Кіріспе
Y пішінді теміржол торабы. Теміржол құрылымы мен терминологиясында, Y әрпіне ұқсас wye немесе үшбұрышты торап (көбінесе үшбұрыш деп қысқартылады) – үш теміржол желісінің үшбұрышты біріктірілуі, әрбір бұрышында кіретін желілерге қосылатын теміржол ағылшыны (нүктелер жиынтығы) орналасқан. Бұрылу wye-ы – нақты бір жағдай. Екі теміржол желісі қосылғанда немесе теміржолдың басты желісінен тармақ бөлінгенде, кіретін пойыздың екі бағытта да жүруіне мүмкіндік беру үшін wye басты магистральдық торап ретінде қолданылуы мүмкін. Wye теміржол құралдарын бұру үшін де қолданылады, әдетте бірдей мақсаттағы шар тәрізді тораптан кіші аумақты алып жатады, бірақ оны құрастыру және кейін күтіп ұстау үшін екі қосымша ағылшын жиынтығы қажет. Бұл бұрылулар теміржолда үш нүктелі бұрылыс сияқты, wye-дың тікелей жалғасқан тұстары арқылы жасалады. Осылайша локомотивтің немесе теміржол көлігінің қозғалыс бағыты мен орналасуын өзгертуге болады. Егер wye арнайы құралды кері бұру үшін салынса, торапты құрайтын бір немесе бірнеше жолдар тұйыққа айналуы мүмкін. Трамвай жолдары да үшбұрышты тораптарды пайдаланады және кейде жолдың соңында вагонды бұруға арналған қысқа үшбұрышты немесе wye тұспалдарын қолданады.
In railroad structures, and rail terminology, a wye (like the 'Y' glyph) or triangular junction (often shortened to just triangle) is a triangular joining arrangement of three rail lines with a railroad switch (set of points) at each corner connecting to the incoming lines. A turning wye is a specific case. Where two rail lines join, or where a spur diverges from a railroad's mainline, wyes can be used at a mainline rail junction to allow incoming trains to travel in either direction. Wyes can also be used for turning railway equipment, and generally cover less area than a balloon loop doing the same job, but at the cost of two additional sets of points to construct and then maintain. These turnings are accomplished by performing the railway equivalent of a three point turn through successive junctions of the wye. The direction of travel and the relative orientation of a locomotive or railway vehicle thus can be reversed. Where a wye is built specifically for equipment reversing purposes, one or more of the tracks making up the junction will typically be a stub siding. Tram or streetcar tracks also make use of triangular junctions and sometimes have a short triangle or wye stubs to turn the car at the end of the line.
Көшпелі жерлер
Үшбұрышты түйіндерді пайдалану пойыздарды кез келген жолдан қалған екі жолдың кез келгеніне айналдыруға мүмкіндік береді, пойыздарды бағыттауда икемділік қамтамасыз етеді және пойыздарды кері бұру қажеттілігін жояды. Осы себепті олар көптеген теміржол желілерінде жиі кездеседі. Баяу жылдамдықтағы пойызға қарсы келе жатқан пойызбен кездесу үшін немесе жылдам пойыздың өтіп кетуіне мүмкіндік беру үшін уақытша түрде үшбұрышқа (өткізу тізбегінің орнына қашқыш жол ретінде) кіру сигналы берілуі мүмкін, содан кейін бастапқы бағытта жалғасу үшін кері жүруіне рұқсат етіледі. Түйінді құрайтын бір немесе бірнеше жолдар көп жолды болған жағдайда, үшбұрышты түйін бірқатар қарама-қайшылықты қозғалыстарға әкелуі мүмкін. Сондықтан, қозғалыс қарқынды болған жағдайда, үшбұрыштың кейбір бөлімдерінде қанатты түйіндер қолданылуы мүмкін.
