Кіріспе

Аргентиналық дәрігер және биохимик (1906–1987)

Луиза Гросс Хорвиц сыйлығы (1967)
Химия бойынша Нобель сыйлығы (1970)
ForMemRS (1972) (6 қыркүйек 1906 – 2 желтоқсан 1987) – денеде көмірсулардың синтезделіп, энергияға айналатын метаболизмі жолдарының табылуы үшін 1970 жылы химия бойынша Нобель сыйлығын алған Аргентиналық дәрігер және биохимик. 1908 жылы Аргентинаға оралғаннан кейін Лелоир сегіз туысымен бірге олардың отбасылық иелігіндегі, ата-бабалары Солтүстік Испанияның Баск елінен көшіп келгеннен кейін сатып алған El Tuyú жерінде тұрды: El Tuyú Сан-Клементе-дель-Туйюден Мар-де-Айхоға дейінгі жағалау бойындағы 400 км² құмды алқапты құрайды, ол қазірде танымал туристік орынға айналған. Бала кезінде болашақ Нобель сыйлығының иегері табиғат құбылыстарын ерекше қызығушылықпен бақылаған, ал мектептегі оқуы мен оқығандары табиғат ғылымдары мен биология арасындағы байланысты көрсеткен. Оның білімі Escuela General San Martín (бастауыш мектеп), Colegio Lacordaire (орта мектеп) және бірнеше ай Англиядағы Beaumont колледжінде жалғасты. Оның бағалары өте жақсы болмаған, ал Париждің École Polytechnique мектебінде бастаған архитектуралық білімін тастағаннан кейін колледждегі алғашқы тәжірибесі тез аяқталды. 1920 жылдары Лелоир сальса гольфті (гольф соусын) ойлап тапты. Мар-дель-Платадағы Ocean Club-та достарымен түскі ас ішкенде, оған әдеттегі соуспен берілген шамбарақ ұсырылғаннан кейін, Лелоир тағамын дәмді ету үшін кетчуп пен майонездің ерекше қоспасын жасады. Кейіннен Лелоирдің зертханалары мен зерттеулерін қиын жағдайға түсірген қаржылық мәселелер кезінде ол: «Егер мен сол соусты патенттеген болсам, қазір зерттеулерге көбірек қаржы жұмсай алар едік» деп әзілдеген.

Буэнос-Айрес

Аргентинаға қайта оралғаннан кейін Лелоар аргентиналық азаматтыққа ие болды және докторлық диссертациясын алу ниетімен Буэнос-Айрес университетінің Медицина факультетіне қабылданды. Дегенмен, оның бастауы қиын болды, анатомиядан емтиханды тапсыру үшін төрт рет әрекеттенуге тура келді. Ақыры ол 1932 жылы диплом алды және Клиникалық ауруханада ординатурасын, ал Рамос Мехиа ауруханасында медициналық тәжірибесін бастады. Бастапқыда әріптестерімен келіспеушіліктер туындап, емдеу әдісінде қиындықтар болған соң, Лелоар "біз пациенттеріміз үшін осы уақытта аз нәрсе істей аламыз, себебі антибиотиктер, психоактивті препараттар және барлық жаңа терапиялық құралдар белгісіз болғандықтан" деп, зертханадағы зерттеулерге өзін толықтай арнауға шешім қабылдады.

Кембридж

Екі жыл өткен соң Лелоар Буэнос-Айрес университетінің медицина факультетінен ең үздік докторлық диссертациясын жазғаны үшін алғыс алды. Физика, математика, химия және биология салаларындағы білімі жеткіліксіз екенін сезінген ол, университетте жартылай штатты студент ретінде сабаққа қатысуын жалғастырды. 1936 жылы ол Англияға сапар шегіп, Кембридж университетінде тағы бір Нобель жүлдесінің иегері, сэр Фредерик Гоуленд Хопкинс басшылығымен оқуын жоғары деңгейге көтерді. Хопкинс 1929 жылы физиология саласындағы еңбектері және витаминдердің денсаулықты сақтаудағы маңызды рөлін ашқаны үшін осы награданы алған болатын. Лелоардың Кембридж биохимиялық зертханасындағы зерттеулері ферменттерге, әсіресе цианид пен пирофосфаттың сукцинат дегидрогеназаға тигізетін әсеріне қатысты болды; осы кезден бастап Лелоар көмірсулар метаболизмін зерттеуге маманданған.

