Кіріспе

Алтынмен жабылған бұйым – металл (ең көп таралғаны), ағаш, фарфор немесе тас сияқты қатты беттерге алтынның өте жұқа қабатын жағудың сәндік әдісі. Алтын жалатылған затты "алтын" деп те атайды. Металл алтын жалатылған жағдайда, Батыста дәстүрлі түрде төменгі металл күміс болған, күміс алтыннан жалатылған (немесе вермель) бұйымдар жасау үшін, бірақ Қытайда алтын қола жиі қолданылады, ал Батыста ол ормолу деп аталады. Алтын жалату әдістеріне қолмен жағу және әдетте алтын жапырақтарын жабыстыру, химиялық алтын жалату және электропластика (алтын жалату) жатады. Ішінара алтын жалатылған (парцельді алтын) бұйымдар бетінің тек бір бөлігіне ғана алтын жалатады. Мысалы, тостаған сияқты ыдыстың ішкі жағы толығымен алтынмен жалатылып, сыртқы жағы жалатылмауы мүмкін, немесе өрнектер мен суреттер алтын жалатылған және жалатылмаған бөліктердің үйлесімі арқылы жасалуы мүмкін. Алтын жалату, қатты алтыннан жасалған бұйымға қарағанда әлдеқайда арзанға алтын түсін береді. Сонымен қатар, қатты алтыннан жасалған бұйым көбінесе өте жұмсақ немесе ауыр болып, тұрмыстық қолдануға ыңғайсыз болады. Алтын жалатылған бет күміс сияқты тозықпайды. Қазіргі заманғы алтын жалату көптеген түрлі беттерге және әртүрлі технологиялармен қолданылады. Дәстүрлі әдістер әлі де рама жасаудың маңызды бөлігі болып табылады және кейде жалпы ағаш өңдеу, жиһаз жасау, сәндік сурет салу және интерьер дизайны, кітап мұқабасын жасау, әсем тері бұйымдарын жасау, сондай-ақ қыш, фарфор және шыныны безендіруде қолданылады.

Тарих

Геродот мысырлықтардың ағаш пен металдарды алтынмен жалағанын айтады. Ежелгі гректердің кейбір беделді мүсіндері хризелефантиннен жасалған, яғни алтыннан (киім үшін) және піл сүйегінен (дене үшін); бірақ олар алтынмен қапталмаған, алтыннан жасалған ағаш қаңқасынан құралған. Пропилеялардың төбеліктерінде де кең көлемде әшекейлі алтын жалатылған. Плиний Үлкен Карфагеннің қиратылғаннан кейін, Луций Муммийдің цензуралық кезеңінде, римдіктер храмдар мен сарайлардың төбелерін алтынмен жалай бастағанда, Римде алтын жалатылғанын алғаш рет байқағанын жазды, ал Капитолий осы процестің алғаш қолданылған жері болды. Алтын жалау Римде техника енгізілгеннен кейін көп ұзамай танымал сәндік элементке айналды, және оны сатып ала алатындардың барлығының үйлерінде, тіпті кедейлердің де қабырғаларында, күмбездерінде қолдануға батылдық танытты. Ежелгі алтын жапырақтарының салыстырмалы қалыңдығының арқасында, олардың қалдықтары әлі де керемет жарқын және берік. Металды отпен алтынмен жалау б.з.д. 4 ғасырға дейін жетеді. Мысқылдаған сынапты алтын жалауды 4 ғасырда қытайлық даостар ойлап тапты және қола тақталарды алтынмен жалау үшін қолданды. Бұл Плинийге (33,20,64–5), Витрувийге (8,8,4) және ерте ортағасырлық кезеңде Теофилге (De Diversis Artibus Book III) белгілі болды. Еуропада күміс алтыннан гөрі жиі кездеседі, бірақ Қытайда керісінше болды. Ежелгі қытайлықтар фарфорды алтынмен жалауды дамытты, кейін оны француз және басқа еуропалық керамистер қолданды.

