Кіріспе

Итальяндық-американдық физик және Нобель сыйлығының лауреаты (1905–1989)

Эмилио Джино Сегре (seˈgrɛ; 1 ақпан 1905 – 22 сәуір 1989) – итальяндық және АҚШ азаматтығын алған физик және Нобель сыйлығының лауреаты, техноций, астатин элементтерін және антипротонды – субатомдық антибөлшекті ашқан. Ол 1959 жылы Оуэн Чемберленмен бірге физика саласындағы Нобель сыйлығымен марапатталды. Рим қаласының жанындағы Тиволиде туған Сегре 1927 жылға дейін Римнің Ла Сапиенца университетінде инженерлік мамандық алды, содан кейін физиканы оқуға кірісті. 1932 жылы Рим университетінде физика профессорының ассистенты болып тағайындалды және 1936 жылға дейін сол жерде жұмыс істеді, ол «Via Panisperna жігіттері» қатарында болды. 1936 жылдан 1938 жылға дейін Палермо университетінің физика зертханасының директоры қызметін атқарды. Эрнест О. Лоуренстің Беркли радиациялық зертханасына сапар шеккеннен кейін, 1937 жылы зертхананың циклотронынан молибден жолағы жіберілді, ол аномальды радиоактивтілік шығарып тұрды. Күтілістік химиялық және теориялық талдаулардың нәтижесінде Сегре бұл сәулеленудің бір бөлігін бұрын белгісіз техноций деп аталатын элементтен шығатынын дәлелдеді – табиғатта кездеспейтін, жасанды түрде синтезделген алғашқы химиялық элемент. 1938 жылы, Сегре Беркли радиациялық зертханасында болып тұрғанда, Бенито Муссолинидің фашистік үкіметі еврейлерге университеттердегі қызметке тыйым салатын антисемит заңдарын қабылдады. Еврей болғандықтан, Сегре белгісіз мерзімге эмигрант мәртебесіне ие болды. Берклидегі радиациялық зертханада Лоуренс оған ғылыми көмекші ретінде жалақысы төмен жұмыс ұсынды. Ол жерде Сегре астатин элементін және кейін Нагасакиге тасталған «Жұқа Адам» ядролық бомбасын жасауға пайдаланылған плутоний-239 изотопын ашуға көмектесті. 1943 жылдан 1946 жылға дейін Лос-Аламос Ұлттық зертханасында Манхэттен жобасының топ жетекшісі болып жұмыс істеді. 1944 жылдың сәуір айында плутоний-240 қоспаларының болуына байланысты «Жұқа Адам» – жоспарланған плутонийлік қарудың жұмыс істемейтінін анықтады. 1944 жылы ол АҚШ азаматы болды. 1946 жылы Берклиге оралғаннан кейін физика және ғылым тарихы профессоры болып, 1972 жылға дейін қызмет етті. Сегре мен Оуэн Чемберлен Лоуренс радиациялық зертханасында антипротонды ашқан ғылыми топқа жетекшілік етті, осы жетістігі үшін екеуі де 1959 жылы физика саласындағы Нобель сыйлығымен марапатталды. Сегре – қазіргі заманғы ғылым тарихындағы оқиғалар мен адамдарды суретке түсірген белсенді фотограф, ол қайтыс болғаннан кейін түсірген суреттерін Америка физика институтына сыйға берді. Америка физика институты физика тарихының фотоархивін оның құрметіне атады.

