Кіріспе
Сиэтл қаласының тарихы, Вашингтон штаты, 1940 жылдан бүгінгі күнге дейін.
Екінші дүниежүзілік соғыс және Боинг дәуірі: 1945-1970
Екінші дүниежүзілік соғыстан 1970 жылға дейін Сиэтл ұзаққа созылған экономикалық өркендеуді бастан кешірді, бірақ кейде кері кетулер де болды. Boeing жұмысқа алуда, экономика гүлденуде, аймақтық жоспарлауда жетістік болмаса да, қала әлі осылай өсуге жете қоймаған еді. Boeing ұшақ компаниясы Уильям "Билл" Боингтің қайық компаниясының табысы мен ұшақтарға және ұшуға деген құштарлығынан туындады. 1917 жылы, Америка Бірінші дүниежүзілік соғысқа кірер алдында, Boeing-те бар болғаны 28 адам жұмыс істеді, бірақ соғысқа қатысты тапсырыстар келе бастағанда, Boeing "сол кездегі ұшақ құрастырушылардың жалғыз тұтынушысы – федералды үкіметке" айналды. Компанияда шамамен төрт мың адам жұмыс істеді, жылдық сату көлемі он миллион долларға жуық болды, бұл Сиэтл үшін жақсы, бірақ ерекше емес бизнес еді. Компания соғыстар арасындағы кезеңде қиындыққа тап болды, содан кейін "корсет компаниясы мен кондитерлік дүкен үшін киім, есептегіштер және жиһаз жасауды, сондай-ақ теңіз шанағы деп аталатын жазық түбі бар қайықтар жасауды бастады". Бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, үкімет жылына ондаған мың ұшақтарды қажет етті, ал Boeing оларды жеткізуге дайын болды. Белгілі бір төлем шарттары бойынша жұмыс істеген Boeing ұшақтарды көптеп шығарып, Сиэтлдегі ең ірі жұмыс берушіге айналды. Дегенмен, Boeing жергілікті қосалқы өнеркәсіптерді көптеген жағдайларда дамытпады, Пьюджет саундтағы қосалқы келісімшарттардың үлесі тек 5% болды. Boeing – инженерлер ұшақтарды жобалаған, ал конвейердегі жұмысшылар әлемнің түкпір-түкпірінен импортталған бөлшектерді құрастырған орын. Бұл Сиэтл экономикасының әуе компаниясының табысына тәуелділігін азайту мақсатында жасалған. Бірақ мәселе сол еді, Сиэтл әлі де әуе компаниясына тәуелді болды, экономиканы әртараптандыруға мүмкіндік беретін салалардың ешқайсысынан пайдаланбады. Соғыс аяқталғаннан кейін "әскерилер бомбалаушы ұшақтарға тапсырыстарды тоқтатты, Boeing зауыттары жабылып, 70 мың адам жұмыссыз қалды". Boeing өркендеген сайын, Сиэтл де өркендеді. 1940 жылдан 1950 жылға дейін халық саны 99 289 адамға немесе 27%-ға өсті, 368 302-ден 467 591-ге дейін. 1950 жылдан 1960 жылға дейін халық саны 89 496 адамға немесе 20%-ға өсіп, 557 087 адамға жетті. Осы адамдардың бәрі бір жерде тұруы керек еді, ал 1950-ші жылдары тұрғын үй құрылысы қарқынды дамыды. Сиэтлдің барлық аймақтарындағы халық тығыздығы артты, адамдар қаланың шегіндегі жерлерді толтырып, солтүстікке қарай жылдам қозғалды. Жер жеткілікті болғандықтан, құрылыстың көп бөлігі жеке үйлерден тұрды. Сонымен қатар, жаңа өсімді өтеу үшін автожолдар салынып жатты. Мерсер аралы, "Шығыс жағы" (Вашингтон көлінің шығысында) Брин-Мор, Ньюпорт, Беллвью, Клайд Хилл, Хантс Пойнт, Медина, Хуанита және Кенмордың солтүстік жақтарындағы Кенмор, Лейк Форест Парк және Лейк Хиллз – барлығы Boeing өркендеуі кезінде пайда болды. Interstate 5 (I 5) қаланы солтүстік-оңтүстік бағытта екіге бөліп өтті, ал I 90 шығыс-батыс