Механикалық алтындау

Механикалық алтын жапсыру алтын жапырағын дайындаудың барлық операцияларын және алтынды механикалық түрде бетке бекіту процестерін қамтиды. Техникаларға ағаш кесушілер мен алтын жалдаушыларда қолданылатын жылтырату, су алтындау және май алтындау; үй декораторының, табель жасаушының, кітап мұқабасын жасаушының, қағаз бояушының және басқа да алтын жапсыру операциялары кіреді. Жылтыратылған темір, болат және басқа металдарды алтынмен жабу үшін металл бетіне қызыл ыстықтан сәл төмен температурада алтын жапырағы жабыстырылады, одан кейін жылтырату құралымен басылады, сосын қосымша жапырақтар жабыстыруға болатын кезде қайтадан қыздырылады. Процесс суық жылтырату арқылы аяқталады. "Үстемелеу" немесе алтын фольганы немесе алтын жапырағын бүктеу немесе соғу – ең қарапайым және ежелгі әдіс, ол Гомердің "Одиссеясында" және Ескі өсиетте айтылған. Ур қаласынан табылған "Қозы" (б.з.д. 2600–2400 жж.) мүсінінде ағашқа осы техника қолданылған, оның астында жабысуға көмектесетін жұқа битум қабаты бар. Келесі жетістіктер екі қарапайым процеске байланысты болды. Біріншісі – алтын жапырақ, яғни өте жұқа қабаттарға соғылған немесе кесілген алтын. Алтын жапырақ қазіргі стандартты қағаздан әдетте жұқарақ болады және жарыққа ұстағанда жартылай мөлдір болып көрінеді. Ежелгі заманда оның қалыңдығы бүгінгіден шамамен он есе болған, ал орта ғасырларда – жартысына жуық. Егер алтынды матаға немесе ағашқа жапсырса, беті көбінесе алдымен гипстен жасалған қоспамен жабылады. "Гипс" – ұсақ ұнтақталған гипс немесе әк пен желімнің қоспасы. Гипстің қабаты жағылып, кептіріліп, тегістелгеннен кейін, оны қоян терісінен жасалған желім мен судан жасалған ерітіндімен ылғалдандырады ("су алтындау", бұл бетін кейіннен айнадай жылтыратуға мүмкіндік береді) немесе қайнатылған зығыр майы мен литарж қоспасымен ("май алтындау", бұл мүмкін емес) ылғалдандырады, содан кейін алтын жапырақ алтын жалдаушының қылшасымен жабыстырылып, кепкеннен кейін жылтыратылған агат тасымен жылтыратылады. Мата мен пергаментке алтын жалдаушылар кейде өлшегіш ретінде қатты соғылған жұмыртқа ағын ("глаир"), желім және/немесе армян сазын қолданды, бірақ жұмыртқа ағы мен желім уақыт өте келе сынғыш болып, алтын жапырағының жарылуына және ажырауына себеп болды, сондықтан оларды икемді ету үшін кейде бал қосылды. Басқа алтын жапсыру процестері алтынды бояу ретінде қолдануды қамтыды: суретші алтынды ұсақ ұнтаққа дейін ұнтақтап, оны арабика желімі сияқты байланыстырғыш затпен араластырды. Нәтижесінде алынған алтын бояуы, "алтын қабыршақ" деп аталады, кез келген бояу сияқты қолданылды. Кейде алтын жапырақпен немесе алтын бояумен жабылғаннан кейін, суретші алтынды сәл еріту үшін оны қыздырып, тегіс жабылуын қамтамасыз ететін еді. Бұл техникалар ағаш, былғары, безендірілген қолжазбалардың пергамент беттері және алтын жиекті қағаз сияқты материалдар үшін жалғыз балама болып қала берді.

Химиялық алтындау

Химиялық алтындау – алтынның химиялық қосылыс күйінде болатын процестерді қамтиды. Оларға салқын алтындау, ылғалды алтындау, отты алтындау және азайту арқылы алтындау жатады.

Салқын алтыннан бояу

Салқын алтын жалатуда алтын өте ұсақ бөліктерге бөлініп алынып, механикалық түрде қолданылады. Күмісті салқын алтынмен жалату үшін алтынды патша суына (aqua regia) ерітіп, осы ерітіндіге зығыр матаны малып, оны өртеп, пайда болған қара және ауыр күлді күміс бетіне саусақпен немесе былғары немесе коркпен сүртіп жағады.

