Кіріспе

Монкс Ризборо — Букингемшир, Англиядағы Принс Ризборо азаматтық округінде орналасқан, Принс Ризборо мен Ұлы Кимбл арасында жатқан ауыл және шіркеулік приход. Ауыл Чилтерн тауларының солтүстік беткейінің етегінде орналасқан. Ол округ орталығы Айлсбериден оңтүстікке қарай 8 миль (13 км) және Хай-Уайкомбтан солтүстікке қарай 9,5 миль (15 км) қашықтықта, A4010 тас жолында жатыр. 1934 жылға дейін Монкс Ризборо жеке азаматтық приход болған, бірақ қазір Принс Ризбороның кеңейтілген азаматтық приходтың бір бөлігін құрайды, Мидл мен Оулсвик ауылдары Лонгвик пен Ильмер азаматтық приходтарының құрамына кіреді. Монкс Ризборо шіркеулік приходының шекарасы бұрынғы Монкс Ризборо сарайы мен 8-немесе 9-ғасырларда құрылған бастапқы иелікпен шамалас. Сондықтан, егер басқаша көрсетілмесе, "приход" термині шіркеулік приходтың аумағын білдіреді. Монкс Ризборо шіркеулік приходы Медл, Оулсвик, Аскетт, Кэдсден және Уайтлиф кішкентай елді мекендерін қамтиды.

Сипаттама

Қауым ұзын және тар. Оның ұзындығы шамамен 6 миль (10 км) – солтүстіктегі Оулсвиктен оңтүстіктегі Спеннің шетіндегі Монктон фермасына дейін; бірақ ең кең жерінде (Мидлде) ені бір жарым мильді құрайды, ал ең тар жерлерінде (Грин Хейли және Монктон Вудта) шамамен төрт жүз ярд. Көршілес Чилтерн "жолақты қауымдары" сияқты, бұл жер иелігі бастапқыда әртүрлі типтегі жерлерді қамту үшін жасалған: Чилтерн тауларының етегіндегі құнарлы жерлер, тау етегінің бір бөлігі және одан жоғары жайылымдық жерлер немесе ормандар. Тау етегінде, бұлақтардың орналасқан жерінде Монкс Рисборо ауылы мен шіркеуі, сондай-ақ Айлсбериге жақын, негізгі жолдың екі жағында орналасқан Аскетт және Кадсден жатыр. Медл мен Оулсвик одан да солтүстікке қарай. Уайтлиф Айлсбери жолының оңтүстік беткейінің ортасында орналасқан, ал қауым оңтүстікке қарай, биік жер арқылы Грин Хейлиден Редленд Ендке және Монктон Вуд пен фермасына дейін жалғасады. Теңіз деңгейінен шамамен биіктігі: Медл мен Оулсвикте – 85 м (279 фут), шіркеудің жанында – 100 м (328 фут), Грин Хейлиде, су мұнарасы бар жерде – 247 м (810 фут), ал Спенге жақын Монктон фермасында – 200 м (656 фут).