бағытта өтіп, Мерсер аралымен байланысты Лейси В. Мэрроу ескерткіш көпірі арқылы жалғасты. SR 520 Монтлейктің солтүстік жағынан Монтлейк кесуінің оңтүстігіне қарай өтіп, өзінің жүзу көпірімен I 90-ға параллель болды. I 5 Сиэтлдің орталық бөлігін Капитолий тауынан, Бірінші төбеден және тіпті тарихи орталықтың бір бөлігінен, соның ішінде Тони Сорренто қонақ үйінен бөліп тастады, ол автокөлік жолының "бұрыс" жағында қалды. I 90, мүмкін, аз бұзылушы болды (әрине, сіз оның жолында тұрсаңыз), өйткені ол ішінара туннель арқылы өтіп, Бикон-Хиллдің құрылысқа жарамсыз жағасынан өтеді, қаланы солтүстік және оңтүстік бөліктерге бөлуден сақтайды. Freeway Park 1976 жылы I-5 үстінде салынды, бұл Downtown мен First Hill арасындағы байланысты қалпына келтірді, бірақ оны жеткілікті түрде пайдаланбады. R. H. Thompson Expressway, SR 520-ді I 90 және SR 167-мен Орталық аудан арқылы және I 5-ті Сиэтл орталығымен Мерсер көшесі арқылы жалғастыратын Бей автожолымен байланыстыратын SR 520 автожолы мен I 90 және SR 167 автожолымен байланыстыратын R. H. Thompson Expressway, бүкіл елдегі автожол көтерілістерінің бөлігі ретінде азаматтардың референдумдарымен тоқтатылды. Соғыстан кейінгі өсіммен бірге көлдер мен өзендердің ластануы да артты, бұл Сиэтлдің тартымдылығын арттырды. Сонымен қатар, кеңею үнемі жаңа жолдарды талап етті, өйткені қазірдің өзінде салынған жолдар өте қауіпті болды. (Табиғи түрде, жаңа жолдар жаңа құрылысқа әкеліп соқты және олар тез арада олар жеңілдетуге арналған сияқты бұрқырады.) Өздері өскен қаланы сақтап қалуды аңсаған Сиэтлдің бір тобы Метрополитен мәселелер комитетін (METRO) құрды, ол аймақты басқару және жоспарлау үшін құрылған. Бұл қозғалыстың жетекшісі Джим Эллис болды, ол комитет басшысы болды және жоспарлау мәселесін үнемі сайлаушылар мен қалалық үкіметтер алдына әкелді. Аймақтық транзиттік жүйе аймақтық саяси органны қажет етеді, сондай-ақ аймақтық кәріз және ластануды бақылау немесе аймақтық өсімді жоспарлау да осыған қатысты. METRO-ның бастапқы, жан-жақты аймақтық жоспары қала шетінде тұратын тұрғындардың дауысымен жеңіліске ұшырады, олар бұл мәселені ластану, транзит, кеңею немесе жоспарлаудың жетіспеушілігі ретінде қарастырмады: кейбір Сиэтл тұрғындары бұл стратегияны "көлді асфальттау" деп атады, олар тек Вашингтон көлі арқылы көпірлерді көбейтуді қалады. METRO қайтадан келді, кәрізді тазарту және тасымалдау ұйымы ретінде қайта құрылды және Сиэтлде үлкен көпшілік дауысымен жеңіске жетті, ал қала шетінде де жақсы көрсеткіштерді көрсетті. Джим Эллистің көптеген әрекеттеріне қарамастан, METRO жоспарлауға рұқсат ала алмады, және бүгінгі күнге дейін Сиэтл қаласының және оның көлік жүйесінің жоспарлауына жауапты жеке орган жоқ. (METRO ақырында Кинг округінің үкіметімен біріктірілді.) Сиэтл және Кинг округі кейде стадиондар мен басқа да ірі қоғамдық жұмыстарға қаражат табуда, кең ауқымды жобаларға қарағанда жақсы нәтижелер көрсеткен. Осы кезеңде Сиэтлдің орталық бөлігі құлдырап жатты (дегенмен, басқа да көптеген қалалардың орталық бөліктері де осы себептерге байланысты құлдырады): адамдар