Кіріспе

Балаларға арналған қауіпсіздік құрылғысы

Балаларға арналған қауіпсіздік қаушiрi (балама: балаға арналған бау, жүру қаушiрi, британдық ағылшын тілінде: жүру бауы) – бала ата-анасымен немесе күтушісімен серуендеген кезде кейде киетін қауіпсіздік құрылғысы. Балаларға арналған қаушiрi көбiнесе кiшкентай балалар мен мектепке дейінгі жастағы балалармен қолданылады, бірақ олар үлкен балаларға да қолданылуы мүмкін, әсіресе егер олар ADHD немесе аутизм сияқты ерекше қадағалау қажеттіліктері болса. Әр түрлі түрлерi бар, бiрақ олардың барлығы бала киедi және ата-анасы немесе күтушiсi ұстайтын бау (тiрек) немесе жетекшi бар. Балаларға арналған қаушiрiлердiң дизайны мен мақсаты мәдени нормалар мен ата-ана тәрбиелеу әдiстерiмен бiрге дамығандықтан, олар жиi талқылау тақырыбына айналды.

Пайдалануы мен мақсаты

Балаларға арналған қауіпсіздік бағдарламалары баланың ата-анасынан немесе күтушісінен алыс кетіп қалуына жол бермей, олардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін жасалған. Сонымен қатар, кейбір түрлері баланың коляскада немесе жоғары орындықта қауіпсіз отыруына көмектесу үшін де қолданылуы мүмкін. Әдетте бірден төрт жасқа дейінгі балаларға арналған, балаларға арналған қауіпсіздік бағдарламаларын қолдану баланың жасы мен даму деңгейіне, сондай-ақ қызықтырулы жолдар, көп адам жиналатын орындар және назарды аударуы мүмкін нәрселер сияқты қауіптерге байланысты. Неврологиялық және денсаулық жағдайлары сияқты басқа да факторларды, әсіресе ерекше күтімді қажет ететін үлкен балалар үшін ескеру қажет.

1900 жылға дейінгі

ХХ ғасырдан бұрын балаларға арналған қауіпсіздік бағдарламалары туралы деректер аз болғанымен, олардың XVII және XVIII ғасырларда қолданылған жетекші жіптерден пайда болған болуы мүмкін. XIX ғасырдың соңындағы мәліметтер көрсеткендей, олар көбінесе киім ретінде қарастырылып, негізінен жүріп үйрену кезеңіндегі кішкентай балаларға арналған. 1874 жылы Нью-Джерсиде патенттелген «Балаларға арналған жаттығу корсеті» оларды одан да жылдам және оңай жүруге үйретуді мақсат еткен.

ХХ ғасырдың басында

1900 жылдан кейін дизайн киім түрінен арнайы қауіпсіздік белбеулеріне дамыды, көбінесе "белдік белбеу, иық белбеулерімен жалғастырылған иық тіреулері және баланың салмағын ұстап тұруға арналған ілмек". Ерте балаларға арналған белбеулерге қатысты патенттік өтініштерде ықтимал қауіптерден қорғау туралы мәлімделгенімен, қауіпсіздік басты мақсатқа айналғанда, дизайн "балаларды креслода, го-картта немесе осы сияқты нәрседе тұрып ұстауға ыңғайлы белбеуді қамтамасыз ету үшін өзгертілді, осылайша баланың құлау қаупін жоюға болады". Осы кездегі белбеулер көбінесе былғарыдан жасалған.