Америка Құрама Штаттары

Лелоар Кембриджде қысқа уақыт болғаннан кейін 1937 жылы Буэнос-Айреске оралды. 1943 жылы Лелоир үйленді; Луис Лелоир мен Амелия Зубербухлер (1920-2013) кейіннен де Амелия деп аталған қызға ие болды. Дегенмен, Аргентинаға оралуы қақтығыстар мен күрес ортасында болды; Хуссей Германиядағы нацистік режимге және Педро Пабло Рамирес басқарған әскери үкіметке қарсы петицияға қол қойғаны үшін Буэнос-Айрес университетінен қуылды. Лелоар АҚШ-қа қашып, Вашингтон университетінің (Сент-Луис) фармакология кафедрасында доцент болып жұмыс істеді, Карл Кори мен Герти Коримен ынтымақтастықта жұмыс істеді, содан кейін Колумбия университетінің дәрігерлер мен хирургтар колледжінде Дэвид Э. Гриннің ғылыми ассистенті болды. Лелоар кейін Гринге Аргентинада өз зерттеуін құруға бастама бергені үшін алғыс айтты. 1940 жылдардың соңында, қаржылық ресурстар жетіспесе де және өте төмен шығынды командалармен жұмыс істей отырып, Лелоардың сәтті тәжірибелері ашытқыдағы қант синтезінің химиялық бастауын, сондай-ақ бауырдағы май қышқылдарының тотығуын ашты. Ол J. M. Муньоспен бірге ғылыми зерттеулерде алғашқы болып белсенді жасушасыз жүйені жасады. Бастапқыда жасушаны зерттеу үшін ғалымдар оны жасушаның иесінен бөле алмайды деп есептелді, себебі тотығу тек толық жасушаларда ғана жүреді. Соңынан Муньос пен Лелоар жасуша мазмұнын бөлуге қажетті қымбат суытылған центрифуганы сатып ала алмағандықтан, тұз бен мұз салынған дөңгелекті айналдыру арқылы шешім тапты. Сол жылы оның әріптесі Капутто сүт безін зерттеу барысында организмдердегі энергия қорына айналатын көмірсулардың сақталуы туралы жаңалықтар ашты.

Қант нуклеотидтері

1948 жылдың басында Лелоар мен оның командасы көмірсулар метаболизмінің негізгі элементтері болған қант нуклеотидтерін анықтады, осылайша Кампомар институтын әлемге танымал биохимия институтына айналдырды. Содан кейін Лелоар Аргентина ғылыми қоғамының сыйлығын алды, ол Аргентинада да, халықаралық деңгейде де алған көптеген наградаларының бірі болды. Осы кезеңде оның тобы гликопротеиндерді зерттеуге кірісті; Лелоар және оның әріптестері галактоза метаболизмінің негізгі механизмдерін (қазір Лелоар жолы деп аталады) анықтады және галактоземияның себебін анықтады – бұл лактозаға төзбеушілікке алып келетін ауыр генетикалық ауру. Келесі жылы ол Буэнос-Айрес университетінің Табиғи және нақты ғылымдар факультетінің деканы Роландо Гарсиямен келісімге келді, ол Лелоарды, Карлос Эухенио Кардиниді және Энрико Кабибті университеттің жаңадан құрылған Биохимия институтының штатты профессорлары етіп тағайындады. Институт Аргентинаның жаңа ашылған университеттерінде ғылыми бағдарламаларды дамытуға, сондай-ақ АҚШ, Жапония, Англия, Франция, Испания және басқа Латын Америка елдерінен зерттеушілер мен ғалымдарды тартуға көмектесті. 1957 жылы Хайме Кампомар қайтыс болғаннан кейін Лелоар мен оның командасы АҚШ-тағы Ұлттық денсаулық сақтау институттарына қаржы табу үшін үмітсіздікпен жүгінді, бірақ таңқаларлықтай түрде қабылдады. 1958 жылы институт Аргентина үкіметінен сыйлық ретінде алған бұрынғы қыздар мектебінде жаңа орналасқан жер тапты. Лелоардың және оның зерттеулерінің маңыздылығы артқан сайын, Аргентина ғылыми-зерттеу кеңесінен қосымша зерттеулерге қаржы бөлінді, ал институт кейіннен Буэнос-Айрес университетімен байланысты болды.