қала емес, қала шетінде сауда жасады. Қала орталығындағы тауарларға деген сұраныс азайып бара жатты. Сиэтлдің шешімі 20-шы ғасырдың басындағы ғаламдық көрмеге (1962 жылғы әлемдік көрмеге) ұйымдастыру болды. Қала орталығының солтүстігіне жақын аймақ өте нашарлап кеткен – оның бір бөлігі "Уоррен авеню шалғыны" деп белгілі болды – және қала осы "шалғынға" жақын жерде көптеген жерлерге ие болды. Болашақ ғылым тақырыбындағы көрме қазір Сиэтл орталығы деп белгілі болған азаматтық орталықты қалдыруға арналған, онда өнер ғимараттары, тамақ алаңдары, мұражайлар және т.б. бар, сонымен қатар көрме алаңы ретінде де қызмет етеді. АҚШ ғылым павильоны (қазіргі Тынық мұхиты ғылым орталығы) көрменің басты тартымдылықтарының бірі болды. Boeing өзінің сирек кездесетін қайырымдылық әрекеттерінің бірін жасады: олар "АҚШ ғылым павильонында ғарыш дәуіріндегі Spacearium құрылып, орнатылды, бұл орталыққа тұрақты қосымша және көрменің ең тартымды ерекшеліктерінің бірі болды". Көрмемен бірге орталықтан көрмеге дейін 0,9 мильдік қашықтықты қамтитын демонстрациялық монорельс желісі салынды, ол қаланың қаражаты есебінен салынбады және билет сатудан төленді, содан кейін қалаға 600 000 долларға берілді. (Сиэтл орталығының монорельсін қараңыз). Қазіргі уақытта ол АҚШ-та пайда табатын жалғыз монорельс болып табылады. Қазір ол негізінен туристерді тартады, өйткені арақашықтық өте кішкентай, егер сіз қала орталығындағы қонақүйлерде тұрсаңыз және Сиэтл орталығына бара жатсаңыз ғана пайдалы. Әлемдік көрме Сиэтлге ескерткіш Space Needle-ді де сыйлады, ол да үздіксіз туристік тартымдылық болып табылады. Сиэтл сонымен қатар Опера театрын, Колизейді және жаңартылған Аренаны (барлығы кейін ауыстырылды немесе айтарлықтай қайта жаңартылды) және болашақ карнавалдар мен көрмелерге арналған тамаша орын алды. Бүгінде Сиэтл орталығы Bite of Seattle, Bumbershoot (Еңбек күні демалысында жүздеген мың адамды тартатын музыка және өнер фестивалі), Еске алу күні демалысындағы Солтүстік-Батыс фольклорлық фестивалі, сондай-ақ салыстырмалы түрде үлкен халық музыкасы мен фольклорлық мәдениет фестиваліне ұя салады...
Қарсы мәдениет
1950 жылдардың аяғынан бастап Сиэтл американдық қарсы мәдениет және наразылық мәдениетінің туындаған орталықтарының бірі болды. Гранжға дейін битниктер, фрингилер (Сиэтлдегі жергілікті термин), хиппилер және батқаверлер болды. 1967 жылы ашылған «Бруклиндегі соңғы тоқтау» кофеханасы Вашингтон университетіне жақын орналасқан қарсы мәдениетке қатысты біріккен орын болды. Университет аумағында Паррингтон газон «Хиппи төбесі» деп белгілі болды, себебі UW президенті Чарльз Одегаардтың «өзінің құзыретіндегі кампуста және оның жанындағы хиппилерге қатысты ерекше төзімділігі, сондай-ақ Сиэтл қалалық полициясын UW аумағына кіргізбеуден үнемі бас тартуы» себеп болды. Сиэтлдің қарсы мәдениеті қалалық экологияның бастапқы дамуына үлкен үлес қосты. 1970 жылдардың басында Солтүстік-Батыс Тилт Ассоциациясы тағам өндірісі мен тұтынудың баламалы жолдарын қолдап, Тынық мұхитының солтүстік-батыс аймағында органикалық тағам экономикасының негізін қалады.
