Кіріспе
Неміс ғарыш операсы франшизасы "Перри Родан" – неміс ғарыш операсы франшизасы, оның аты батырының есімімен байланысты. Ол 1961 жылы басталып, ондаған жылдар бойы жаңа авторлар тобымен үздіксіз жазылуда. Дүние жүзінде шамамен екі миллиард дана (новелла түрінде) сатылған (оның ішінде Германияда бір миллиардтан астам), бұл – ең табысты ғылыми фантастика кітап сериясы. Дүниежүзілік сатылымның бірінші миллиарды 1986 жылы тойланды. Серия комикстерге, аудиодрамаларға, бейне ойындарға және басқа да форматтарға дамыды. "Перри Родан NEO" жаңа басылымы 2011 жылы іске қосылды және 2021 жылдың сәуірінде ағылшын тілінде жариялана бастады.
Perry Rhodan is a German space opera franchise, named after its hero. It commenced in 1961 and has been ongoing for decades, written by an ever changing team of authors. Having sold approximately two billion copies (in novella format) worldwide (including over one billion in Germany alone), it is the most successful science fiction book series ever written. The first billion of worldwide sales was celebrated in 1986. The series has spun off into comic books, audio dramas, video games and the like. A reboot, Perry Rhodan NEO, was launched in 2011 and began publication in English in April 2021.
Баспа басылымы
Сериал көптеген түрлі медиа форматтарына тарады, бірақ 1961 жылдың 8 қыркүйегінен бастап "журнал романы" (Romanheft) форматында апта сайын жарияланған сериялық повесть ретінде бастау алды. Бұл кітапшалар, әдетте 66 беттен тұрады және қазір тоқтатылған, бірақ көбінесе ұзақ болатын американдық арзан журналдарының (pulp magazine) неміс тіліндегі баламасы болып табылады. Оларды Гамбург қаласындағы бас кеңсесі орналасқан Bauer Media Group компаниясының еншілес кәсіпорны Pabel Moewig Verlag басып шығарады. 2019 жылдың ақпан айына дейін түпнұсқа сериядан 3000 кітапша повесть, Atlan сериясынан 850 қосалқы повесть, сондай-ақ 400-ден астам жұмсақ мұқабалы және 200 қатты мұқабалы кітап басылды, барлығы 300 000-нан астам бетті құрады.
Ағылшынша аудармасы
Алғашқы 126 роман (плюс Atlan спин-офф сериясының бес романы) 1969 және 1978 жылдар аралығында Ace Books баспасымен ағылшын тіліне аударылып жарияланды, ал Futura Publications баспасында жарық көрген британдық басылымда да сол аудармалар қолданылды, бірақ ол тек 39 роман шығарды. Ace баспасы серияны аударуды тоқтатқаннан кейін, аудармашы Вендейн Акерман келесі 19 романы ("Мастер Публикациялар" деген бизнес атымен) өзі басып шығарды және оларды тек жазылым арқылы алуға болатын етті. Неміс баспаларымен болған қаржылық даулар 1979 жылы американдық аударманың тоқтатылуына әкелді. 1997-1998 жылдары АҚШ-тың Vector Publications компаниясы серияны ағылшын тілінде қайта жаңғыртуға тырысты, Германияда сол кезде жарық көрген ағымдағы сюжет желісінен төрт нөмірдің (1800-1803) аудармаларын жариялады. Серия және оның спин-оффтары бастапқы неміс ғылыми фантастикасының маңызды бөлігін құрады және осы саладағы көптеген неміс жазушыларына әсер етті.
Құрылымы
Сериал сюжеттік аркалар негізінде құрылған. Арка – "цикл" деп аталады – оған 25-ден 100-ге дейін нөмірлер арналып, ал одан кейінгі ұқсас циклдар "үлкен цикл" деп аталады.
