Кіріспе
Неміс физигі (1879–1960)
Макс Теодор Феликс фон Лауэ (Max Theodor Felix von Laue; 9 қазан 1879 – 24 сәуір 1960) – неміс физигі, 1914 жылы кристаллдар арқылы рентген сәулелерінің дифракциясын ашқаны үшін физика саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты болды. Оптика, кристаллография, квант теориясы, суперөткізгіштік және аралық теория саласындағы ғылыми еңбектерімен қатар, Лауэ төрт онжылдық бойы неміс ғылыми зерттеулері мен дамуын ілгерілетіп, бағыт берген бірнеше әкімшілік қызметтер атқарды. Нацизмге қарсы күрескен ол, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін неміс ғылымын қайта құру және ұйымдастыру ісінде маңызды рөл атқарды.
Алғашқы жылдар
Лауэ Германияның Кобленц қаласының бір бөлігі болып табылатын Пфаффендорф қаласында Юлиус Лауэ мен Минна Зерреннер отбасында дүниеге келген. 1898 жылы Страсбургте Abitur емтиханын бітіргеннен кейін, ол міндетті әскери қызметке шақырылды, ал 1899 жылы Страсбург университетінде, Геттинген университетінде және Мюнхеннің Людвиг Максимилиан университетінде (LMU) математика, физика және химияны оқыды. Геттингенде оған физиктер Волдемар Войт, Макс Абрахам және математик Дэвид Гильберт үлкен әсер етті. Мюнхенде бір семестр оқығаннан кейін, 1902 жылы Берлиннің Фридрих Вильгельмс университетіне түсті. Ол жерде ол Макс Планкпен бірге оқыды, ол 1900 жылдың 14 желтоқсанында Deutsche Physikalische Gesellschaft алдындағы баяндамасымен кванттық теория революциясын бастады. Берлинде Лауэ Отто Ламмердің жылу сәулесі және интерференциялық спектроскопия туралы лекцияларын тыңдады, оның ықпалы Лауэдің жазық-параллель пластиналардағы интерференция құбылыстары туралы диссертациясында көрінеді, ол үшін ол 1903 жылы докторлық диссертациясын қорғады. Содан кейін Лауэ 1903-1905 жылдары Геттингенде болды. Лауэ 1906 жылы Арнольд Зоммерфельдтің жетекшілігімен ЛМУ-да Habilitation тақырыбын аяқтады.
Мансап
Ол Берлинде Приватдоцент және Планктің көмекшісі болды. Ол сонымен қатар алғаш рет Альберт Эйнштейнмен кездесті; олардың достығы Эйнштейннің салыстырмалылық теориясын қабылдауға және дамытуға үлкен үлес қосты. Лауэ 1909 жылға дейін Планктің көмекшісі болып қызмет етті. Берлинде ол энтропияны сәулелену өрістеріне қолдану және жарық толқындарының термодинамикалық маңызы туралы жұмыс істеді. 1912 жылы Лауэ Цюрих университетінің физика профессоры ретінде шақырылды. 1913 жылы әкесі тұқымдық дворяндыққа көтерілгеннен кейін ол 'Макс фон Лауэ' атанды. Мейснер 1960 жылы Лауэ туралы өмірбаян жариялады.
In 1912, Laue was called to the University of Zurich as an extraordinarius professor of physics. Upon his father's elevation to the ranks of hereditary nobility in 1913, he became 'Max von Laue'. Meissner published a biography on Laue in 1960.