Ерте өмір

Эмилио Джино Сегре 1905 жылдың 1 ақпанында Римге жақын Тиволи қаласында сефардтық еврей отбасында дүниеге келді. Ол қағаз фабрикасының иесі, кәсіпкер Джузеппе Сегре мен Амелия Сусанна Тревестің ұлы еді. Оның Анджело және Марко есімді екі ағасы болды. Оның әйелінің ағасы, Джинно Сегре заң профессоры болған. Ол Тиволидегі гимназияда білім алды, ал 1917 жылы отбасы Римге көшкеннен кейін Римдегі гимназия мен лицейде оқыды. 1922 жылдың шілдесінде бітіріп, Римдегі Ла Сапиенца университетіне инженерлік мамандық бойынша түсті. 1927 жылы Сегре Франко Расеттимен танысты, ол оны Энрико Фермимен таныстырды. Екі жас физика профессоры дарынды студенттерді іздеп жүрді. Олар 1927 жылдың қыркүйегінде Комодағы Вольта конференциясына қатысты, онда Сегре Нильс Бор, Вернер Гейзенберг, Роберт Милликан, Вольфганг Паули, Макс Планк және Эрнест Резерфорд сияқты көрнекті физиктердің лекцияларын тыңдады. Содан кейін Сегре Ферми мен Расеттиге Римдегі зертханаларында қосылды. Физика институтының директоры Орсо Марио Корбиноның көмегімен Сегре физикаға ауысып, Фермидің басшылығымен 1928 жылдың шілдесінде «Аномальды дисперсия және магниттік айналу» тақырыбындағы дипломдық жұмысын қорғады. 1928-1929 жылдары Италия армиясында қызмет еткен кезде, ол зениттік артиллерияда екінші лейтенант болып тағайындалды, содан кейін Виа Паниспернадағы зертханаға оралды. Ол 1928 жылы Эдоардо Амальдимен бірлесіп «Күкірт және литийдегі аномальды дисперсия туралы» диссертациясын және келесі жылы Раман эффектісі туралы тағы бір мақаласын жариялады. 1930 жылы Сегре белгілі бір сілті металдарындағы Земан эффектін зерттеуді бастады. Италияда оны жалғастыру үшін қажетті дифракциялық тордың болмауына байланысты жұмысы тоқтап қалғанда, ол Еуропаның басқа жерлеріндегі төрт зертханаға көмек сұрап хат жазды және Питер Земаннан Амстердамдағы зертханасында жұмысын аяқтауға шақыру алды. Сегре Рокфеллер қорынан стипендия алды және Фермидің кеңесі бойынша оны Гамбургте Отто Стернмен бірге оқуға баруға шешім қабылдады. Отто Фришпен бірлесіп кеңістіктік кванттау бойынша жұмыс істеу қазіргі теориямен сәйкес келмейтін нәтижелер берді, бірақ Исидор Исаак Раби калийдің ядролық спині +1/2 болған жағдайда теория мен тәжірибе сәйкес келетінін көрсетті.

Физика профессоры

Сегре 1932 жылы Рим университетінде физика профессорының көмекшісі болып тағайындалды және 1936 жылға дейін сол жерде жұмыс істеді, ол Via Panisperna жігіттерінің бірі болды. 1934 жылы ол Эльфриде Спиромен танысты, оның отбасы Батыс Пруссиядағы Острово қаласынан келген, бірақ Пруссияның бұл бөлігі Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Польшаның құрамына өткен кезде Бреслауға қашып кеткен. 1933 жылы Германияда нацистік партия билікке келгеннен кейін, ол Италияға эмиграциялап, хатшы және аудармашы болып жұмыс істеді. Басында ол итальян тілін жақсы білмеді, ал Сегре мен Спиро неміс тілінде сөйлесті, ол оны жақсы меңгерген. Екеуі 1936 жылдың 2 ақпанында Римдегі Ұлы синагогада неке қиды. Сегре раввинмен келісіп, тойға ең аз шығын жұмсады, ал қалған ақшаны Германиядан келген еврей қашқындығына жұмсады. Раввин оларға сәнді тойдың көптеген атрибуттарын ұсынуға тырысты. Олардың үш баласы болды: Клаудио 1937 жылы, Амелия Гертруда Аллегра 1937 жылы және Фауста Ирен 1945 жылы дүниеге келді. Неке қиғаннан кейін Сегре тұрақты жұмыс іздеді және Палермо университетінің физика профессоры және Физика институтының директоры болды. Ол мұндағы жабдықтың қарапайым екенін және кітапханада заманауи физика әдебиетінің жоқ екенін байқады, бірақ Палермодағы әріптестеріне математиктер Микеле Чиполла мен Микеле Де Франшис, минералог Карло Перриер және ботаник кірді. 1936 жылы ол Эрнест О. Лоуренстің Беркли радиациялық зертханасына сапар шекті, онда Эдвин Макмиллан, Дональд Кукси, Франц Кури, Филип Абельсон және Роберт Оппенгеймермен кездесті. Сегре зертхананың циклотронының бұрынғы бөлігі болған радиоактивті металл қалдықтарына қызығушылық танытты. Палермода бұл металлдың құрамында бірнеше радиоактивті изотоптар бар екені анықталды. 1937 жылдың ақпан айында Лоуренс оған аномальды радиоактивтілік шығаратын молибден жолағын жіберді. Сегре Перридің көмегімен жолақты мұқият химиялық және теориялық талдаудан өткізді, және олар сәулеленудің бір бөлігін бұрын белгісіз элемент өндіргенін дәлелдеді. 1947 жылы олар оны техноций деп атады, өйткені ол алғашқы жасанды синтезделген химиялық элемент болды.