Тарих

8 немесе 9 ғасырдағы Монкс-Рисборо шіркеуінің қазіргі шекарасына сәйкес келетін иелік Мерсия королі белгісіз біреуге берілді. Толық мәлімет жоқ, себебі мұрагерлік құжаттары ("жер кітабы") 903 жылға дейін өртеніп кеткен. Мерция витаны содан кейін растау жарғысын беруге келісті, ол 903 жылы орындалды. Латын тілінде жазылған бұл жарғыда Атульфтің қызы Этельгитке иелігін бергені расталды. Жарғыда англосаксон тілінде иеліктің шекарасы сипатталған. Британ кітапханасында осы құжаттың 10 ғасырдағы көшірмесі сақталған. Содан кейін 903 және 994 жылдар аралығында бұл иелік Кентерберидегі Христос шіркеуінің соборына берілді және 994 жылы оны Сигерик иеленді, ол Кентерберия архиепискобы болған. Сол жылы Скандинавиядан келген қарақшылар Кентке шабуыл жасап, Кентербери соборын өртеп жібермейінше, оларды сатып алмасақ, өртеп жібереміз деп қорқытты. Архиепископтың ақшасы жеткіліксіз болғандықтан, ол Темзадағы Дорчестер епискобы Эсквигке қарыз алуды сұрап жіберді. Ол East Risborough-дағы (сол кездегі атауы) иелікті кепілдік ретінде ұсынды. Ақша жіберілді, собор сақталды және Шығыс Рисборо король мен Витанның қатысуымен Эсквигке берілді, ол сол уақытта иелікті әскери қызметтен және көпірлер мен қамалдарға жарналардан басқа барлық зайырлы жүктемелерден босатты. 994 және 1002 жылдар аралығында Эсквиг иелікті Кентербериге қайтарып берді, онда Сигерик қайтыс болғаннан кейін Эльфрик архиепископ болды. 1005 жылы Аелфрик қайтыс болды және өсиеті бойынша Шығыс Ризбородағы мүддесін Кентербериядағы Христос шіркеуінің монастырына қалдырды. Содан кейін ол архиепископқа емес, монастырь монахтарына, олардың преорымен (осыдан "монахтар" Ризборо) өкілдік ететін қауым ретінде тиесілі болды. Нормандық жаулап алудан кейін де 994 жылы берілген борыштардан босатылуды жалғастырды. 1086 жылы Domesday зерттеу кезінде есімделген жердің бас жалға алушысы архиепископ Ланфранк болды, қатал және өте қабілетті адам, 1070 жылы Жеңіс кезінде Кентерберия билігіне тағайындалған корольдің өзімен бәсекелесе алды. Ол оны франкальмонмен ұстады. "Домсдей кітабында" есімделген жердің құны 30 теріге бағаланып, онда 14 араққа жер бар екені жазылған. Олардың ішінде 16 терісі мен 2 сауыты иелердің қолына тиді. 32 ауыл, 8 қоныс және 12 арақ болды. Сонымен қатар 4 құл да болды. Бұл тек отбасылардың еркек басшылары (жеке тұлға ретінде саналатын құлдарды қоспағанда) және жалпы саны ерікті санмен көбейтілуі керек (4 немесе 5 әдеттегідей) әйелдер мен балаларды қоса алғанда жалпы соманың бағасын алу үшін. Сондықтан 1086 жылы жалпы халық саны 200-ден кем болған деп болжауға болады. Бұл жерде 4 арақшы топқа жететін жайылым, 300 шошқаға жететін орман бар еді. 1086 жылы және Едуард Исповедник кезінде оның құны 16 фунт стерлинг болды, бірақ 1066 жылы жаулап алғаннан кейін дереу 5 фунт стерлинг болды. Бұл жазба "Асгар Констебль бұл иелікті 1066 жылға дейін Крайст Чирк Кентберриден иеленді, бірақ ол шіркеуден бөлінбеуі керек" деген шартпен аяқталады. Ол кезде Қожалық Рисбороның жүзінің бөлігі болды (Бледлоу, Хорсенден және Принц Рисборомен бірге). Бұл Айлсберидің үш жүзінің бірі болды, ол 14 ғасырда Айлсберидің жүзіне біріктірілді. 1931 жылы азаматтық приходтың халқы 827 адам болды. 1934 жылы 1 сәуірде приход жойылып, Принс Ризбороға қосылды, оның бір бөлігі Лонгвик пен Ильмер және Үлкен және Кішкентай Хэмпден болып құрылды. 1535 жылы монастырлар таратылмас бұрын, Томас Кромвельдің басшылығымен VIII Генрих Англиядағы барлық шіркеу меншігін бағалауды бұйырды. Монкс Ризбороудың иелігі "Кентербериядағы Мәсіх шіркеуінің меншігі" деген тақырыпта осы бағалауға енгізілген. Иелік монастырь жалға берген, ол жылына 9 фунт стерлинг "ферма" немесе жалға алу ретінде көрсетілген. Теміршілер жеке-жеке көрсетілді (жылына 25,8 фунт стерлинг), сондай-ақ орманнан алынған сату (шамамен 60 доллар) және "басқа да артықшылықтар" (12 доллар). Жарамды шегерімдер жасалғаннан кейін жылдық жалпы құны 34,11 фунт стерлинг, 7 динар болып қайтарылды. Шіркеу ескі қоныстан бөлек бағаланды және Ректория монастырьдың меншігі ретінде көрсетілмеген. Ол Линкольн епархиясының Рисборо Deanery бөлігі ретінде бөлек көрсетілді, бірақ Кентерберий архиепискобының босатылған юрисдикциясы аясында және жылына 30 фунт стерлинг. 1539 жылы Крайст Чирк приориясы бұзылып, 1541 жылы Монкс Ризбороудың иелігін сатуға ұсынды. Ол 18-ші немесе 19-шы ғасырдың басында Букингемшир графына тиесілі болғанға дейін бірнеше рет сату кезінде иелігін өзгертті. 1837 жылы Букинге...