Нацизмге қарсылық
Лауэ жалпы нацизмге қарсы болды, ал Deutsche Physik әсіресе – бұрынғысы еврейлерді қудалады, ал соңғысы, басқа нәрселермен қатар, Эйнштейннің салыстырмалылық теориясын «еврей физикасы» деп атады, оны Лауэ күлкілі деп тапты: «ғылымда нәсіл немесе дін жоқ». Лауэ өзінің жақын досы Отто Ханмен бірге нацистік саясаттың қуғынына ұшыраған ғылыми әріптестеріне Германиядан көшіп кетуге жасырын түрде көмектесті. Лауэ нацистік саясатқа ашық қарсы болды. 1933 жылғы 18 қыркүйекте Вюрцбургте өткен физика конвенциясының ашылуында сөйлеген сөзі, Йоханнес Старкқа қарсылығы, 1934 жылы Фриц Хабер туралы некролог жазғаны және Хаберді еске алу рәсіміне қатысқаны Лауэнің батыл, ашық қарсылығын анық көрсетеді. Лауэ, Deutsche Physikalische Gesellschaft төрағасы ретінде, 1933 жылғы физика конвенциясында ашылу сөзін айтты. Онда ол Галилейдің қуғын-сүргінін және Коперник күн теориясы бойынша ғылыми көзқарастарына жасалған қысымды, сол кездегі Deutsche Physik жақтаушыларының Эйнштейн жұмысына жасаған қарсылығымен, оны «еврей физикасы» деп атауымен салыстырды. 1919 жылы физика бойынша Нобель сыйлығын алған Йоханнес Старк неміс физикасының көшбасшысы болғысы келді және Deutsche Physik-тің жақтаушысы болды. Консультацияға тартылғандардың бірауыздан берген кеңесіне қарамастан, Старк 1933 жылғы мамыр айында ПТР президенті болып тағайындалды. Алайда, Лауэ Старктің Пруссия ғылым академиясының тұрақты мүшесі болуына кедергі келтірді. Хабер 1918 жылы химия саласындағы Нобель сыйлығын алды. Осы және Германияға қосқан көптеген үлестеріне қарамастан, ол «Кәсіби мемлекеттік қызметті қалпына келтіру туралы» заңның нәтижесінде Германиядан көшіп кетуге мәжбүр болды, бұл заң еврейлерді жұмыстан шығарды. Лауэнің Хаберді мақтап, оның мәжбүрлі эмиграциясын Темистоклдің Афинадан қуылғанымен салыстырған некрологы ұлттық социализм саясатына тікелей қарсылық болды. Хаберге байланысты Макс Планк, Отто Хан және Лауэ 1935 жылғы 29 қаңтарда Берлин Далемде Хабердің қайтыс болуының бірінші жылдығына арналған еске алу шарасын ұйымдастырды. Көптеген ғылыми және техникалық қызметкерлерді олардың әйелдері еске алу рәсіміне қатыстырды, ал Лауэ мен Вольфганг Хьюбнер ғана профессорлардың қатарында болды. Бұл Лауэнің ұлттық социализмге қарсылығының тағы бір айқын көрінісі болды. Хабердің қайтыс болуының бірінші жылдығы Германияда ұлттық социализмнің билікке келуінің екінші жылдығына бір күн бұрын келді, бұл шараны өткізу арқылы жасалған наразылықты одан әрі күшейтті. Бұл сөз бен некролог Лауэге үкімет тарапынан сөгіс әкелді. Сонымен қатар, Лауэ Старктің Пруссия ғылым академиясының тұрақты мүшесі болуына кедергі келтіргеніне жауап ретінде, Старк 1933 жылғы желтоқсанда Лауэні 1925 жылдан бері иеленген ПТР кеңесшісі лауазымынан босатты. Велкердің «Нацистік ғылым: миф, шындық және атом бомбасы» атты кітабының 4 және 5-тарауларында Лауэ мен Планктың Пруссия ғылым академиясын нацистердің басып алуына қарсы күресі туралы толық мәлімет берілген.