Сәулелену зертханасы

1938 жылдың маусым айында Сегре техноцийдің аз ғана өмір сүретін изотоптарын зерттеу үшін Калифорнияға жазғы сапар жасады, бірақ оларды Италияға жібергенде сақтау мүмкін болмады. Сегре жолға шыққанда Бенито Муссолинидің фашистік үкіметі еврейлерге университет қызметтерінен тыйым салатын нәсілдік заңдар қабылдады. Еврей болғандықтан Сегре белгісіз мерзімге эмигрантқа айналды. Чехословакиялық дағдарыс Сегреге Эльфриде мен Клаудионы шақыруға түрткі болды, өйткені ол Еуропада соғыс болатынынан қатты қорқынышпен қарады. 1938 жылдың қарашасы мен 1939 жылдың ақпанында олар Мексикаға туристік визаларын иммиграциялық визаға ауыстыру үшін шағын сапар жасады. Сегре де, Эльфриде де Италия мен Германиядағы ата-аналарының тағдырына қатты алаңдады. Беркли радиациялық зертханасында Лоуренс Сегреге ғылыми көмекші лауазымын ұсынды – элемент ашқан адам үшін бұл салыстырмалы түрде төменгі қызмет болды, айлығы айына 300 доллар, мерзімі алты ай. Лоуренс Сегренің Калифорнияда заңды түрде қалып қойғанын білген соң, ол осы жағдайды пайдаланып Сегренің айлығын айына 116 долларға дейін төмендетті. Гленн Сиборгпен бірлесіп жұмыс істеп, Сегре 99m техноцийдің метатұрақ изотопын бөліп алды. Оның қасиеттері оны ядролық медицинада қолдануға өте қолайлы етті, қазір ол жылына шамамен 10 миллион медициналық диагностикалық процедурада қолданылады. Сегре 93-ші элементті іздеді, бірақ таба алмады, себебі ол сирек кездесетін жер элементін іздегені орнына, ренийге химиялық тұрғыдан ұқсас элементті іздеді. Александр Лангсдорф кіші және Чьен Шиунг Вумен бірлесіп жұмыс істеп, ол ксенон-135 элементін ашты, ол кейіннен ядролық реакторларда ядты у ретінде маңызды рөл атқарды. Содан кейін Сегре назарын периодтық жүйедегі тағы бір жоғалған элементке – 85-ші элементке бұрды. Ол оны бисмут-209-ды альфа бөлшектерімен бомбалау арқылы жасау ниетін Радиациялық зертханадағы дүйсенбілік мәжілісте жариялады, содан кейін оның әріптестері Дейл Р. Корсон мен Роберт А. Корног оның ұсынған тәжірибесін жүзеге асырды. Сегре химиялық бөліп алу жұмысын өзіне алуға рұқсат сұрады және Кеннет Росс МакКензимен бірлесіп жаңа элементті табысты бөліп алды, ол бүгінде астатин деп аталады. Сегре мен Ву содан кейін жоғалған соңғы трансурандық емес элементті – 61-ші элементті табуға тырысты. Олар оны жасаудың жолын білген, бірақ оны химиялық әдістермен бөліп алуға қабілетсіз болды. Ол сондай-ақ 1940 жылдың желтоқсанында Лоуренстің циклотронында плутоний-239 жасау үшін Сеаборг, Макмиллан, Джозеф В. Кеннеди және Артур С. Уоллмен бірге жұмыс істеді.