Бұрау жабдықтары үшін
Кейде жеке теміржол жабдықтарын немесе толық пойыздарды бұру қажет болады. Бұл жабдық бағытталған симметрияға ие болмаған жағдайда, мысалы, көптеген бу локомотивтері мен кейбір дизель локомотивтері, немесе құрамда бақылау вагоны сияқты арнайы соңғы вагон болғанда туындауы мүмкін. Жабдық симметриялық болған жағдайда да, тозуды теңестіру үшін мерзімді бұру қажет болуы мүмкін (мысалы, Лондон метросының Circle Line желісінде). Мұндай бұруға қол жеткізу үшін бірнеше әдіс бар. Айналма платформалар ең аз орынды қажет етеді, бірақ әдетте бір уақытта тек бір жабдықпен ғана жұмыс істей алады. Баллон тәрізді немесе айналу тізбектері бір операцияда кез келген ұзындықтағы пойыздарды – тізбектің толық ұзындығына дейін – бұра алады, бірақ айналу тізбектерінен әлдеқайда көп орынды қажет етеді. Теміржол айналу тізбектері тізбек салу мүмкін болмайтын жерлерде салынуы мүмкін және айналу тізбегінің соңғы тарамдарының ұзындығына дейін пойыздарды бұра алады. Солтүстік Америка мен Австралиядағы теміржол жүйелерінде басқа аймақтарға қарағанда көбірек айналу тізбектері бар. Солтүстік Америка локомотивтері мен вагондары (мысалы, бақылау вагондары) басқа континенттердегілерге қарағанда бағытталған болуы ықтимал. Канада мен АҚШ-та теміржол көбінесе басқа құрылыстар салынар алдында салынған, сондықтан теміржол салушыларға қалаған жеріне рельстер төсеуге көбірек еркіндік берілген. Сол сияқты, орынның шектеулі болуымен шектелмеген жағдайда, көптеген ертедегі австралиялық теміржолдар (әсіресе ауылдық жерлерде) айналу тізбектерін пайдаланған, себебі олардың орнату және күтіп ұстау құны төмен болды; алайда, 1960 жылдардан бастап көптеген штаттарда екі бағытты локомотивтер мен вагондар пайда болғандықтан олардың қажеттілігі мен қолданылуы азайды. Еуропада екі бағытты танк локомотивтері мен итеру-тарту пойыздары қолданылса да, көптеген бу локомотивтері бір бағытты болды. Жерді пайдалану мәселелеріне байланысты, мұндай локомотивтерді бұру үшін айналма платформалар қолданылды және көптеген терминалды станциялар мен локомотив деполары осылай жабдықталды. Уақыт өте келе, Еуропада тапсырыс берілген дизельді және электрлі локомотивтердің көпшілігі толық екі бағытты және әдетте екі жүргізуші кабинасымен жабдықталды. Осылайша, айналу тізбектері мен айналма платформалардың көпшілігі, олар болған жерлерде, қолданыстан шығарылды.
Көше трамвайлары немесе трамвай жүйелері
Түйінді теміржол жүйелеріне ұқсас мәселелер трамвай және трамвай желілерінде үшбұрышты түйісулер мен кері бұрылу жолдарының қолданылуына қатысты. Көптеген, бірақ барлығы емес, трамвай және трамвай жүйелері бір жағында ғана есіктері бар және маршруттың соңында бұрылуы қажет болатын бір жақты көліктерді пайдаланады. Дегенмен, мұндай жүйелерде қолданылатын көлік құралдарының ең аз радиусы ауыр рельс көліктеріне қарағанда әлдеқайда кішкентай болады. Бұл шағын аумақта шар тәрізді айналымды пайдалануды ыңғайлы етеді, ал көшеде жүретін көліктер үшін мұндай айналымдар қосалқы көшелерді немесе алаңдарды пайдалануға мүмкіндік береді. Алайда, айналымдар мұндай көліктерді бұрудың ең көп таралған тәсілі болғанымен, үшбұрышты жолдар да кейде қолданылады.