Тарих
"Perry Rhodan, der Erbe des Universums" (Ағылшын тілінде: "Әлемнің мұрагері", бірақ американдық/британдық басылымдар "Әлемнің бейбітшілігінің сақшысы" деген атауды қолданды) – неміс ғылыми-фантастика жазушылары К.Х. Шеер мен Вальтер Эрнстингтің туындысы. 1961 жылы неміс баспасы "Arthur Moewig Verlag" (қазір "Pabel Moewig Verlag") оны жариялады. Бастапқыда 30-50 томдық серия ретінде жоспарланған, ол содан бері үздіксіз, әр апта сайын жарық көріп келеді және 2019 жылы 3000-шы нөмірін шығарды. Авторлар құрамы үнемі өзгеріп отыратын, бірақ олардың көптегені ондаған жылдар бойы немесе өмір бойы серияда қалды. "Perry Rhodan" дәстүрлі неміс "Heftroman" (журналдық кітапша) форматында, апта сайын шығарылатын повесть түрінде жарық көреді. Көптеген неміс "Heftroman"-дарынан айырмашылығы, "Perry Rhodan" жеке-жеке романдық туындылар емес, үздіксіз, күрделене түсетін сюжеттік желісі бар, және оқиғаларға жиі сілтеме жасайтын серия болып табылады. Бастапқы "Heftroman" форматынан өзге, қазір серия қатты мұқабалы кітаптар, жұмсақ мұқабалы кітаптар, электрондық кітаптар, комикстер және аудиокітаптар түрінде де қолжетімді. Онжылдықтар бойы комикстер, көптеген коллекциялық заттар, бірнеше энциклопедиялар, аудиоспектакльдер, шабыттандырылған музыка және т.б. жарық көрді. Серияның бір бөлігі бірнеше тілге аударылды. Сонымен қатар, 1967 жылы "Жұлдызды шаң миссиясы" (aka 4 3 2 1 morte) атты фильм түсірілді, ол өте нашар деп есептеледі, сондықтан серияның көптеген жанкүйерлері оның бар болмағанын қалайды. 2011 жылдың 30 қыркүйегінде, 50 жылдық мерекесіне орай, "Perry Rhodan Neo" атты жаңа серия жарияланды, ол 1971 жылдың орнына 2036 жылдан басталатын оқиғаның жаңа нұсқасымен жаңа оқырмандарды қызықтырды және байланысты, бірақ тәуелсіз сюжеттік желісі бар. 2021 жылдың 2 сәуірінде "J Novel Club" жарық роман және манга баспасы "Perry Rhodan NEO" атты туындысын өзінің жаңа "J Novel Pulp" баспасының тұсаукесері ретінде жариялады, бұл 20 жылдан астам уақыттан бергі алғашқы ағылшын тіліндегі "Perry Rhodan" сериалдарының жаңа шығарылымы болды. Бұл – барлық уақыттың ең танымал ғылыми-фантастикалық кітаптар сериясына айналды.
Негізгі идея
Бұл оқиға 1971 жылы басталады. АҚШ ғарыш күштерінің майоры Перри Родан мен оның экипажының алғашқы адам Айға қонған кезде, олар (нақты) M13 шоғырында орналасқан, құрамындағы Аркон планетасынан тасталып қалған шетелдік ғарыш кемесін табады. Арконидтердің технологиясын қолданып, олар Терраны біріктіріп, галактика мен космоста адамзат үшін орын жасайды. Оларды мұндай мүмкіндікке ие еткен екі үлкен жетістік – позитрондық милар және гиперкеңістікте дерлік жылдам аударма жасауға мүмкіндік беретін ғарыш кемелерінің қозғалтқыштары. Бұл тікелей түрде Айзек Азимовтың ғылыми фантастикасынан алынған. Серия дамыған сайын, атау кейіпкерінің өзі сияқты басты кейіпкерлерге салыстырмалы өлместік сыйланады. Олар қартаюдан және аурулардан қорғалған, бірақ зорлықпен өлімге ұшырауы мүмкін. Оқиға мыңжылдықтар бойы жалғасып, мыңдаған, тіпті миллиондаған жылдарға соққан естеліктерді қамтиды. Көлем басқа галактикаларды, одан да алыс кеңістік аймақтарын, параллель әлемдер мен ғарыштық құрылымдарды, уақыт саяхатын, паранормальдік күштерді, қауіптіден сүйкімдіге дейін әртүрлі шетелдік жаратылыстарды және кейбіреулері құдайға тән күшке ие денесіз жандарды қамтиды.