Ылғалды алтындау

Ылғалды алтын жалдау, алтын(III) хлоридінің патша суындағы сұйытылған ерітіндісі арқылы, одан екі есе көп эфир қосылып жасалады. Сұйықтықтар араластырылады және эфирдің бөлініп, қышқылдың бетіне көтерілуі үшін тұруға қалдырылады. Содан кейін, барлық қоспа кішкентай тесігі бар бөлу ыдысына құйылады және қышқыл төменнен ағызылып, эфирде еріген алтын бөлінгенше біраз уақытқа қалдырылады. Эфирдің қышқылдан барлық алтынды сіңіргені анықталады және оны темірді немесе болатты алтынмен жалдау үшін пайдалануға болады. Бұл үшін металл ұсақ тозаңмен және спиртпен жылтыратылады. Содан кейін эфир кішкентай қылқаламмен жағылады, ол буланып, алтынды қалдырады, оны қыздырып, жылтыратуға болады. Шағын, күрделі бұйымдар үшін эфир ерітіндісін қаламмен немесе жіңішке қылқаламмен жағуға болады. Алтын(III) хлоридін электросыз жалдау кезінде суда ерітуге болады, онда алтын ерітіндісінен баяу түрде жалданатын бетке түсіріледі. Егер бұл әдіс шынының екінші бетіне қолданылып, күміспен қапталса, онда ол "Періште алтыны" деп аталады.

Отпен алтындау

Отпен алтындау немесе жуу арқылы алтындау – металл беттерге алтын амальгамасын жағу процесі, содан кейін сынаптың булануы және 13-16% сынап қалған алтын немесе амальгама қабығын қалдыру. Амальгаманы дайындау үшін алтынды алдымен жұқа жалақтарға немесе түйіршіктерге дейін ұнтақтау керек, оларды қызыл қыздырып, бұрын қыздырылған сынапқа түтін шыққанша тастау керек. Қоспаны темір таяқпен араластырғанда алтын толығымен сіңіріледі. Сынaп пен алтын арақатынасы әдетте алты немесе сегіз бірге. Амальгама салқындағаннан кейін, артық сынапты бөліп алу үшін шамыстың былғарысы арқылы сығылады; алтын, салмағы екі есе көп сынаппен бірге, сары-күміс түсті, майға ұқсас массаны құрайды. Металл өңделгенде немесе қашағанда, амальгама жақтар алдында сынапты жағу, оны оңай таратуға мүмкіндік береді. Металл беті тегіс болса, амальгаманы тікелей жағуға болады. Егер алдын ала дайындық жасалмаса, алтынға жағылатын бетті азот қышқылымен тістеп, тазартады. Сынaпты су, мысқыл қышқылы (II) нитратының ерітіндісі арқылы металл бетіне сіңіру арқылы алуға болады, мысқыл қышқылы металға шабуыл жасайды, нәтижесінде еркін металл сынаптың қабығы қалады. Амальгама металл бетіне тегіс жағылғаннан кейін, сынапты ыстықпен мұқият буландыру керек, температура тым жоғары болса, алтынның бір бөлігі буланып кетпеуі үшін немесе басқаша бірігіп, металл бетінің бір бөлігі ашық қалмауы үшін. Сынaптың булануын сары түске енген бетінен байқауға болады, содан кейін металл алтын түсін көрсету үшін қосымша қадамдардан өтуі керек. Біріншіден, алтын жағылған бетті мыс сымнан жасалған щеткамен сүртіп, бетін тегіс ету керек. Содан кейін оны алтынға жағу балауызымен жауып, балауыз күйгенше отқа ұстау керек. Алтынға жағу балауызы – ара балауызы, құрамында келесі заттар бар: қызыл охра, малахит, мыс қабықшалары, алабун, витриол және боракс. Бұл операция алтын жағудың түсін күшейтеді, себебі қалған сынаптың бір бөлігі толықтай буланып кетеді. Содан кейін алтын жағылған бетті калий нитратымен, алабунмен немесе басқа тұздармен жауып, ұнтақтап, сумен немесе әлсіз аммиакпен паста жасап араластырады. Содан кейін металл бөлшегін суға батыру алдында қыздыру керек. Бұл әдіс алтын жағудың түсін жақсартады және оны алтынға жақындатады, мүмкін, алтын жағылған бетте болған мыс бөлшектерін жою арқылы. Бұл процесті шебер орындағанда, өте берік және әдемі алтын жағуға қол жеткізеді. Бұл әдіс бұрын кең таралған, бірақ сынаптың зиянды екені белгілі болғаннан кейін қолданудан шығарылды. Өртпен алтындау сынапты буландыруды қажет етеді, ал алтынды бетте қалдыру өте қауіпті. Бұл процесте пайда болатын буларды тыныс алу денсаулыққа зиян келтіруі мүмкін, мысалы, жүйке жүйесіне зақым келтіруі және эндокриндік бұзылыстарға әкелуі мүмкін, себебі тыныс алу – сынап қосылыстарының ағзаға енуінің тиімді жолы; процесте қолданылатын сынап атмосфераға буланып, оны ластайды. Бұл процесті никель негізіне алтынды электропластикалық жағумен ауыстыру кең таралған, бұл әдіс экономикалық және қауіпсіз.