Манхэттен жобасы

1941 жылдың желтоқсанында жапондықтардың Перл-Харборға жасаған шабуылы және АҚШ-тың Италияға соғыс жариялауы Сегрені жау шетелдігінің азаматы деп таныстырып, оны ата-анасымен байланысқа түсуден алды. Физиктер радиациялық зертханадан соғыс жұмыстарына қатысу үшін кете бастады, ал Реймонд Т. Бирж одан қалған студенттерге сабақ оқуын сұрады. Бұл Сегренің кірісіне пайдалы толықтыру болды, сондай-ақ ол Оуэн Чемберлен және Клайд Виганд сияқты студенттермен маңызды достық және кәсіби байланыстар орнатты. 1942 жылдың соңында Оппенгеймер Сегрені Лос-Аламостағы Манхэттен жобасына қосылуға шақырды. Сегре лабораторияның P 5 (Радиоактивтілік) тобының жетекшісі болды, бұл Роберт Бахердің P (Эксперименталды физика) бөлімінің бір бөлігі болды. Қауіпсіздік мақсатында оған Эрл Симан деген кодовое имя берілді. 1943 жылдың маусымында ол отбасымен Лос-Аламосқа көшті. 1943 жылдың тамызында Сегренің тобы Лос-Аламосқа жақын Пахарито каньонындағы орман шаруашылығына тиесілі ескі кабинада өз жабдықтарын орнатты. Топтың міндеті әртүрлі бөліну өнімдерінің радиоактивтілігін өлшеу және тізімдеу болды. Маңызды зерттеу бағыты – әртүрлі байытылған уран үлгілеріндегі изотоптық байыту деңгейін анықтау болды. Бастапқыда Колумбия университетінде қолданылған массалық спектрометрия және Берклиде қолданылған нейтрондық анализ әдістерімен жүргізілген сынақтар әртүрлі нәтижелер көрсетті. Сегре Берклидің нәтижелерін зерттеді және ешқандай қате таппады, ал Кеннет Бейнбридж Нью-Йоркте де ешқандай кемшілік таба алмады. Дегенмен, тағы бір үлгіні талдау нәтижелері екі пікірдің де сәйкес екенін көрсетті. Лос-Аламоста спонтанды бөлінудің жоғары деңгейі байқалды, Сегренің тобы бұл Лос-Аламостың биік орналасқан жеріне байланысты космостық сәулелердің көп болуынан туындады деген қорытындыға келді. Топ торий, уран-234, уран-235 және уран-238-дің белсенділігін өлшеді, бірақ плутоний-239-дың тек микрограммалық мөлшеріне қол жеткізді. Оук-Риджтегі ядролық реакторда өндірілген плутонийдің алғашқы үлгісі 1944 жылдың сәуір айында алынды. Бірнеше күн ішінде топ циклотронда өндірілген плутонийге қарағанда спонтанды бөлінудің бес есе жоғары деңгейін байқады. Бұл жоба жетекшілері естігісі келмейтін жаңалық болды. Бұл «Жұқа Адам» (Thin Man) деп аталған, жоспарланған плутонийлік тапанша тәрізді ядролық қару жұмыс істемейтінін және Ханфордтағы плутоний өндірісіне жасалған инвестициялардың бекер кеткенін білдірді. Сегренің тобы нәтижелерін мұқият тексерді және белсенділіктің артуы плутоний-240 изотопына байланысты деген қорытындыға келді. 1944 жылдың маусым айында Сегре Оппенгеймердің кеңсесіне шақырылып, әкесі қауіпсіз екенін, бірақ анасы 1943 жылдың қазан айында нацистер ұстағанын естіді. Сегре ата-анасын ешқашан қайта көрмеді. Оның әкесі 1944 жылдың қазан айында Римде қайтыс болды. 1944 жылдың соңында Сегре мен Эльфриде АҚШ азаматтығына қабылданды. Оның R 4 деп аталған тобына 1945 жылдың шілдесінде «Тринити» ядролық сынағынан шыққан гамма-сәулесін өлшеу міндеті жүктелді. Жарылыс көптеген эксперименттерді зақымдады немесе жойды, бірақ гамма-сәулелерін өлшеу үшін жеткілікті деректер қалды.