Ғалам және мультивселендер
Сюжеттің тұрақты түрде орын алатын ғалам Эйнштейн Ғаламы (және кейде "Мекора") деп аталады. Оның заңдары 20-ғасырдың соңындағы ғылым тұрғысынан қарағанда, нақты ғаламның заңдарымен дерлік бірдей. Қара материя және қара энергия туралы жаңа теориялар қазіргі уақытта серияда қолданылмайды. Тізбектіліктің сақталуын қамтамасыз ету үшін, табиғат заңдары бұрын жоққа шығарылған ескі теорияларды негізге алады. Бұл Эйнштейн Ғалам – көптеген ғаламдардың бірі ғана, олардың әрқайсысы одан аз немесе көп дәрежеде өзгеше: мысалы, уақыттың баяу жүретін ғаламы, антиматерия ғаламы, қысқарып бара жатқан ғалам және т.б. Әрбір ғаламда қатарлас уақыт желілерінің үлкен жиынтығы бар, олар көбінесе бір-бірінен қол жеткізбейді, бірақ ерекше тәсілдермен қол жеткізуге болады, соның нәтижесінде одан да көп қатарлас уақыт желілері пайда болады. Эйнштейн Ғалам жоғары өлшемді кеңістікке енген, ол Гиперкеңістік деп аталады. Бұл гиперкеңістік жарық жылдамдығынан асып түсуге арналған әртүрлі технологиялар қолданатын бірнеше кіші кеңістіктерден тұрады. Бұл жоғары өлшемдердің нақты қасиеттері толыққанды түсіндірілмеген. Ғаламның шекарасы – Тереңдік деп аталатын өлшем, ол бір кезде Deepland деп аталатын алып дискі тәрізді әлемді құру үшін пайдаланылған.
Псионарлық желі және моральдық кодекс
Псионарлық желі бүкіл ғалам арқылы көрінбей өтеді, үнемі "өмірлік энергия" және "псионарлық энергия" шығарады, қалыпты (органикалық және басқалары) өмір мен жоғары тіршілік иелерінің әл-ауқатын қамтамасыз етеді. Моральдық кодекс барлық ғаламдарды аралап өтеді және Псионарлық желімен байланысты. Ол космогендерге бөлінеді, ал олар космонуклеотидтерге бөлінеді. (Осы атаулар мен ДНҚ-мен байланысты космократтар берді, оларды этикалық мағынасы бар деп қате түсінбеу керек.) Космонуклеотидтер хабаршылар арқылы әрбір ғаламның тиісті бөлігі үшін шындық пен тағдырды өздері анықтайды. Жоғары тіршілік иелері осы мүмкіндікті бақылауға алып, шындықты басқаруға тырысады. Моральдық кодекстің өзі жоғары тіршілік иелерімен орнатылмаған, тіпті жоғары күштердің өзі кодекстің кім және не үшін жасағанын білмейді. Бір кезде космократтар Перри Роданға үшінші түпкілікті сұраққа жауап табуды тапсырды: "Заңды кім бастады және оның салдары қандай?". Перри Родан жаратылыс тауында жауап алу мүмкіндігіне ие болды, бірақ жауап оның санасын жоятынын білгендіктен бас тартты. Теріс суперақыл-ой Колторок 69 миллион жыл бұрын Негане тауында соңғы түпкілікті сұраққа жауап алды, бірақ ол ақпаратты пайдаланды ма, жоқ па, белгісіз.
