жылдың 14 маусымында 276-шы заңға қол қойды, ол Луизиана креолдарының үлесі мен мұрасын құрметтейтін «Мен креолмын» атты номерлік табельді құрды. Сол сияқты, Акадиана аймағында көптеген афроамерикандықтар тұрады, олар ғасырлар бойы аймаққа үлкен үлес қосты. Олардың көпшілігі отарлық кезеңде Луизиана штатына оңтүстік бөлігіндегі қант құмырасы мен күріш плантацияларында және солтүстік бөлігіндегі мақта плантацияларында жұмыс істеу үшін әкелінген адамдардың ұрпақтары. 1723 және 1769 жылдар аралығында Луизианаға әкелінген құлдардың көпшілігі қазіргі Сенегал, Мали және Конгодан келген, мыңдаған адамдар одан Луизианаға әкелінген. Сенегамбия аймағынан әкелінген құлдардың көпшілігі волоф және бамбара этностарының мүшелері болды. Сент-Луис және Гори аралы – Луизианаға бағытталған көптеген құлдар Африкадан шыққан жерлер. Луизиананың испандық билігі кезінде, 1770 және 1803 жылдар аралығында, құлдардың көпшілігі әлі де Конго мен Сенегамбия аймағынан келді, бірақ басқалары қазіргі Бениннен әкелінді. Бұл кезеңде әкелінген құлдардың көпшілігі йорубаның бір тобы – Наго халқының мүшелері болды. Құлдар өздерімен бірге мәдени практикаларын, тілдерін және рухтар мен ата-бабаларға табынуға негізделген діни сенімдерін, сондай-ақ Рим-католик христиандығын әкелді – олардың барлығы Луизиана Вудуының негізгі элементтері болды. Америка Азамат соғысына дейін (1861–1865), афроамерикандықтар штат халқының маңызды бөлігін құрады, олардың көпшілігі қант құмырасы мен мақта плантацияларында жұмыс істеді (Луизианадағы құлдықтың тарихы мен Луизианадағы афроамерикандық мұра жолын қараңыз).

Дін

Діни тұрғыдан алғанда, Акадиана Американың көптеген оңтүстік аймақтарынан өзгешеленеді, себебі оның халқының көпшілігі рим-католик дәстүріндегі христиандар. Ал айналасындағы аймақтарда (мысалы, Орталық және Солтүстік Луизиана) негізінен протестанттық Құдай сөзінің белдеуіне жатады. Бұл, көбінесе, аймақтың француз, испан және Кариб теңізінің ықпалына байланысты. Акадиананың католик халқының көпшілігі Луизиана штатындағы Лафайетт Рим-католик епархиясымен қамтамасыз етіледі, алайда Батыс және Шығыс Акадиананың кейбір аудандары Шарль көлі епархиясының және Флорида провинцияларындағы Батон-Руж Рим-католик епархиясының құрамына кіреді.

Көлік

Аймақтың дәстүрлі салалары – ауыл шаруашылығы, мұнай және туризм, бастапқыда көлік инфрақұрылымын дамыту қажеттілігін тудырды. Соңғы жылдары аймақтағы өсіп келе жатқан қалалар мен елді мекендер үшін дауылдан эвакуациялау жоспарлары жақсырақ жолдарды жоспарлау және салуды үдетті. Бұрынғыда батпақтар мен саздықтардың көп болуы Акадианаға қол жеткізуді қиын еткендіктен, бұл ертедегі Каджун халқының шалғай орналасуының басты себебі болды. 20-ғасырдың басында аймақта мұнайдың табылуынан кейін, мұнай өнеркәсібінің дамуы жолдар мен су жолдары арқылы қолжетімділікті арттыруға бағытталды. Су жолдарының қазылуы және түзуі аймаққа зиян келтірді, бұл суды және дауылдарды сіңіретін ылғалды жерлерге нұқсан келтіріп, аймақты одан да осал қалдырды. Жағалау эрозиясы жалғасуда.

Жер

Жоғары өткізу қабілетіне ие, қазіргі заманғы тас жолдар – аймақтың өмірлік артериялары. АҚШ-тың 90, 190 және 167 тас жолдары 1950 жылдарға дейін Оңтүстік Луизиана арқылы басты байланыс құрады. Қазір 10, 210, 55 және 49 тас жолдары көлік тасымалында маңызды рөл атқарады. АҚШ және штаттық тас жолдар да аймақты кесіп өтеді. Аймақтағы теміржол тасымалы қиын жер бедерімен және көптеген өзендер мен шалқалардың үстінен көптеген көпірлер салу қажеттігімен шектеледі. Америка Азамат соғысы кезінде қуатты теміржол жүйесі салынып жатқан, бірақ оның көп бөлігі соғыс кезінде қирады. Соғыс аяқталғаннан кейін, кемелермен өзен арқылы жүру артықшылыққа ие болды. Аймақта жұмыс істейтін негізгі теміржолдар – Burlington Northern Santa Fe теміржолы және Union Pacific теміржолы.

Су

Су жолдары аймақтың сауда және ойын-сауық қызметі үшін маңызды. Теңіз порттары, өзендер, көлдер, батпақтар, каналдар және су тасқынынан сақтайтын жолдар ландшафтты кесіп өтеді және 1930 жылдардың басына дейін тасымал мен саяхаттың басты көзі болды. Миссисипи өзені шығыс бөлігі үшін, ал Ачхафалая өзені орталық бөлігі үшін маңызды. Шарль көлі арқылы ағатын Калькасьеу өзені батыс бөлігінде кеме қатынасын жеңілдетеді, ал Сабина өзені Акадиана және Луизиананың батыс шегарасын құрайды. Тұщы және тұзды сулы көлдер, сондай-ақ Луизиананың барлық бөлігімен бірге Интракостль су жолы адамдар мен материалдардың қозғалысын қамтамасыз етеді.

Ауа

Лафайетте және Лейк-Чарльстегі әуежайлар жоспарлы рейстерді жүзеге асырады. Тікұшақ пилоттары Мексика шығанағындағы мұнай өндіріс алаңдарында жұмыс істейді. Шағын ұшақтар қысқа қашықтыққа сапарлар мен ауыл шаруашылығына қажеттіліктер үшін пайдаланылады. Аймақ бойынша шағын авиациялық әуежайлар жергілікті қауымдастықтарға қызмет көрсетеді.