Кемшіліктер
Үшбұрыштың жергілікті географиялық шектеулері салдарынан үшбұрыштың бір тармағы негізгі станцияны айналып өтуге мәжбүр болғанда, пойыз қозғалысында қиын жағдай туындауы мүмкін. Бұл тығыз қалалық ортада оңай орын алуы мүмкін, мысалы, Австралиядағы Кутамундра-Вест және Румыниядағы Текучиде қысқа жолмен жүретін пойыздарға қызмет көрсету үшін қосымша жолаушылар станциялары салынуға тура келді. Ал, Жаңа Зеландиядағы Вудвилл теміржол станциясы сияқты соңғы станциялар мұндай мәселені болдырмау үшін айналма жол (кері айналу циклы) құрылысын қолданды, бұл пойыздарға кері жүрмей, екі бағытта да негізгі станцияға тоқтауға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, орталық станцияда пойыз құрамын немесе локомотивті кері бұру қажет болған жағдайда, екі жол және бұрылыс жебесі жиі қолданылады.
Жерді пайдалану
Үшбұрыш ішіндегі жер іргелес аймақтан бөлініп, (көбінесе қоршалады) және коммерциялық құны төмен болғандықтан, негізінен теміржолдың ғана пайдалануына беріледі – әдетте техникалық қызмет көрсету деполары, сақтау қоймалары немесе көлік құралын тұраққа қою үшін қолданылады. Электрленген желілерде трансформаторлық подстанциялар үшбұрыштардың ішінде орналасуға бейім, себебі жер бағасы арзан, сондай-ақ бұл ең қолайлы және икемді бөлімдеу мүмкіндіктерін ұсынады.
Алғашқы мысалдар
Ең ертедегі британдық (немесе әлем бойынша) мысал – 1837 жылы Grand Junction темір жолымен салынған Ливерпуль және Манчестер темір жолындағы Эрлстаун темір жол станциясындағы екі жолды үшбұрыш. Үшбұрыштың әрбір үш жағында екі жолаушылар платформасы бар, ал алты платформаның бесеуі жолаушылар пойыздарымен жиі (жарты сағат сайын сияқты) пайдаланылады. Бу машиналары кеңінен қолданылған кезде үшбұрыш (әрине, жүк пойыздары да өтеді) локомотивтерді бұру үшін де қолданылған, және қазір де қолданылуы мүмкін. Одан бұрынғы мысал – 1831 жылы аттармен тартылған темір жол ретінде ашылған Кромфорд және Хай Пик темір жолы болуы мүмкін. Ол, көрініп тұрғанындай, арқанмен тартылатын еңістің жоғарғы бөлігінен келген және есіктері соңына орналасқан вагондарды кері бұру үшін пайдаланылған, содан кейін қалған еңістің бойымен төмен түскен. Бұл орынның іздерін Дербиширдегі Хиндлоу маңынан әлі де көруге болады. (Ұлттық желілік координаттары . ).
Ирландия
Ирландия Республикасында екі үшбұрышты тұйықталу орындары қолданылады. Бірі Лимерик Джанкшн, екіншісі Килкеннидің жанындағы Лависстаун қаласында орналасқан. Біріншісі Лимерик–Дублин жолаушылар пойыздарына Лимерик Джанкшн станциясын айналып өтуге мүмкіндік береді, сонымен қатар кейде теміржол саяхаттарында локомотивтерді бұру үшін де қолданылады, ал екіншісі негізінен Уотерфорд порты мен Майо округі арасында жүретін жүк пойыздарымен Килкенни станциясында маневр жасамай, тікелей жүруі үшін пайдаланылады. Солтүстік Ирландияның Белфаст қаласында Грейт Виктория Стрит станциясында үшбұрышты жол қиылысы бар. Ол локомотивтерді бұру үшін сирек қолданылады, көбінесе бу машинасы үшін ғана қолданылады. Әдетте, Enterprise экспресс пойыздары Грейт Виктория Стриттен айналып өтіп, Белфаст Орталық станциясына дейін жалғасады. Аймақтық пойыздар бір бағыттан (мысалы, Портадаун желісінен) кіріп, Грейт Виктория Стритте тоқтап, содан кейін Бангор станциясына қарай басқа бағытта кетеді. NI Railways-тің