Жоғары билік арасындағы қақтығыс
Жоғары билік арасында космократтар мен хаотархтар деп аталатын екі топ бар. Космократтар барлық ғаламдарды абсолюттік тәртіпке (абсолюттік энтропия күйі, әдеттегі S символы) айналдыруды қалайды. Хаотархтар керісінше, барлық ғаламдарды абсолютті хаосқа (немесе теріс энтропияға) айналдыруды көздейді. Олар жойқын, аяқталмайтын соғысқа қатысып, дерлік барлық белгілі ғаламдарды қамтиды. Олар өздерінің мақсаттары үшін түрлерді манипуляциялайды және оларды құртуға мәжбүр етеді. Ашық соғыс – олардың қолданатын көптеген құралдарының бірі ғана. Алдыңғы циклда (2300–2499) Құс жолы галактикасы, жақын орналасқан Хангай галактикасында хаостың бекінісі – негасфераны құруға тырысқан хаос күштерінің әскери шабуылына ұшырады. Жақындағы оқиғалар кейіпкерлерге өмірдің өзінің жоғары билікке қарсылас айналғанын көрсетті. Ол ғалам бойынша бақылаусыз таралып, кез келген жерде кездеседі. Космократтар мен хаотархтар екеуі де өмірді өздерінің тәртіп және тәртіпсіздік мақсаттары үшін пайдаланады, бірақ өмірдің жоспарланбаған және реттелмеген космологиялық әрекеттері олардың екеуіне де бөгет жасайды. Пангалактикалық статистиктер (бейтарап байқаушылар ұйымы) космологиялық манипуляциялардың бір бөлігі космократтардың қызметшілерінен, ал аз бөлігі хаос қызметшілерінен туындаса да, көпшілігі өмірдің өзінің бақылаусыз күшінен туындайтынын анықтады. Өмірдің ықпалын азайту үшін космократтар өмір мен интеллекттің дамуын қолдайтын бағдарламаларын тоқтатты. Олар гиперимпедансты арттырып, көптеген гипертехнология түрлерінің тиімділігі мен беріктігін төмендетті. Жақында космократтар мен хаотархтардан жоғары тұратын, Тез деп аталатын күш анықталды. Тез «Заң шегіне» жақын жерде өмір сүреді деп айтылады, сондықтан оны космократтар мен басқа билік иелері түсінуде қиындықтарға кезігеді.
Сыншыл реакция
1969 жылы «Перри Родан» романының ағылшын тіліндегі алғашқы басылымының кіріспесінде редактор Форрест Дж. Акерман (жоғарыда егжей-тегжейлі көрсетілгендей, осы серияны ағылшын тіліне аударған) былай деді: «Германиядағы барлық тұжырымды ғылыми-фантастика жанкүйерлері «Перри Роданды» жек көретінін айтады, бірақ біреу (көре алмастай көп санда) оны оқып жатыр». Көптеген американдық ғылыми-фантастика жанкүйерлері осы мәлімдеменің бірінші бөлігімен келісті, осы серияны ұятқа қалдыратын және тым «жасөспірімдік» деп санады. 1970 жылдардың ортасы мен соңында «Ace Books» баспасының жаңа басшысы Том Доэрти, оның пайдалы болғанына қарамастан, АҚШ-та осы серияны тоқтатты. Бұл шешім 1980 жылы «Перри Родан» романының түпнұсқа неміс тіліндегі нұсқалары «күрделенген және жас оқырмандарға бағытталмаған» кезде, оның ағылшын тілінде қолжетімді болмауына себеп болды. Сыншы Роберт Реджинальд осы серияны «ғылыми-фантастиканың ең керемет мыс операсы» және стандартты «пульпалық ғылыми-фантастика, сипаттамасы аз, қорқынышты диалогтары бар, бірақ салыстырмалы түрде күрделі сюжеті бар әрекетке толы оқиғалар» деп сипаттады. Назар әрқашан адамның кеңейіп келе жатқан көкжиегіне, ғылым мен ғарыш әлемінің ғажайыптарына, адамзаттың ұлы тағдырына аударылады. Серияның басы кең ауқымды адамзат пен жиі болатын ғарыш шайқастарын бейнелегені үшін жиі сынға ұшырады; 1975 жылы Уильям Вольц осы серияның сюжеттік жоспарлаушысының лауазымын (ол 1984 жылы қайтыс болғанға дейін сақтап қалған) иеленгеннен кейін, серия кең этикалық көзқарасты дамытып, әңгімелеу стилі жағынан өркендеді. Кейбір ағылшын тіліндегі сыншылар осы серияны жоққа шығарса, ал басқалары оны жоғары бағалады. АҚШ-та осы серияның жаңа, күрделі бөлімдері ешқашан жарияланбағандықтан, сын көбінесе серияның қарапайым бастауына шоғырланады. Редактор Джон О'Нилл «Перри Роданды» «көре алмастай бай — егер ең бай болмаса — ғарыш операсы» деп атады.