1940-шы жылдар - 1980-ші жылдар

1940 жылдары Ұлыбританияда балаларға арналған көтеріп жүру құралдары кеңінен таралған еді. 1950-ші жылдары Ұлыбритания мен АҚШ-тағы дизайн өзгеріске ұшырады, құралдың баулары былғарының орнына жіптен жасала бастады, сондай-ақ ата-аналар мен күтушілерге қолдануды жеңілдету үшін арнайы құрылғылар қолданылды. 1950 жылдардың ортасында Ұлыбританиядағы түрлі жергілікті шаралар тобы жол қауіпсіздігі науқандарының бір бөлігі ретінде балаларға арналған көтеріп жүру құралдарын пайдалануды ұсына бастады. Ұсынымдармен қатар, науқандар балаларға арналған көтеріп жүру құралдарына салынатын отыз проценттік салықты жоюға бағытталды, осы салықты алып тастау "Үкімет кішкентай балалардың қауіпсіздігіне шынайы қызығушылық танытатынын көрсетеді" деген пікір айтылды. Балаларға арналған көтеріп жүру құралдарына қатысты заңнамалық ережелерді талқылау 1960 жылдарға дейін жалғасты, осы кезде Британдық стандарттар институты жаңа қауіпсіздік стандарттарын жариялады. "Қатаң талаптар" "базардағы, арбадағы шақырып жатқан нәрестені ұстап тұруға немесе құлап жатқан кішкентай баланың салмағын көтеруге жеткілікті мықты емес" құралдарды жоюға бағытталды, 1964 жылдың қарашасынан бастап барлық дизайн материалдарымен қатар конструкциясы да "қатаң сынақтардан" өтуге тиіс болды. 1960 жылдары Роланд Читамы (W. H. Cheetham & Sons Limited) 1961 жылы алғашқы терилен жіптен жасалған көтеріп жүру құралын ойлап тапты. 1962 жылы сатылымға шыққан жаңа материал "тозуға және ылғалға жоғары төзімді" болды, ал компания бұл дизайнның "іс жүзінде тозуға төзімді" екенін мәлімдеді. Жаңа материалдар бұрынғы нұсқаларға қарағанда жеңіл болды, сонымен қатар компания материалдың гигиеналық екенін, өйткені құралды бес минут ішінде жуу және кептіруге болатынын айтты. Жаңа дизайн Корольдік денсаулық сақтау және гигиена институтының сертификатын алды. Сондай-ақ, құрылғылар жақсартылды, "анаға бауларды бекітудің қажеті жоқ" және "өлшемді оңай өзгертуге болады". Көтеріп жүру құралы төрт түрлі түсте сатылып, он екі шиллинг пен алты пенс бағамен ұсынылды. Балаларға арналған көтеріп жүру құралдарының дизайны 1970-1990 жылдар аралығында көп өзгермеді, ең маңызды өзгеріс металл бөлшектердің пластик бөлшектерге ауыстырылуы болды. 1987 жылы патенттелген ең маңызды жаңалық – "білезік байланысы" немесе "білезік бауы" болды, ол кеуделік бөліктен бас тартты, оның орнына әр шетінде иірмегі бар жіптен тұрды. Бір иірме баланың білегіне бекітіледі, ал екіншісі ата-анасы немесе күтушісі ұстайды. Бұл идея ата-аналар мен/немесе күтушілердің "баланың қолын әрдайым бір қолымен ұстап тұруының қиын болуы" мүмкін екенін және "ата-ананың қолы бос болуын" қамтамасыз етуге арналған. Білезік байланысы/бауының дизайны "кез келген мөлшердегі және жастағы балаларға бейімделуге" болатыны да айтылды.