Ақ емес азшылықтардың саяси пайда болуы
Сиэтл АҚШ-тың ең "ақ" ірі қалаларының бірі болғанына қарамастан, онда афроамерикалық мэр (Норм Райс), кем дегенде төрт афроамерикалық қалалық кеңес мүшесі және кем дегенде алты азиялық америкалық қалалық кеңес мүшесі болды, оның ішінде Вашингтондағы қоғамдық қызметке сайланған алғашқы азиялық америкалық Уинг Люк те бар (1962 жылы). Бұл сонымен қатар бұрынғы Кинг округінің басшылары Гари Локк – кейіннен АҚШ штатының алғашқы қытай-американдық губернаторы болған – және Рон Симс, Америка Құрама Штаттарының Тұрғын үй және қалалық даму департаментінің хатшысының орынбасары болған тұлғалардың саяси негізі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін көптеген афроамерикалықтар Орталық ауданға қоныс аударды. Бұл аудан 1990 жылдары қайта құрылымдана бастады және бүгінде қаланың афроамерикалық халқы көбінесе қаланың оңтүстік бөлігіне шоғырланған.
Боингті ұстап алу: 1970-1985
Сыртқы сұраныстың өзгеруіне және SST бағдарламасының тоқтатылуына байланысты, "Боинг жұмыс күші 1970 жылдың басында және 1971 жылдың қазанында 80 400-ден 37 200-ге дейін қысқартылды". 1973 жылдан кейін Сиэтл экономикалық құлдырауға ұшырады, себебі елдің қалған бөлігі де энергия дағдарысын бастан кешірді. Дегенмен, Боингке жұмыс беруші ретінде тым көп тәуелді болғандықтан, Сиэтл көптеген қалаларға қарағанда ауыр тиды және АҚШ-тың кез келген ірі қаласы үшін ең нашар жұмыссыздық деңгейіне, шамамен 12%-ға жетті. Көптеген құлдырау кезеңдеріндегідей, жеке инвестициялар мен құрылыс көлемі де аз болды. Бірақ, жұмыссыздықтың өсуіне және "Сиэтлден соңғы адам шығып бара жатса, жарықты сөндірсін" деген әйгілі жарнамаға қарамастан, қаладан кеткендердің саны "жұмысынан босатылғандардың 15%-нан аспады" және жаңа келгендердің арзан бағадағы тұрғын үйлерді пайдалануымен тез арада теңдестірілді. Сиэтл, жоғары білімді және дағдылы жұмысшылары бар порты қаласы болғандықтан, Детройттың тағдырынан құтылды. Сиэтл өнеркәсібі 1970 жылдардың қалған бөлігінде ұлттық орташа көрсеткіштен сәл жақсы өркендеді, алайда 1950 және 1960 жылдардағы өркендеу онжылдықтарына нүкте қойылды. Сиэтлдің ең маңызды туристік орталығы саналатын Пайк-Плейс базары Боинг дағдарысынан кейін қазіргі түріне ие болды. Базар 1907 жылы іргесі қаланып, алғашқыда үлкен табысқа жетті, бірақ Америкадағы көптеген қоғамдық базарлар сияқты, корпорациялар азық-түлік таратқаннан кейін құлдырауға ұшырады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Сиэтлден жапондықтарды депортациялау базарына ерекше қатты соққы берді, себебі оның "жаңа өнімдер" сатушыларының 80%-ы этникалық жапондықтар болды. Қалалық кеңес базардың көбісі қираған болатын, оны бұзып, оның орнына "жаңа қонақ үй, 32 қабатты тұрғын үй, төрт 28 қабатты кеңсе ғимараты, хоккей аренасы және 4000 автомобильдік тұрақ" салу арқылы "Пайк-Плейс алаңы" құруды жоспарлады. 