Кіріспе

Сиэтл қаласының тарихы, Вашингтон штаты, 1900–1940 жылдар.

Солтүстік-Батыс аймағының басшысы: 1900 - 1915 жылдар

Алтын іздеу (1900 жылға дейінгі Сиэтл тарихына қараңыз) үлкен көші-қонға әкелді, жапон, филиппин, еуропалық иммигранттар мен шығыстан келген еуропалық американдықтардың көптеп келуіне себеп болды. Гректер мен сефард яһудилерінің келуі қаланың этникалық құрамын байытты. Сиэтлдің көптеген аудандары осы кезеңде пайда болды. Бастапқыда қала, көбінесе, қала орталығының солтүстігі мен оңтүстігіндегі су жағалауы бойында тік көтерілістерден аулақтап өсті. Бірақ, жаңа байлар тез арада қала орталығына қарап тұратын Бірінші төбедегі жерді дамытты, себебі ол қаланың бір бөлігі болмай, қала орталығына жақын болды және үстемдік құрайтын орналасқан жер еді. Сиэтлдің орталығы қыжырлы болды; бұрынғы тұрғындар жаңа құрылған аудандарға көшіп кеткенде, жаңа иммигранттар қала орталығында олардың орнын толтыруға келді. 1905 жылдан кейін пәтерлердің саны күрт өсті. 1905 жылғы қала анықтамалығында тек 19 пәтер үй тізілген. 1911 жылғы анықтамалықта мұндай жазбалардың он екі бағаны бар. "Жабайы Батыстың" соңғы үлкен іздестіруі – 1902 жылы Сиэтлде Гарри Трейсиді ұстауға жасалған әрекет болды. 1908 жылы Ұлы Ақ Флот Сиэтлге және АҚШ-тың Батыс жағалауына сапар шекті, «Американың теңіз күшін әлемге көрсету үшін». Смит мұнарасының құрылысы 1914 жылы аяқталды. Ол 1914 жылы салынып біткеннен бастап 1962 жылы Space Needle оны басып алғанға дейін Миссисипи өзенінің батысындағы ең биік ғимарат болды. 1963 жылы Хумбл ғимараты (қазіргі Exxon ғимараты) салынғанға дейін Миссисипи өзенінің батысындағы ең биік кеңсе ғимараты болып қала берді. Қала инженері Р. Х. Томсонның көрегендігімен, қалалық коммуналдық қызметтерді дамытуда маңызды рөл атқарғаннан кейін, қаланың оңтүстігі мен солтүстігіндегі ең биік төбелерді тегістеуге үлкен күш жұмсалды. 1900 жылдан 1914 жылға дейін Денни Регрейд солтүстікте және Джексон Регрейд оңтүстікте Денни Хиллдің және Бірінші және Бикон Хиллдерінің бөліктерінің 37 метрден астам биіктігін тегістеді. Денни Регрейд 1930 жылға дейін кезең-кезеңімен жалғасты. Джексон Регрейдтен шыққан топырақ қазір СоДо ауданында, сондай-ақ Safeco және Qwest стадиондары орналасқан батпақты жағалауды толтырды. Денни Регрейдтен алынған топырақтан жасалған теңіз қабырғасы қазіргі жағалауды құрады. Денни Регрейдтен алынған топырақтың бір бөлігі Дууамиш өзенінің сағасында, қала орталығының оңтүстігіндегі өнеркәсіптік Harbor Island-ты салуға жұмсалды. Денни Регрейд Сиэтлдің топографиясын осы кезеңде түбегейлі өзгерткен жалғыз жоба емес. 1911–1917 жылдар аралығында Вашингтон көлінің кемелік каналын салу екі үлкен «кесуді» (Монтлейк кесу және Фримонт кесу), төрт айналмалы көпірлерді және Үкіметтік құлыптарды (қазіргі Хирам М. Читтенден құлыптары) қамтыды. Вашингтон көлінің деңгейі төмендеді; бұрын көлдің оңтүстік жағынан ағып шыққан Қара өзен толығымен кепті, ал Севард аралы Севард түбегіне айналды, қазір Севард паркі орналасқан. Қала орталығынан кеңейгеннен кейін, «басқа аудандар қала орталығының солтүстігіне және шығысына қарай трамвай желілерінің қозғалысының нәтижесінде пайда болды, бұл ең кедейлерді қоспағанда, барлығына тартымды мүмкіндіктер ұсынды». Сиэтлдің орталық бөлігінің қазіргі аудандарына дейін созылған бірнеше желілер Капитолий төбесі, Королева Анна, Мадрона, Мэдисон паркі және Лесчи қауымдастықтарын құрды. Бұл кеңейу аймақтық жоспарлаусыз жүзеге асырылды, нәтижесінде «жердің әртүрлі пайдалануы мен экономикалық жағдайлар барлық жерде араласты». Сиэтл осы кезеңде аннексия арқылы да өсті, бұрын жеке құрылған Колумбия Сити, Баллард, Саут Парк және Батыс Сиэтлді 1907 жылы және Джорджтаунды 1910 жылы қосып алды. Қала қарқынды өсіп келе жатқанда, қала жоспарлаушылары саябақтарды салуға кірісті. «Олмстедтер жобалаған бульварларды дамыту және саябақтарды салу үшін 1905 және 1912 жылдар аралығында төрт миллион долларлық облигациялар сатылды». Сиэтлдің барлық дерлік ірі саябақтары осы кезеңде салынды: Вудленд паркі (оның ішінде Вудленд паркі жануарлар дүниесі), Волонтер паркі, Грин-Лейк, Вашингтон паркі (қазіргі Вашингтон университеті Арборетумы), Равенна паркі, Лесчи паркі, Севард паркі. Олмстедтің бульварлар жөніндегі жоспары толыққанды жүзеге асырылды. Жоспардың мақсаты – «қала шегіндегі қазіргі және жоспарланған саябақтар мен көгалдандырылған аймақтардың көпшілігін байланыстыратын 32 шақырымға жуық ұзындықтағы бұрылысты саябақ жолы». Сол кезде де, қазір де Сиэтлде ерекше көзге түсетін негізгі саябақ немесе аудан болған жоқ. Сиэтлдің атмосферасының көп бөлігі қаланың барлық бөлігінен (қаланың ортасындағы өнеркәсіптік аймақты қоспағанда, орталықтан оңтүстіске қарай Соут Паркке және Boeing Field-қа дейін созылған, сондай-ақ, шамалы дәрежеде, өзінің орталығын қоспағанда) кішкентай саябақтардың, төбелердің және көлдердің көптігінен туындайды. Жақында ғана жабайы табиғат болған жерде, енді ірі қаланың шындығы пайда болды. Сиэтл симфониялық оркестрі 1903 жылы құрылды, және басқа да салыстыруға болатын маңызды өнер мекемелерінің көптегені құрылмады, бірақ көбірек танымал ойын-сауықтарда жағдай басқаша болды. Вадевиль импресариолары Александр Пантедж, Джон Консидин және Джон Корт (соңғысы заңды театрмен де айналысқан) осы дәуірде Сиэтлде орналасқан. Сиэтл 1909 жылғы Аляска-Юкон Тынық мұхитының көрмесімен өсуін жариялады және тойлады, бірақ қаланың қарқынды өсуі әлеуметтік тәртіпке қатысты көптеген сұрақтарға әкелді. Жұмысшылар ғана емес, сонымен-қатар «жақсы үкіметті» талап ететін прогрессистер де өнеркәсіп капиталдарының гегемониясына қарсы шықты. Теміржол магнаты Джеймс Дж. Хилл 1909 жылы Сиэтл бизнес лидерлеріне арнаған сөзінде бұл өзгерісті атап өтіп, өкінді. «Қайда?» деді ол, «сіздің тауларыңызға тең келген адамдар?»