1990 жылдан кейін

1993 жылы Джеймс Булгерді өлтіргеннен кейін Ұлыбританияда балаларға арналған тіректердің сатылымы "күрт өсті", ал кейбір дүкендер "сұранысты қанағаттандыруға тырысып, тауарларын толығымен сатылып түгелді". Екі жыл өткен соң, "Балалар апаттарын алдын алу қоры" балаларға арналған тіректерді өздерінің "Қауіпсіздікке қадамдар" кампаниясының бір бөлігі ретінде ұсынды. 2005 жылы, қырық жыл бойы шамамен бірдей үлгіде болғаннан кейін, балаларға арналған тіректердің жаңа үлгісі жасалды, ол негізгі бау элементтерін жұмсақ ойыншықпен біріктірді. АҚШ-тағы Goldbug, Inc. компаниясы жасаған жаңа үлгі "жануар немесе адам пішініндегі ойыншық кейіпкері түріндегі рюкзак" болып дамыды, сондай-ақ "кейіпкердің қол-аяқтарын бейнелейтін иық және белбеулерге байланған" "сақтау бөлімі" де болды. Кейіпкердің "құйрығы" пішіндегі тізгішті де қамтиды. Мұндай тізгіштердің арасында маймылдар, жирафтар және ақсақал ойыншықтар сияқты танымал ойыншықтар болды және олар "Дос-тізгіштер" деп аталды. Балалардың қауіпсіздік тізгішін киюге қарсылық білдіруіне жол бермеу үшін оларға қосымша жайлылық, жұмсақтық және жаңалық сыйлады. Бұл бірнеше балаға қолданылатын алғашқы тізгіш болды, екі немесе одан да көп баланың қатар жүруіне мүмкіндік берді. Әр баланың өзінің жеңілдетілген қауіпсіздік белбеуі болады, оны балалардың қатар орналасқан бөліктері арасындағы кеңейтілген модульдік бөлімдегі кез келген қосылу нүктесіне бекітуге болады. 2014 жылдың мамыр айында британдық Boots сауда желісі балаларға арналған тізгіштерінің ассортименті үшін сынға ұшырады, себебі кейбіреулер түстер мен дизайндар дәстүрлі гендерлік стереотиптерді күшейтеді деп санайды. Компания екі тізгіш сатты: "Поезд жүргізушісі" деген жазуы бар көгілдір және "Шағын кекс" деген жазуы бар қызғылт түсті, олар "Қыздарға арналған жүру тізгіші және тізгіш" деп белгіленген. Тұтынушының тізгіштердің суреті тарағаннан кейін, сауда желісі "гендерлік стереотиптерді болдырмауға деген міндеттемесін" көрсету үшін қаптаманы өзгертуге уәде берді.

Стандартты арматура

Стандартты дизайн әдетте бел немесе кеуде белбеуінен және екі иық белбеуінен тұрады, олар қарапайым кеуделік бағдарлама құрайды, көбінесе баланың артында жабылады. Жүруге арналған жетектеуші бау, бау немесе тізгін кеуделік бағдарламаның артқы жағына немесе бүйірлеріне бекітіледі және ата-ана немесе күтуші баланың артында ұстайды. Бұл дизайн кейде баланы коляскаға немесе биік орындыққа қауіпсіз бекіту үшін, сондай-ақ серуендеу үшін қолданылады. Ең көп таралған және қалыптасқан дизайн, стандартты стильдегі балалар бағдарламасы былғарыдан немесе лентадан жасалады және көбінесе төрт жасқа дейінгі балаларға сатылады.

Таңбалық белбеу

Карапшалар стандартты балалардың қауіпсіздік белбеуі мен жұмсақ ойыншықтың қызметтерін біріктіреді. Кейбір үлгілері маймыл, аю, немесе қоян сияқты қарапайым, жалпы ойыншық кейіпкерлерінің негісінде жасалған; ал кейбіреулері балаларға танымал ойын-сауық кейіпкерлерінен шабыттанған. Карапшалар стандартты балалар белбеулерімен салыстырғанда бірдей негізгі мүмкіндіктерге ие, бірақ көбінесе алдыңғы жағынан бекітіледі және балаға, ата-анаға және/немесе күтімшіге қосымша жайлылық пен жаңалық арқылы көбірек ұнату үшін ойластырылған. Кейбір үлгілерінде шағын қалталар да бар.

Қолдың тұяғы

Қолғап байланысы (кейде қолғап белбеуі немесе қолғап бауы деп аталады) – екі ілмегі бар қарапайым жіп; әр басында бір ілмек болады. Бір ілмек баланың білегіне тағылады, ал екіншісі ата-анасы немесе күтушісі ұстайды. Әдетте, ілмектердің мөлшерін реттеуге болады және баудың құрамында серпімді бөлік жиі кездеседі, ол кез келген күрт қозғалыстан болатын соққыны жұтып алып, жарақат алудың алдын алады. Кейбір қолғап байланыстары жіп немесе серпімді материалдың орнына мықты спиральды сымды пайдаланады. Бұл байланыстар кейде "кіші" жастағы балаларға қолайлы деп сатылады және стандартты немесе рюкзак түріндегі балаларға арналған қауіпсіздік құралдарынан үлкен балалар да киеді.