Ежелгі кездегі епархия

Уайтлиф төбесінде, Уайтлиф ауылынан жоғары, 813 фут (248 м) биіктіктегі жардың басына дейін созылатын, неолиттік оба (Ұлттық координаттар SP 822040) орналасқан. Оны алғаш рет Сэр Линдси Скотт 1934 және 1939 жылдар аралығында қазып зерттеді. Оның жазбалары негізінде толық есеп 1954 жылы жарияланды. 2002-2006 жылдары Оксфорд археологиясы (Princes Risborough Countryside Group көмегімен) осы жерді қайта қазып, 2007 жылы есебін жариялады. Обада бір ғана жерлеу табылды – 5'6" және 5'9" аралығындағы бойы бар, орта жастағы ер адам. Оның ұзын және тар бас сүйегі (неолит кезеңіне тән тип), нашар тозған тістері және буын қабынуы болған. Қалдықтар 1,2 метр арақашықтықта орналасқан екі тік бағананың арасына қойылғандай көрінеді. Обаның түбінен керамика сынықтары мен жануар сүйектері табылды. Қазыбашылардың пікірінше, бұл оба салынған кезде өткізілген салтанатты тойдан қалған қалдықтар. Қайта қазудан кейін, Сэр Линдси Скотттың жоспарлары мен суреттеріне сәйкес топырақ қайта толтырылды, нәтижесінде обаның қазіргі келбеті 1934 жылы қазу жұмыстары басталған кездегі түріне ұқсайды. Радиокөміртектік талдау көрсеткендей, өлім, жерлеу және обаның салынуы шамамен б.з.д. 3750-3100 жылдар аралығында болған, бірақ осы кезеңнің әртүрлі уақыттарында. Салтанатты жерлеу өлімнен кейін 45-150 жыл өткен соң жүзеге асырылған болуы мүмкін, ал обаның құрылысы аяқталуына дейін тағы 200 жылға дейін уақыт кеткен болуы мүмкін. Басқа жерлерде де осыған ұқсас кешігулер тіркелген. Бұл адамның мәртебесі мен оқиғаның нақты мәні белгісіз, бірақ ол жергілікті қоғамда маңызды тұлға болғанға ұқсайды. Тағы екі күмбез тәрізді нысан Ежелгі ескерткіштер тізіміне енгізілген, бірақ кейін сол қазбашылар олардың жерлеу орны емес екенін анықтады. Олар сопақша обаның солтүстігінде, төбе бойында орналасқан. Олардың бірі, шамамен 16-шы ғасырдың соңы мен 17-шы ғасырдың басында қысқа мерзімге пайдаланылған жел диірменінің негізі болуы мүмкін. Екіншісі – табиғи төбе, бірақ онда көптеген тас жаңқалары табылды. Бұл жер неолит кезеңінің соңында тас өңдеуге арналған орын болғанға ұқсайды, мұнда тастар алынып, алдын ала өңделген (кейін басқа жерде аяқтау үшін). Сопақша обаның оңтүстігінде, көлік тұрағына апаратын жолды кесіп өтетін жерде тағы бір жер жұмысы зерттелді. Ол оңтүстікке қарай, қырқаның ең тар бөлігінің бойымен 140 метрге созылатын көлденең қырқа екені анықталды. Оның қашан салынғаны белгісіз, бірақ қазбашылар оның қола дәуірінің соңындағы шекаралық нысан болуы мүмкін деп санайды. Уоштан Уэссекске дейін созылған ежелгі Икнильд жолы осы аумақтан өтеді. Бұл жерде ол екі жеке жолдан тұрады: Жоғарғы Икнильд жолы және Төменгі Икнильд жолы. Олардың қыс және жаз маусымдарында пайдаланылғаны айтылады. Алайда, Кристофер Тейлордың пікірінше, Жоғарғы жол тарихқа дейінгі жолдың бағытын ұстанады, ал Төменгі жол – римдік жол, ол сол бағытты ұстанғанмен, римдіктерге қолайлы жазық жерлермен салынған. Қазіргі кезде Төменгі Икнильд жолының бағыты B4009 тас жолымен жүріп жатыр, ал Жоғарғы Икнильд жолы осы жерде әлі де сазды жол, тек Уайтлиф ауылынан өтетін бөлігі ғана тас жолмен жабылған. Гримның шұңқыры деп аталатын кең көлемді жер жұмыстары осы аумақтың оңтүстігінен өтеді (карталық координаттар SP 8203). Бұл темір дәуіріне тән шекаралық бөгет деп есептеледі.