Бірінші дүниежүзілік соғыс және Боги жоспары: 1914-1920

1910 жылы Сиэтл сайлаушылары қаланың барлық аймағы үшін даму жоспарын жасау мақсатында референдумды мақұлдады. Дегенмен, «Богу» жоспары деп аталған нәтиже ешқашан іске асырылмады. Виржил Богу Олмстедпен жұмыс істеген және Сиэтл жерін жақсы білген. «Богу» жоспарының негізгі бөлігі – Belltown-дағы мәдени орталық және Denny Regrade аймағын жылдам транзит теміржол жүйесі арқылы қаланың қалған бөлігімен байланыстыру, сондай-ақ парктер жүйесін кеңейту, ал ең бастысы – Мерсер аралын толығымен парк аймағына айналдыру болды. Богу жоспарының ерекшелігі – оның өсудің салдарына толыққанды түсінік бергені. Ол қала тұрғындарының саны миллионға жететінін және мұндай ауқымды парк немесе тиімді көлік жүйесін дамудың алғашқы кезеңінде, әлдеқайда төмен құнмен іске қосуға болатынын болжады. Алайда, «Богу» жоспарына қаржылық консерваторлардың одағы қарсы шықты, олар мұндай жоспардың ауқымдылығын принцип бойынша қабылдамады, ал популистер жоспардың негізінен байларға пайда әкелетінін айтты: мысалы, ұсынылған Мерсер аралындағы үлкен паркке сол кезде тек қайықпен жетуге болар еді. «Богу» жоспары қолданылмай, жартылай қалды. Соңында, қоғамдық парктер үшін ұсынылған бірнеше жер парктерге айналдырылды, ал қалғандары жеке гольф алаңдарына және басқа да нысандарға берілді. Теміржол жүйесі ешқашан салынбады, ал Мерсер аралы қазіргі таңда жоғары орта таптың қала маңындағы аймағына айналған, ол қаламен мемлекетаралық тас жолдың жүзбелі көпірі арқылы байланыстырылған. Үкімет болашаққа инвестиция салуды тоқтатқан кезде жеке кәсіпкерлік те өркендеуін тоқтатты. Соғыс бұл жағдайды жасырды, өйткені ол «Сиэтл экономикасын керемет өркендетті, бірақ бұл өркендеу жалған жолмен болды». Экономиканың өсуі бұрын-соңды болмаған деңгейге жетті, шамамен он есеге ұлғайды. Алайда, бұл өсімнің баршасы соғыс кезеңінде кеме жасау және ағаш өңдеу салаларына қатысты, ал жаңа салаларда өсім өте аз болды.