Нобель сыйлығы

1970 жылы 2 желтоқсанда Лелоир лактозаның метаболизмінің жолдарын ашқаны үшін Швеция королінен химия саласы бойынша Нобель сыйлығын алды. Ол сол кезде кез келген салада осы беделді наградаға ие болған үшінші аргентиналық болды. Стокгольмдегі қабылдау сөзінде ол 1940 жылы Уинстон Черчилльдің Парламентке арналған танымал сөзінен "Ешқашан мен осыншалықты көпті осыншалықты аз үшін алмаған едім" деген сөзді келтірді. Лелоир мен оның командасы сынақ құбыларынан шампан ішіп тойлады, бұл Лелоир басшылығымен Fundación Instituto Campomar институтындағы қарапайымдық пен үнемділік атмосферасынан сирек кездесетін ерекшелік болды. 80 мың долларлық сыйлық ақшасы тікелей ғылыми зерттеулерге жұмсалды.

Мұра

Лелоир 1983 жылы "Биохимияның жылдық шолуында" "Көп бұрынғы және алыс елдерде" деген тақырыпта қысқаша өмірбаянын жариялады. Лелоирдің сөзінше, атау Уильям Генри Хадсонның романдарының бірінен алынған, онда Лелоирдің бала кезіндегі ауылдың жабайы табиғаты мен көркі суреттелген. Зерттеулері қаржылық қиындыққа тап болғандықтан, Лелоир зертханадағы жұмысын жалғастыру үшін қолдан жасалған құралдар мен жабдықтарды жиі пайдаланған. Бірде ол зертхана кітапханасын жаңбырдан сақтау үшін су өткізбейтін картоннан уақытша суағар жасаған екен.

Сыйлықтар мен марапаттар

ЖылАртықтау1943Үшінші Ұлттық ғылым сыйлығы1958Т. Дукет Джонс естелік сыйлығы1960 АҚШ Ұлттық ғылым академиясының халықаралық мүшесі сайланды1961 Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі сайланды1963 Америка философиялық қоғамының халықаралық мүшесі сайланды1965 Бунге және Борн қоры сыйлығы1966 Гайрднер қоры сыйлығы1967 Колумбия университетінің Луиза Гросс Хорвиц сыйлығы1968 Бенито Хуарес сыйлығы1968 Кордова ұлттық университетінің құрметті докторы1968 Аргентина химия қауымдастығының Хуан Хосе Джоли Кайл сыйлығы1969 Ағылшын биохимиялық қоғамының құрметті мүшесі1970 Химия бойынша Нобель сыйлығы1971 «Андрес Белло» орденінің Легионы1972 1972 жылы Корольдік қоғамның шетелдік мүшесі (ForMemRS) сайланды1976 Чилидің Бернардо О’Хиггинс орденінің Ұлы кресі1982 Құрметті легион1983 Ғылым және технология саласындағы «Диамант Конэкс» сыйлығы