Шіркеу

Қауымдық шіркеу Сент-Данстанға арналған. Қазіргі ғимарат, бұрынғы шіркеудің орнына салынған, негізінен 14 және 15 ғасырларға жатады, 1863–64 жылдары Г. Е. Стрит қайта жаңартып, ішінара жөндеген. Ол кремнезден салынған және кірмеше (chancel), екі дәлізбен (aisle) кеме, солтүстік трансепті және батыс жағындағы шаршы мұнарасы бар. Кеме аркадалары сегізбұрышты тіреулермен (piers) жасалған және 14 ғасырға жатады, оңтүстік дәлізі солтүстік дәлізінен ертерек. Трансепті де ертерек болуы мүмкін. Дегенмен, терезелердің барлығы 15 ғасырдың тік сызықты стильінде (perpendicular style), оңтүстік дәлізіндегілерден басқа, ондағы шығыс терезесі заманауи, бірақ оңтүстік қабырғадағы терезелер 14 ғасырдан қалған. 15 ғасырда шатырдың биіктігі көтеріліп, клерсторий салынған. Кеменің батыс қабырғасында ескі шатырдың сызығын әлі де көруге болады. Кеменің қазіргі шатыры мен оңтүстік кіреберісі (porch) 15 ғасырда салынған, сол кезде кірмеше де қайта салынған. Кірмешенің шатыры заманауи. Оның шрифті Норман стилінде, 12 ғасырдың соңындағы «Айлсбери» типінде, және бұрынғы шіркеуден келген болуы мүмкін. 15 ғасырға жататын кірмеше экраны бар, бірақ оның түпнұсқалық ою-өрнегі (tracery) жоқ, төменгі жағында дөңгелектеп боялған (crudely re painted) бейнелер сақталған. Кірмеше аркасының сол жағында сарайдың төбесіне (rood loft) апаратын есік орналасқан. Шіркеуде үш ескерткіштік мыс (monumental brasses) бар, екеуі 15 ғасырдан, ал үшіншісі мерзімі көрсетілмеген. Оңтүстік дәлізіндегі терезеде 14 және 15 ғасырлардағы боялған шынылардың (stained glass) әртүрлі жинағы қойылған, оның ішінде 14 ғасырға жататын шағын Мадонна мен бала бейнесі де бар.

Ақ жапырақтан жасалған крест

Уайтлиф төбесінде бор тасқа үшбұрышты негізді үлкен айқыш кесілген, ол шақырымдар бойындағы маңызды бағдаршар болып табылады және Уайтлиф кресті деп аталады. Бұл айқыш қашан және кім жасағаны белгісіз. Ол 1742 жылы Фрэнсис Уайз ескілік ретінде айтқан, бірақ одан бұрынғы жазбалар табылған жоқ. 1700 жылға дейін бұл аймақтың сипаттамаларында бұл айқыш туралы ештеңе айтылмаған. Қауымдық жерлерді қоршау туралы заң (жоғарыда қараңыз) "Монкс Ризбороу қауымындағы ежелгі ескерткіш немесе жер белгісі – Уайтлиф крестін сақтау үшін" комиссарлар Елді мекеннің иесіне айқыш пен "комиссарлардың пікірінше, оны көрінеу ету үшін қажетті және жеткілікті болатын оның төңірегіндегі жер учаскесін" бөліп беруді міндеттеді. Сондай-ақ, оны ешқандай өсімдіктермен немесе қоршаумен жабуға болмайды және одан әрі ашық күйінде қалуы керек еді. Елді мекеннің иесі оны жаңартуға және жөндеуге жауапты болды. Комиссарлар осы мақсатқа жер бөліп берді.