аймақтық пойыздары дизельдік көп бірліктерден тұрады, сондықтан оларға бұрылу үшін бұл тұйықталудың қажеті жоқ. Ирландиядағы тағы бір операциялық үшбұрышты тұйықталу – Даунпатрик және Каунти Даун темір жолындағы Даунпатрик айналымы. Бұл үшбұрыш бастапқыда Белфаст–Ньюкасл пойыздарының Даунпатрик станциясын айналып өтуіне мүмкіндік беру үшін салынған, қазір ол мұралық темір жолының негізін құрайды – Британ аралдарындағы осы типтегі жалғыз мұралық темір жол. Үшбұрыштың әр шетінде бір станция және оңтүстік бұрышында тағы бір станция орналасқан. Ирландиядағы тарихи үшбұрышты тұйықталулар: Батыс Клэр желісіндегі Мояста тұйықталуы, Солтүстік округтер комитетінің Монкстаун/Гринланд/Блич Грин үшбұрышы және Ұлы Солтүстік темір жолындағы Бандоран тұйықталуы. Біріншісінің екі жағы әлі де негізгі желіде қолданылып жүр, бірақ Монкстаун мен Гринланд арасындағы "қосалқы желі" алынып тасталған, ал соңғысы 1957 жылы толығымен жабылды. Сонымен қатар, Аделаидадағы Ұлы Солтүстік локомотивтерінің ең ірі депосында айналмалы платформа болған жоқ, оның орнына арнайы айналым үшбұрышы қолданылды. Luas трамвай жүйесінде Бусарас, Коннолли және Джордж Док станциялары арасындағы Қызыл желіде үшбұрышты тұйықталу бар. Джордж Док пен Коннолли арасындағы желі ешқашан пайдаланылмайды, өйткені The Point пен Коннолли арасында трамвайлар қатынайды.
Италия
Италиядағы теміржолдар локомотивтерді бұру үшін бірнеше схемаларды пайдаланды. Бұл схемалар пентаграмма тәрізді орналасуды қолданады, локомотивті бұру үшін төрт қозғалыс және бес стрелка талап етіледі. Үшбұрыш схемасына қарағанда, бұл схема кішкентай аумақта, тым тар қисық радиустарсыз локомотивтерді бұруға мүмкіндік береді. Мұндай схемалардың кейбіреулері бүгінге дейін сақталған, мысалы Сардиниядағы Карбония қаласында және Оңтүстік Тирольдегі Вал Венестадағы Малс немесе Маллес Венестада. Карбония және Маллес Венеста сияқты шағын терминалдық станциялардан басқа, инверсиялық жұлдыздар Верона Порта Нуова және Бреннер жотасының ең жоғарғы нүктесіндегі Бреннер сияқты ірі станцияларда да орнатылған.
Намибия
Намибиядағы Цумэб теміржол станциясында екі үшбұрыш бар. Біріншісі және кішірек үшбұрыш локомотивтерді бұру үшін арналған және станцияға жақын орналасқан. Екіншісі және үлкенірек үшбұрыш – Анголаға және Виндхукке қарайғы жаңа желі арқылы тікелей қатынас жасайтын пойыздар үшін Цумэбтегі соқпақ станцияны айналып өтуге мүмкіндік береді. Бұл тікелей айналма жол, әсіресе пойыз станциядағы тізбектен ұзын болса, бір сағатқа дейін маневр уақытын үнемдеуге болады.
Швейцария
Швейцарияның Берн Оберландындағы 800 мм енді Wengernalpbahn теміржолының ең жоғарғы нүктесіндегі Kleine Scheidegg-де таудың ішіне жартылай қазылған бұрылыс үшбұрышы бар. Kleine Scheidegg-ке екі төменгі стансадан – Лаутербрунненнен және Гриндельвальдтан жетеді, олар қырдың қарама-қарсы беткейлерінде орналасқан. Пойыздар әдетте келген бағытымен төмен түседі және осыған сәйкес, қуат блогы төменгі жағында орналасқан, ал орындықтары көлбеуді өтеу үшін бұрышпен орнатылған. Сондықтан, егер түзу маршрутпен жүру қажет болса, оларды шыңда бұру қажет. Орынның шектеулілігі үшбұрыштың бір бөлігін туннельдерде салуға мәжбүрлегенімен, бұл қыста қардың болмауын қамтамасыз етеді, соның салдарынан төтенше жағдайларда оны пайдалану оңай.