Кейінгі өмірі

1945 жылдың тамызында, Жапонияның капитуляциясына және Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуына санаулы күндер қалғанда, Сегреге Сент-Луис қаласындағы Вашингтон университетінен 5000 доллар жалақымен доцент қызметіне ұсыныс келіп түсті. Келесі айда Чикаго университеті де оған ұсыныс жасады. Бірнеше итермелеуден кейін Бирж 6500 доллар және профессорлық лауазым ұсынды, оны Сегре қабылдауға шешім қабылдады. 1946 жылдың қаңтарында Лос-Аламостан кетіп, Берклиге оралды. 1940 жылдардың соңында көптеген ғалымдар Калифорния университетінен жоғары жалақы ұсыныстары мен университеттің ерекше адалдық сертінің талабына байланысты кетіп қалды. Сегре серт беруге келісіп, қалды, бірақ бұл оның адалдығына күдік тудырды. Луис Альварес Амальди, Ферми, Понтекорво, Расетти және Сегренің соғысқа дейінгі жаңалықтары үшін АҚШ-қа қарсы патенттік талаптарды көтергеніне ашуланды және Сегреге Понтекорво Ресейден хат жазғанда хабарлап тұруын айтты. Ол сондай-ақ Лоуренспен Калифорнияның Ливермор қаласында Лос-Аламосқа балама ядролық зертхана құру жоспары бойынша дауласты, мұның мақсаты – Сегреге күмәнді пайдалы көрінген сутекті бомбаны жасау еді. Әріптестерімен қарым-қатынасының нашарлауына және Берклидегі адалдық сертіне байланысты уытты саяси атмосфераға наразы болған Сегре Иллинойс университетінің Урбана-Шампейн қаласындағы жұмыс ұсынысын қабылдады. 1953 жылы соттар итальяндық ғалымдардың патенттік талаптарын шешіп, оларға нейтрон өндіруге қатысты патенттер үшін 400 000 доллар берді, заңдық шығындардан кейін бұл сома шамамен 20 000 долларға бағаланды. Кеннеди, Себорг, Валь және Сегре кейіннен плутонийді ашқандары үшін бірдей сома алды, оны төрт бөлікке бөлгеннен кейін 100 000 долларға жетті, бұл жолы заңгерлік қызмет ақысы болған жоқ. IBM және Брукхейвен ұлттық зертханасынан ұсыныстарды қабылдамағаннан кейін Сегре 1952 жылы Берклиге оралды. Сол жылы ол АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. 1955 жылы ол отбасымен Берклиден жақын маңдағы Лафайеттеге (Калифорния) көшті. Чемберлен және басқалармен бірге ол протонның антибөлшегі – антипротонды іздеуді бастады, оны 1932 жылы Карл Д. Андерсон тапқан еді. Салыстыру бойынша, протонға сәйкес антибөлшек болуы керек еді, бірақ ешкім таппаған, тіпті 1955 жылы кейбір ғалымдар оның бар екеніне күмән келтірді. Лоренстің 6 ГэВ-қа дейін реттелген Беватронын пайдалана отырып, олар антипротонның нақты дәлелдерін анықтады. Чемберлен мен Сегреге 1959 жылы физика саласындағы Нобель сыйлығы табысталды. Бұл дау тудырды, өйткені Клайд Виганд пен Томас Ипсилантис осы мақаланың авторлары болды, бірақ сыйлықты бөліспеді. Сегре 1961 жылдан 1965 жылға дейін университеттің қуатты Бюджеттік комитетінің мүшесі болды және 1965 жылдан 1966 жылға дейін Физика кафедрасын басқарды. Ол Теллердің 1970 жылы Лоренс Беркли зертханасын Лоренс Ливермор зертханасынан бөлу жөніндегі сәтті әрекетін қолдады. Ол 1965-1968 жылдары Фермилабтың сенімділерінің бірі болды. Ол 1974 жылы Лаура Фермимен бірге оның ашылуына қатысты. 1950 жылдары Сегре Фермидің жазбаларын редакциялады. Кейіннен Фермидің өмірбаянын жариялады: Энрико Ферми: Физик (1970). Ол өзінің лекциялық жазбаларын «Рентген сәулелерінен кварктерге дейін: заманауи физиктер және олардың жаңалықтары» (1980) және «Құлаушы денелерден радио толқындарына дейін: классикалық физиктер және олардың жаңалықтары» (1984) деп жариялады. Сондай-ақ, ол 1958-1977 жылдары Ядролық және бөлшек ғылымының жылдық шолуын редакциялады және өлімінен кейін жарық көрген «А Mind Always in Motion» (1993) атты автобиографиясын жазды. Сол жылы ол Калифорния университетінің міндетті зейнеткерлік жасына жетті. Физика тарихын оқытуды жалғастырды. 1974 жылы ол Рим университетіне профессор болып оралды, бірақ міндетті зейнеткерлік жасына жеткенге дейін бір жыл ғана жұмыс істеді. Фотограф ретінде белсенді Сегре қазіргі заманғы ғылым тарихындағы оқиғалар мен адамдарды суретке түсірді. Ол қайтыс болғаннан кейін Роза оның көптеген фотосуреттерін Америка физика институтына сыйға тартты, ол физика тарихының фотоархивін оның құрметіне атады. Жинақты Розаның 1997 жылы Тиволиде болған апаттан қайтыс болғаннан кейін қалдырған мұрасымен толықтырды.