1971 жылы архитектор Виктор Штайнбрук бастаған "Базарды сақтау" бастамасы қабылданды, бұл бейімделуге және қайта пайдалануға ықпал етті. Осыған байланысты, ауданның тарихи маңызы зор деп танылды, жаңадан келген сатушылар тауарларын сатуға көндірілді. Жоба үлкен табысқа ие болды және бүгінде Пайк-Плейс базарына жыл сайын 9 миллион адам келеді. Ұқсас жағдай Пионер алаңында да орын алды. Ұлы Сиэтл өртінен кейін салынған ескі аудан, соғыстан кейін тоқырап қалды. Алайда, жанданудағы қала орталығымен бірге, кәсіпкерлер арзан бағамен сатып алуға болатын ғимараттарды іздеуді бастады. Офистер қайта жаңартылған ғимараттарға көшкеннен кейін, оларға қызмет көрсету үшін жаңа нысандарға сұраныс туды, нәтижесінде "басқа да мейрамханалар, галереялар, дүкендер" ағыны пайда болды. Сиэтл Боинг дағдарысынан кейін қалпына келді және құлдырауға ұшырау қаупі төнген аудандарды қайта толтырды.
Кремний орманы: 1985 жылдан қазіргі уақытқа дейін
Microsoft корпорациясын құрған Билл Гейтс пен Пол Аллен Сиэтл қаласының солтүстік шекарасындағы Халлер көліндегі жеке орта және жоғары мектеп – Лейксайд мектебінде оқыған. Бұл жағдайдың Сиэтл аймағына елеулі әсері болды. Microsoft-тың алғашқы өнімі, Microsoft BASIC, 1976 жылы жарық көрді. Компания сол жылы Нью-Мексико штатында тіркелді. 1978 жылы жылдық сату көлемі бір миллион доллардан асты. 1979 жылы Microsoft кеңсесін Нью-Мексикодан Редмондқа көшірді – олар Нью-Мексикоға бизнесіне үстемдік етпейтін клиенттің жанында болу үшін барған, ал Гейтс пен Аллен өздерінің туған жерлеріне қайта оралуды қалады, сондай-ақ Сиэтл аймағына сапалы бағдарламашыларды тарту Нью-Мексиконың шөбіне қарағанда оңай болды. 1985 жылы сату 140 миллион доллардан асты, 1990 жылы 1,18 миллиард долларға жетті, ал 1995 жылы Microsoft әлемдегі ең табысты корпорацияға айналды, Аллен мен Гейтс миллиардерлерге қосылды және олардың бұрынғы және қазіргі қызметкерлерінің мыңдаған миллионерлері пайда болды. Microsoft 1992 жылы 11 000 қызметкері бар компанияға, ал 2001 жылы 48 030 (олардың жартысы Сиэтл аймағында) екі адамнан бастау алған компанияға айналды. Microsoft Сиэтл аймағында көптеген басқа компаниялардың құрылуына себепкер болды: миллионерлер өздерінің компанияларын құру үшін жиі кетіп қалды, ал Аллен Microsoft-тан кеткеннен кейін жаңа компаниялардың маңызды инвесторына айналды. Microsoft-ке тікелей немесе жанама түрде қарызы бар Сиэтл аймағындағы компанияларға RealNetworks, Attachmate, InfoSpace және тағы да көптеген компаниялар жатады. Boeing-тен айырмашылығы, Microsoft өнеркәсіптің толыққанды саласын құруға қатысты. Microsoft сонымен қатар Boeing-ке қарағанда аймақтағы қоғамдық жұмыстарға белсенді қатысып, көптеген мектептерге (Вашингтон университеті қоса алғанда) бағдарламалық қамтамасыз етуді сыйға тартты. Осы кезеңде Сиэтл биотехнология және кофе секторларында айтарлықтай өсімді бастан кешірді, ал Сиэтлдегі Nordstrom ұлттық брендке айналды. Пол Аллен, оның байлығы Microsoft арқылы жасалған, бірақ ол көптен бері компанияның белсенді қатысушысы болмайды, Сиэтл саясатында маңызды рөл атқарады. Ол Оңтүстік