Ұлыбритания
Британияда локомотивтерді бұруға арналған үшбұрышты схемалар көбінесе екі немесе одан көп жолдың тоғысқан жерінде пайда болатын. Мұндай мысалдар көп, соның ішінде Оңтүстік Уэльстегі Ньюпорттағы Мейнде үшбұрышы. Бұл жерде бұрынғы GWR Оңтүстік Уэльс магистралі Лондоннан Суонсиге дейін Шрусбериден Херефорд арқылы өтетін тағы бір GWR желісімен қосылады. Оның маңыздылығы – бумен жүретін пойыз Ньюпортқа жетіп, үшбұрышты пайдаланып локомотивін айналдыруға болады. Ұлттық желіде орналасқан Шрусбериде де бу локомотивтерін бұру үшін қолданылған және қазір де қолданыстағы үшбұрышты жол конфигурациясы бар. 1989 жылы Уэльс аралындағы Валлиге жақын, Уилфа атом электр станциясының ауыстыру алаңдарының жанында үшбұрыш құрылды. Бұл Солтүстік Уэльс жағалау жолын бумен жүретін саяхаттар үшін пайдалануға мүмкіндік береді. Холихедтегі айналмалы платформа ұзақ бұрын алынып тасталды және аумақ қайта жаңартылды; Валидегі жағажайлар терминалдан шамамен 6,4 км (4 миль) қашықтықта орналасқан, оларға жақын жерде бұруға қолайлы орын бар. Ұлыбританияда бірегей ерекше құрылыс Грантемде салынды. Оның орналасқан жері және 1963 жылғы OS 1 дюйм – 1 мильдік 113-ші картада көрсетілген. Ол 1950 жылдары локомотив депосындағы айналмалы платформа бұзылып, жаңасын орнатуға жұмсалатын қаржы ақталмайтындықтан салынды. Бұрылу қажет болған локомотивтер үшбұрышты схема арқылы өту үшін Баркстон тоғысына баруға тиіс болды (осы жерде 1938 жылғы 3 шілдедегі рекордтық жүрісіне шығар алдында Маллард локомотивіне динамометрлік вагоны қосылып бұрылды). Баркстонға барып қайту – бұл уақытты көп алатын шаруа болатын, шамамен 13 км (8 миль) жол бойында көлемді Шығыс жағалау магистралімен жүру қажет еді. Соңында Грантем станциясының оңтүстігіндегі, магистральдың батысындағы бос жерге бұрылыс құрылысын салуға рұқсат берілді. Қалыпты үшбұрышқа жеткілікті орын болмады, бірақ бұл мәселе «ішкері бұрылған» үшбұрыш құрастыру арқылы шешілді, онда жолдар қиылысқан жерде «қайшы» қиылысы жасалды.
Америка Құрама Штаттары
Солтүстік Американың көптеген ірі қалаларындағы жолаушылар терминалдарында жолаушылар пойыздарының бағыттарын өзгертуге және артқа бұруға мүмкіндік беретін үш жолдар жиыны болды. Жүк пойыздары терминалды осы үш жолдар арқылы айналып өте алатын. Ерекше мысалдарға қос үш жолдар жиыны бар Лос-Анджелес Юнион Станциясы, Сент-Пол Юнион Депосы және Мемфис Юнион Станциясы кіреді. Тік жолмен аяқталатын жолаушылар стансасын пайдаланудың әдеттегі жолы былай: Пойыздың бұрылуын жеңілдету үшін стансадан келіп жатқан жолдардың жиыны "жол тамасында" біріктірілген жерде үш жолдар жиыны орналастырылған. Келіп жатқан пойыз үш жолдар жиынын өткеннен кейін басты жолда тоқтады. Егер үш жолдар жиынындағы өткізгіштер дұрыс бағытталса, пойыз кері жүріп, соңғы вагонының артындағы машинист платформаға жақындағанда тежегіштердің көмегімен жылдамдықты реттейді. Толық тоқтағаннан кейін жолаушылар қауіпсіз түрде түсіп, пойызды тастап кетеді. Осы уақытта локомотивтер пойыздан