Ағылшын тілінде
1960 жылдары Форрест Дж. Акерман серияның ағылшын тіліндегі аудармасын АҚШ-та жариялауды ұйымдастырды. Оның әйелі Вендайн аудармамен айналысты. Серияның басқа аудармашылары Сиг Вэрман, Стюарт Дж. Бёрн және Дуайт Декер болды. 1-ші саны, неміс тіліндегі 1-ші және 2-ші нөмірлерін қамтитын, 1969 жылдан бастап Ace Books баспасында жарық көрді. Бас редактор ретінде Акерман жастық шағындағы ғылыми-фантастикалық журналдарды еске түсіретін элементтерді, мысалы, байланыссыз қысқа әңгімелер, сериалдық романдар және фильмдерге шолу бөлімін енгізді. Бұл серия коммерциялық сәттілікке жетті және ақырында айына үш рет шығарыла бастады. Ace 1977 жылдың тамызында Perry Rhodan сериясының тұрақты шығарылымын #117/118 санымен аяқтады. Одан кейін серияның бұрын жарық көрген, бірақ аудармадан тыс қалған үш повесі жарық көрді. Бұларға Перри Роданның Atlan спин-офф сериясынан үш новелла қосылды. Ace аудармаларын тағы екі Atlan романымен және Кларк Дарлтонның "Галактика ортасында" ("Im Zentrum der Galaxis" неміс тілінде) романымен аяқтады, ол неміс тілінде "Перри Родан планеталық романдар" (немесе Planetenromane) спин-офф сериясының 11-ші саны ретінде жарық көрді. Ace 1978 жылы серияны жариялауды тоқтатқан кезде, аудармашы Вендайн Акерман келесі 19 романды (#119–137 нөмірленген) Master Publications коммерциялық атауымен тек жазылым арқылы қолжетімді басылым түрінде шығарды. Бұл да 1979 жылы тоқтатылды. 1990 жылдары Vector Enterprises американдық нұсқасын қайта іске қосты. Бұл нұсқа төрт басылған және бір электрондық нөмірге дейін созылды, #1800-ден #1804-ке дейін аударылды. 2006 жылы Pabel Moewig Verlag FanPro компаниясына Перри Родан: Лемурияның ағылшын тіліндегі аудармасын жариялауға лицензия берді. (Неміс нұсқасындағы кейбір материалдар, мысалы, ғылыми фантастикадағы ұрпақ кемелерінің тарихы, американдық нұсқадан алынып тасталды.) Тек бірінші том ғана жарық көрді. 2015–2016 жылдары Perry Rhodan Digital Perry Rhodan: Lemuria оқиғасының толық алты томдық аудармасын электрондық кітап форматында жариялады, оларды iTunes және басқа да цифрлық платформалар арқылы қолжетімді етті.