Тоқтату

Колумбқа дейінгі Мезоамерикада ашылған тозу арқылы алтын жағу – бұл шығару процесі. Онда испандықтар "тумбаға" деп атаған мыс пен алтын қоспасынан әртүрлі техникалар қолданылып әшекейлер жасалады. Беті қышқылдармен тегістелгенде, кезеңді алтын қабаты пайда болады. Кейін бұл кезеңді беті жылтыратылып, алтын жалатылады. Осының нәтижесінде конкистадорлар олардың көп мөлшерде таза алтынға ие болғанын ойлады. Бұл жағдай қазіргі археологтарды таң қалдырды, себебі алғашқыда бұл өнімдер электрожалатылған заттарға ұқсады. Кеум бу – күмісті алтынмен жалатудың ерекше корей техникасы, ол тозу арқылы алтын жағуды пайдаланады.

Құралдар

Гилдер ұшы – металл жапырақтарды жапырақ қабылдауға дайындалған бетке немесе алтындау тақтасына көшіру үшін қолданылатын алтындау щеткасының бір түрі. Алтындау тақтасында жапырақтар алтындау пышағымен кішірек бөліктерге кесіліп, содан кейін дайындалған бетке көшіріледі. Гилдер ұшындағы қылдар көбінесе көк сарышұнақ қылынан немесе баджоқ қылынан (кейде түйе қылы сияқты басқа қылдар да қолданылады) жасалады және ағаштан немесе картоннан жасалған жалпақ ұстағышқа бір немесе екі қатар орналасады. Алтын жапырақты көшіру үшін, қылдарға алдымен өте жұқа жабысқақ жағылады, оларды мұнайлы вазелиннің жұқа қабатымен жағылған пайдаланушының қолының арқасы сияқты бетке сүрту арқылы (жиі кездесетін жаңылыс пікір – алтын фольганың щеткаға жабысуына статикалық электр себеп болады, бірақ бұл рас емес), содан кейін щетканың жиегін металл фольганың жиегімен сәйкестендіреді. Вазелин металдың қылдарға өте жұмсақ жабысуына мүмкіндік береді және бөлшекті бұрын сақталған қағаз бетінен ақырын жылдыруға көмектеседі. Жапырақ өте жұқа болғандықтан, бұл процедураны өте тыныш ауадағы бөлмеде жасау керек, ал ұшты қолданушы жапырақ орнына келгенше тыныс алмайды. Жапырақ тұншыққаннан кейін, оны көбінесе жылтыр агат тасымен жылтыратып, жоғары дәрежеде жылтырлыққа жеткізеді. Гилдер ұштары қажет, себебі металл жапыраққа саусақтармен тиісу дереу оның тұтас, жалпақ пішінін жоғалтып, қайта қалпына келмейтін металл шаңға айналдырады, оны кейін ешқандай мақсатта қолдануға болмайды.