ажыратылып, келесі жұмысына дайындалу үшін локомотивтер паркіне жіберіледі. Содан кейін, пойыздың алдыңғы вагондары қалған бөлігінен ажыратылып, пошта және экспресс-жүктерді тасымалдайтын посылкалар бөліміндегі стансалық маневрлік локомотивпен орналастырылады. Кетіп бара жатқан пойыз қайта жиналады, тазаланып, келесі сапарға дайындалады. Стансаның бу генераторынан пойыздың бу жүйесіне қосылған бу құбыры локомотивтер қосылғанша жылу беру үшін пайдаланылуы мүмкін. Пойызға отыру туралы хабарламада бағыттардың тізімі жарияланды. Өткізгіштер дұрыс бағытталғаннан кейін, пойыз баяу жылдамдықпен басты жолға шығып, сапарына жалғастырады немесе келген бағытына қарай кері жүреді. Калифорния штатының Кедди қаласындағы Кедди үш жолдар жиыны Western Pacific Railroad компаниясымен салынған және керемет инженерлік шешім болып табылады. Үш жолдар жиынының екі жағы биік тіреулерде салынған, ал үшінші жағы тасқа қазылған туннельде орналасқан. Висконсин штатының Уайвилл қаласы бұрынғы Чикаго және Солтүстік-Батыс көлік компаниясының Union Pacific Railway үш жолдар жиыны мен өткеліне байланысты аталған. Bay Area Rapid Transit жүйесінің ерекшелігі – Окленд үш жолдар жиыны. Калифорния штатының Окленд қаласының орталығының астында орналасқан, жүйедегі пойыздардың көп бөлігі Сан-Францискоға және одан шығыс аймағының бойымен солтүстік және оңтүстікке қарай жүреді. Бұл жол учаскесі жылдамдық шектеулері мен алыс тармақтардағы уақыт қиындықтарына байланысты жүйелік өткізу қабілеті үшін тұйыққа тіреген жағдайды тудырады. Флорида штатының Санфорд қаласындағы Amtrak Auto Train жүйесінің оңтүстік терминалы локомотивтерді солтүстікке қайта бұру үшін үш жолдар жиынын пайдаланады. Үш жолдар жиынының шығыс жағынан өтетін жолдың арқасында үш жолдар жиынының ішкі бөлігіне кіруге болады, онда тас жеткізу компаниясы орналасқан. Аризона штатында Гранд-Каньон темір жолы (GCRY) Уильямс және Оңтүстік жиек/Гранд-Каньон ауылының терминалдарында үш жолдар жиынына ие. Пойыз жолаушылармен бірге Оңтүстік жиек/Гранд-Каньон ауылының үш жолдар жиынында бұрылады. Уильямс терминалында жолаушылар түскеннен кейін пойыз бұрылады. Шоучилла үш жолдар жиыны жоспарланған Калифорния жоғары жылдамдықты темір жол жүйесінің маңызды бөлігі болып табылады. Бұл үшінші кезеңдегі қоректендіру қызметтерінен ауысуға мүмкіндік береді және болашақ кезеңдер аяқталған сайын маршруттардың көбірек нұсқаларын жеңілдетеді.
Қиыршық сызық
Бұрылып өрнектелген үшбұрыш, бұрылу жұлдызы немесе кері жұлдыз – тар кеңістікте қолданылатын ерекше үшбұрышты схема. Ол пентаграммаға ұқсас пішінде және үшбұрышқа қарағанда бес бұрылыстан (үш емес) және үш, төрт немесе бес алмасты өткелден тұрады. Осы себепті кері жұлдызды салу және күтіп ұстау қымбатқа түседі. Кері жұлдызда жылжымалы құрамды бұру үшін қозғалыс бағытын төрт рет өзгерту қажет. Бреннер жотасының шыңында, Австрия-Италия шекарасында "жұлдыз" схемасы болған. 1991 жылы да ол сол жерде сақталған, үстіне қиыршық тас төселіп, оның үстінде базарлар орналасқан.