Laue, as chairman of the Deutsche Physikalische Gesellschaft, gave the opening address at the 1933 physics convention. In it, he compared the persecution of Galileo and the oppression of his scientific views on the solar theory of Copernicus to the then conflict and persecution over the theory of relativity by the proponents of Deutsche Physik, against the work of Einstein, labeled "Jewish physics." Johannes Stark, who had received the Nobel Prize in Physics in 1919, wished to become the Führer of German physics and was a proponent of Deutsche Physik. Against the unanimous advice of those consulted, Stark was appointed President of the PTR in May 1933. However, Laue successfully blocked Stark's regular membership in the Prussian Academy of Sciences. Haber received the Nobel Prize in Chemistry in 1918. In spite of this and his many other contributions to Germany, he was forced to emigrate from Germany as a result of the Law for the Restoration of the Professional Civil Service, which removed Jews from their jobs. Laue's obituary note praising Haber and comparing his forced emigration to the expulsion of Themistocles from Athens was a direct affront to the policies of National Socialism. In connection with Haber, Max Planck, Otto Hahn and Laue organized a commemoration event held in Berlin Dahlem on 29 January 1935, the first anniversary of Haber's death – attendance at the event by professors in the civil service had been expressly forbidden by the government. While many scientific and technical personnel were represented at the memorial by their wives, Laue and Wolfgang Heubner were the only two professors to attend. This was yet another blatant demonstration of Laue's opposition to National Socialism. The date of the first anniversary of Haber's death was also one day before the second anniversary of National Socialism seizing power in Germany, thus further increasing the affront given by holding the event. The speech and the obituary note earned Laue government reprimands. Furthermore, in response to Laue blocking Stark's regular membership in the Prussian Academy of Sciences, Stark, in December 1933, had Laue sacked from his position as advisor to the PTR, which Laue had held since 1925. Chapters 4 and 5, in Welker's Nazi Science: Myth, Truth, and the Atomic Bomb, present a more detailed account of the struggle by Laue and Planck against the Nazi takeover of the Prussian Academy of Sciences.
Нобель сыйлығының жасырын жүлдегері
Екінші дүниежүзілік соғыста нацистік Германия Данияға басып кірген кезде, венгр химигі Джордж де Хевеси нацистердің оларды тауып алуына жол бермеу үшін Лауэ мен Джеймс Франктың Нобель сыйлығының алтын медальдарын патша суында ерітті. Ол кезде елден алтынды шығаруға тыйым салынған еді, егер Лаудің мұндай іс жасағаны белгілі болса, ол Германияда қудалануға ұшырауы мүмкін еді. Хевеси нәтижесінде алынған ерітіндіні Нильс Бор институтындағы зертханасының сөресіне қойды. Соғыс аяқталғаннан кейін ол ерітіндіні өзгермеген күйінде тауып, қышқылдан алтынды қайта бөліп алды. Содан кейін Нобель қоғамы бастапқы алтынды пайдаланып, Нобель сыйлығының алтын медальдарын қайта құйды.
Соғыстан кейінгі
1945 жылғы 23 сәуірде француз әскерлері Хечингенге кірді, ал ертесі күні «Альсос» операциясының тобы келді – бұл операция Германияның ядролық энергия бағдарламасын зерттеу, жабдықтарды тәркілеу және неміс ғалымдарын кеңестік тарапқа түсіп қалмас үшін алдын алу мақсатын көздеді. Операцияның ғылыми кеңесшісі голланд-американ физигі Сэмюэл Годсмит болды, ол болат дулығасын киіп, Лауэнің үйіне келді. Лауэ тұтқындалып, Англияның Хантингдон қаласына жеткізіліп, ядролық зерттеулер мен әзірлемелерге қатысы бар деп саналған басқа ғалымдармен бірге «Ферм-Холл» үйіне қамалды. 1946 жылғы шілдеде Лауэ Англияға қайта оралды, онда интернатта болғанына төрт ай өткен соң кристаллография бойынша халықаралық конференцияға қатысты. Ол Германиядан шақырылған жалғыз адам болғандықтан, бұл үлкен құрметтің белгісі еді. Ағылшын офицері оған көптеген жақсылық жасады, оны сонда да, мұнда да сүйемелдеді, ал белгілі ағылшын кристаллографы оның мейманы болды; Лауэге тіпті Лондон қаласын еркін аралауға рұқсат берілді.
Жеке өмір
1913 жылы Лауэдің әкесі, әскери әкімшіліктегі мемлекеттік қызметкер Джулиус Лауэ, тұқымдық дворяндыққа ие болды. Осылайша Макс Лауэ Макс фон Лауэ атанды. Лауэнің басты демалыс түрлерінің қатарында тауға шығу, автокөлігімен саяхаттау, мотоцикл тебу, желкенмен жүзу және шаңғы тебу болды. Ол альпинист болмаса да, Альпі тауларының мұздықтарында достарымен серуендеуді ұнататын.