Үйлер

Бартон-Лейндегі ескі ауылда және Аскетт пен Уайтлиф шағын ауылдарында көрікті коттедждер (кейбіреулері жартылай ағаштан салынған) бар. Көптеген үйлердің ішкі жағы заманауи стильде жөнделген, ал кейбір жерлерде екі немесе одан да көп коттедж біріктіріліп, үлкен үйлер құрылған. Олар 16 ғасырдың соңынан 18 ғасырдың басына дейін салынған.

Көгершін үйі

Шіркеудің батысындағы далада (қазіргі демалыс алаңы) 16 ғасырда салынған көгершін үйі орналасқан, онда көгершіндер ет үшін өсірілген. Оның ерекше солтүстік есігі бар, ол басқа жерден әкелінген болуы мүмкін. 216 көгершінге арналған ұя орындары ('көгершін қапшықтары') сақталған. Кейінірек ол Плейс-Фармның бір бөлігіне кіріп, малға пана болды. 20 ғасырдың соңында ол тазартылып, жөнделіп, қоршалды.

Темір жол станциясы

Принс Рисбородан Айлсбериге дейінгі жалғыз рельсті темір жол желісі 1863 жылы салынды және 1868 жылы кең табанды рельстен стандартты табанды рельске ауыстырылды, бірақ Монкс Рисборода станция 1929 жылға дейін болған жоқ. Монкс Рисборо темір жол станциясы 1929 жылдың 11 қарашасында Монкс Рисборо және Уайтлиф аялдамасы ретінде ашылды. 1974 жылдан бері ол Монкс Рисборо деп аталады.

Ағашқа ілінген

Эдуард I патшалығында, король өзінің феодалдық иеленушілерін олардың талап ететін құқықтарына иелік етуін көрсетуге шақырғанда, Крайстчерч аббаты, Кентербериде, Монакс-Рисборода дарға асуға арналған тіреу, шейіт және ұят бағанасын ұстауға құқылы екенін мәлімдеді. Патшаның кеңесшілері бұл талапқа қарсы шығып, Монкс-Рисборода мұндай ұят бағанасы болған емес деді. Кейдсден жолы бұрын Дарға Асу Аллеясы деп, ал Жоғарғы Икнильд жолы мен Кейдсден жолының қиылысы Дарға Асу Ортасы деп аталған екен.

Құрбындар

Domesday Book-та Монкс-Рисбородағы диірмен туралы еске алынбаған, бірақ 14 ғасырға қарай онда диірмен болғаны белгілі. 14 және 15 ғасырларда диірменші бірнеше рет маневр сот алдына шақырылып, артық төлем алуда айыпталды. 17 ғасырда сол кездегі маневр иесі қайтыс болғанда екі диірменге ие болды: су диірмені және "Брокенхилл" деген жердегі жел диірмені. Оның жұмыс істейтін диірмен ретінде қолданылуы тоқтаған уақыты белгісіз.

Жолдар

Принс Рисбородан Айлсбериге дейінгі жол (қазіргі A4010 және Айлсбери жолы деп аталады) мәхәлләның ортасынан өтеді және 1795 жылғы Айлсбериден Батыс Уайкомбке дейінгі жол туралы заңға (35 Geo. 3. c. 149) сәйкес, Эльсбороудан Батыс Уайкомбке дейінгі жолды күтіп-ұстау және жақсартуға жауапты болатын автокөлік жолының сенімділігі құрылды. Жол бойында көліктер тоқтап, жол ақысын төлеуі тиіс болған жерлерде кедергілер қойылған. Бір жол ақысы қабылдау орны және оған іргелес кабина Принс Рисбороумен шекараға жақын Монкс Ризбороуда орналасқан.