Сиэтл соғыстар аралығы

Соғыс аяқталған соң, Сиэтлдің гүлденуі де тоқтады. Үкімет қайықтар сатып алуын тоқтатқандықтан экономика құлдырады, ал жаңа салалар осы кемшілікті толтыра алмады. Сиэтл тез өсім мен мүмкіндіктерге толы қала болмай қалды. Батыс Вашингтон радикалды еңбек қозғалысының орталығына айналды. Ең ірі оқиға – 1919 жылғы жалпы ереуіл болды. Дүниежүзілік жұмысшылар индустриалдық одағы ереуілде маңызды рөл атқарды. Жалпы ереуілден кейін Сиэтл мэрі Оле Хансон Бірінші Қызыл үрейдің белгілі бір тұлғасына айналды және 1920 жылғы президенттік сайлауда республикалық партиядан үміткер болуға тырысып, Ақ үйге жол ашты, бірақ сәтті болмады. 1920 жылдардың соңында жағдай жақсарды, бірақ одан кейін Ұлы депрессия келді. Елдің барлық аймақтарында қиындықтар болды, бірақ Сиэтл соғыс кезінде өндіріс салаларының тым көп дамуына байланысты ерекше зардап шекті. Мысалы, 1930 жылы Сиэтл 2538 тұрғын үй салуға рұқсат берді, ал 1932 жылы – бар болғаны 361. Сиэтлде депрессия кезіндегі еңбек дауларының қатал мысалдары болды. 1934 жылғы теңіз ереуілі кезінде ереуілдегі докерлер полициямен және ереуілді бұзушылармен күнделікті қақтығыстарда бетпе-бет келді, бұл қақтығыстар «Смит-Коу шайқасы» деп аталды. Ереуілдің салдарынан Сиэтл теңіз трафигінің көп бөлігін Лос-Анджелес портына жоғалтты. Одан кейін «консервативті және моральдық реформалық топ» – Синсинатустың жаңа тәртібі уақытша билікке келді, бұл топ демократтар мен республикашылдардың екеуіне де қарсы тұрды және «фашистік» немесе «жартылай фашистік» бейімділіктерде айыпталды. Осыған қарамастан, және полициядағы коррупцияның жоғары деңгейіне қарамастан, Роджер Сэйл соғыстар арасындағы Сиэтлде өмір сүрудің, әсіресе бала кезінде өсудің өте жақсы орын болғанын айтады. Қала әлі де Олмстед жобасынан қалған жеке тұрғын үйлер мен саябақтарға толы болды, бірақ құлдыраудан кейін олар қолжетімді болды – кемінде жұмысы барлар үшін. Сэйлдің сөзіне сүйенсек, Сиэтл – «соғыс аралық қалалардың үлгісі, қала маңындағы қалалар осылай болуға тырысады, бірақ олар тым тығыз орналасқандықтан, жылдық табысы екі мың доллардан да аз отбасы үшін оларға жете алмайды». Сиэтл соғыстар арасында өсімнің баяулауымен және қалада тұратын адамдардың қалуымен бір түрлі тоқырауға түсті. 20 ғасырдың басындағыдай экономикалық қуаттылығы болмаса да, 1920 жылдары Сиэтл алғаш рет өнер орталығы болуға бастады. Фрай және Генри отбасылары Фрай өнер мұражайы мен Генри өнер галереясының негізін құрайтын коллекцияларын көпшілікке көрсетті. Нелли Корниш 1914 жылы Корниш мектебін (қазіргі Корниш өнер колледжі) құрды. 1919 жылы австралиялық суретші Амброз Паттерсон келді, ал келесі онжылдықтарда Марк Тоби, Моррис Грейвс, Кеннет Каллахан, Гай Ирвинг Андерсон және Пол Хориучи ұлттық және халықаралық деңгейде танымал суретшілер ретінде өзін көрсетті. Музыкалық жетекші Вик Майерс және басқалар тыйым салу кезеңінде спикизилерді жандырып тұрды, ал ғасырдың ортасына қарай қаланың Скид-роуд ауданындағы джаз өнерінің дамуы Рей Чарльз және Куинси Джонс сияқты музыканттардың мансабын бастады.