Басқа елдерде
Перри Родан аудармалары қазіргі уақытта Бразилияда (#1 - #536 және #650 - #847, 2011 жылдың тамызы), сондай-ақ 537 - 649; 1400-ге дейін (қазіргі уақытта, 2014 жылдың желтоқсаны), оның ішінде Atlan, Planetary Novels және Perry Rhodan NEO сериялары (қазіргі уақытта №28), барлығы "Project Translation" жобасымен іске қосылған Ресей, Қытай, Жапония (#1 - #800, 2011 жылдың мамыры), Франция, Чехия және Нидерланды (#1 - #2000, 2009 жылдың қыркүйегі) елдерінде қолжетімді. АҚШ нұсқасынан басқа, Канада, Ұлыбритания (#1 - #39), Италия және Финляндияда да басылымдар болды. Дегенмен, соңғылары тоқтатылды. Перри Родан алғаш рет еврей тіліне аударылды. 1965 жылы алғашқы төрт эпизод Тель-Авивте пираттық аудармада жарық көрді, бірақ бесіншісі жарияланбастан бұрын, себептері белгісіз, тоқтатылды (бұл неміс баспагерлері анықтағандықтан емес, олар бұл туралы көп жылдардан кейін ғана білді). Осы 1965 жылғы аударманың сақталған аз ғана данасы Израильдегі коллекционерлер арасында жоғары бағаланады.
Қазіргі оқиғалар
1987 жылы өзінің Cessna 172 ұшағын Мәскеудегі Қызыл алаңды жалғастыратын Болшой Москворецкий көпіріне қондырған 18 жасар Матиас Раст кеңестік әуе кеңістігіне енуге басты ықпал еткен нәрсе ретінде Перри Роданның оқиғаларын атады. Голландиялық ЕҚА ғарышкері Андре Куйперс әжесі сатып алған Перри Родан альбомдарынан ерте жасынан ғарышкер болуға шабыттанды, кейіннен ол өзінің қалта ақшасынан оларды сатып ала бастады. 2004 жылдың 18 сәуірінде ғарышқа ұшқанда ол өзімен бірге өзінің алғашқы кітапшасын алып кетті. Ол қызыл сериядағы оншы нөмір болды, Ruimteoorlog in de Wegasector (Вега секторындағы ғарыш соғысы немесе Raumschlacht im Wega Sektor).
Музыка саласында
Неміс электроника тобының бұрынғы мүшесі Кристофер Франке, Tangerine Dream тобының және америкалық ғылыми-фантастикалық телесериал «Babylon 5» саундтрегінің авторы, 1996 жылы «Perry Rhodan Pax Terra» шығарды, ол «Perry Rhodan» эпосынан шабыттанған музыкадан тұрады. Неміс тобы «The Psychedelic Avengers» 2004 жылы шыққан «And the Curse of the Universe» альбомында «Perry Rhodanнан» шабыт алғанын мәлімдеді. Тағы бір топ, «Sensus», 1986 жылы «Perry Rhodan – More Than A Million Lightyears From Home» әнін шығарды және оны Саарбрюкенде өткен Worldcon-да орындады.
Видеоойындарда
1995 жылы серияның мотивтері негізінде чех компьютерлік ойын-сауық видеоойыны Mise Quadam жасалды. 2008 жылы The Immortals of Terra: A Perry Rhodan Adventure (Rhodan: Myth of the Illochim) компьютерлік ойыны жарық көрді.
Ғылыми фантастика жанрында
АҚШ-тың Нью-Мексико штатындағы Альбукерки қаласында жыл сайын өткізілетін «Бубоникон» ғылыми фантастика конвенциясы өзінің талисманы ретінде бір ғана аяқ киім (немесе етік) киген тышқан – Перри Родентті қабылдады. Перридің суреті конвенция бағдарламасы мен футболкалар үшін жыл сайын жаңадан бейнеленеді, көбінесе конвенцияның Артист-құрметті қонағы осы жұмысты атқарады.