Лейк Юнион және Каскад ауданындағы үлкен саябақ – Сиэтл Коммонс құру үшін халықтық бастаманы ұсынды, тіпті саябақтың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін өз қаражатын жұмсауға дайын болды, бірақ ол сайлауда жеңіліске ұшырады. (Аллен қазір осы аймақты биотехнология орталығы ретінде қайта дамыту қозғалысының жетекшісі.) Ол Сиэтл Сихокс футбол клубы үшін жаңа стадион салуға сәтті халықтық дауыс беру арқылы қол жеткізді және Сиэтл орталығындағы жерде Тәжірибелік музыка жобасын (алғашқыда Джими Хендрикс мұражайы ретінде жоспарланған) құрды. Бұл кезеңдегі тағы бір қалалық жоба – 1988 жылы аяқталған және 2003 жылы кеңейтілген Вашингтон штатының конгресс және сауда орталығы, ол тас жолды көпірмен жалғастырады және Freeway Park-пен іргелес орналасқан, First Hill-ді қала орталығымен байланыстырады. Бұл орталық қаланың дамуына көмектесті және (кем дегенде, белгілі бір дәрежеде) тас жолдың екі жағын қайтадан жалғастырды. Microsoft пен Интернет өрлеуімен бірге Сиэтлдің орталық бөлігі қайта жандана бастады; өрлеудің шарықталу кезінде орталықтағы кеңсе кеңістігі «елдегі жылжымайтын мүлік бағаларының хит-парадында төртінші немесе бесінші орында тұрды және одан әрі өсті». Интернеттен кейінгі дағдарыста бос орынның үлесі екі таңбалы көрсеткішке жеткеннен кейін, орынды толтыру қайта басталды. Қала орталығындағы сауда аудандарының қайта оралуы тұрақты құбылыс сияқты көрінеді, бірақ бұл сауда аудандары ұлттық желідегі дүкендерге толы. Amazon сияқты технологиялық индустрияның өсуі және оның қала орталығына кеңеюі Ұлы дағдарыстан кейін рекордтық деңгейдегі құрылыс бумын тудырды, 2016 жылдың соңында Сододан Оңтүстік көлі одағына дейін 68 ірі жоба жүргізілді, бұл 2005 жылдан бері ең көп көрсеткіш. Көптеген жобалар тұрғын үй құрылысына қатысты, олардың көпшілігі Оңтүстік Лейк Юнионда шоғырланған. Нәтижесінде, 2017 жылы Сиэтл қаласында ашылған пәтерлер саны қала тарихындағы кез келген жылмен салыстырғанда екі есеге артты. 2019 жылға дейін даму қарқыны сәл артуы мүмкін. Сиэтл қаласының мэрі Грег Никелс 2005 жылы АҚШ қалаларының мэриясының климаттық келісімін құрды. Содан бері 900-ден астам қала оған қосылды. Келісімнің мақсаты – АҚШ қалаларының қоршаған ортаға тигізетін әсерін азайту және Буш әкімшілігінің қол қоюдан бас тартуын болдырмау арқылы Киото экологиялық хаттамаларын орындау. Қаланың электр энергиясына деген сұранысының 90%-дан астамы су электр станциялары арқылы қамтамасыз етіледі. Толыққанды қайта өңдеу және тұрақты ресурстарды пайдалану тәжірибелері. Елдегі ең сәтті автомобиль және микроавтобус жүргізу бағдарламасы. Қаланың жеңіл рельстік жүйесінің кеңейтілуі. Қала халқының табиғатқа деген құрметі, аймақты қоршаған табиғи сұлулықтан туындайды. Жерді пайдалану саясаты және табиғи география халықтың өсуіне байланысты жылжымайтын мүліктің құнының артуына әкелді, Microsoft-тың келгенімен, Boeing үшін жаңа бизнес және Starbucks корпорациясының құрылуымен үй шаруашылықтарының саны азайды.