Арнайы қажеттіліктерге арналған арматура

Денсаулығы немесе мінез-құлқына байланысты ерекше қадағалау қажет болатын үлкен балалар мен жасөспірімдер үшін балаларға арналған қауіпсіздік бауларының үлкен, және кейде жеке дайындалған нұсқалары қолжетімді. Бұл үлгілер әртүрлі болуы мүмкін, бірақ көбінесе кішкентай балаларға арналған стандартты қауіпсіздік бауларында кездеспейтін ерекшеліктерді қамтиды, мысалы, қолдау тұтқалары, құлыпталатын жабылулар және оларды шешіп алуды болдырмау үшін қосымша белбеулер.

Спорттық/демалыс жабдықтары

Күнделікті пайдалануға арналмағанмен, кейбір арнайы балаларға арналған қауіпсіздік баулары бар, олар жаяу серуендеу немесе шаңғы тебу сияқты белгілі бір демалыс мақсаттары үшін қолданылады. Мұндай қауіпсіздік бауларында балаларды спорттық жаттығулардың техникасын үйренуге көмектесетін ұзын баулар сияқты ерекше мүмкіндіктер болады.

Ортақ талқылау

Балаларға арналған қауіпсіздік бауларының қолданылуы туралы пікір таласы бар, ол қауіпсіздік, физикалық денсаулық, психикалық даму/мінез-құлық, сондай-ақ ата-аналық философиялар мен стильдері сияқты бірнеше мәселеге қатысты. Пікір ата-аналардың (және баласы жоқтардың) арасында ғана емес, сонымен қатар бала күтімі және білім беру мамандары арасында да екіге бөлінген.

Қауіпсіздік

Балаларды белбеумен қамтамасыз етуді қолданушылар немесе ұсынатындар бұл құралдар баланың қауіпсіздігін арттырады дейді, әсіресе өте белсенді балалар үшін. Балаларды күтуші ата-аналар мен тәрбиешілер оларды қолданудың басты себебі ретінде нәрестелердің немесе кішкентай балалардың өздерін қауіпке ұшыратуға бейім импульсивтілігін атайды. Кейбір бала күтімі мамандары балаларды қауіпке ұшырататын жағдайларды болдырмау үшін балаларды сақтайтын белбеулердің алдын алу принципін көрсетеді. 1991 жылы "Балалар ауруларының архиві" журналында Ұлыбританияның Лондон және Бирмингем аймақтарында болған алты баланың қазасы балаларды (бауырды) пайдалану арқылы алдын алуға болатындығы жазылған. Бала күтімі мен қауіпсіздікті бірінші орынға қоятындар үшін белбеулер кейбір жағдайларда "ең жақсы нұсқа" болуы мүмкін. Басқалары балаларды сақтайтын белбеулердің қауіпсіздігіне қатысты пайдасы шамалы немесе зерттеулерге сәйкес белгісіз деп санайды. 2019 жылы Америка педиатрия академиясының Жарақаттарды алдын алу кеңесінің төрағасы Бенджамин Хоффман "қауіпсіздік арқандарымен байланысты жарақаттар туралы деректер жоқ" және "ата-аналардың оларды неге пайдаланғаны және қандай пайдасы болуы мүмкін екендігі туралы ақпарат жетіспейді" деді, сондай-ақ "жарақаттар тұрғысынан" терезе жалюзилеріндегідей тірлік немесе тұншығу қаупі бар екенін және "балаңызды арқанмен сүртіп алу қаупі де бар" деп қосты. Басқа медициналық мамандар да балалар белбеулерінің кейбір түрлері, мысалы, білезікке бекітілген белбеулер бала үшін қауіпті болуы мүмкін, себебі олар қажет болған кезде жеткілікті физикалық қолдау көрсетпейді және баладан үнемі ынтымақтастық талап етеді.

Дене денсаулығы

Балаларды қолғаппен немесе белбеумен ұстап жүретіндер, немесе оны қолдайтындар, балалардың жүруіне және жаттығу жасауына мүмкіндік беретіндіктен, олардың физикалық денсаулығын жақсартады деп жиі айтады. Бұл пікірлер әсіресе балаларды қолғаппен ұстауды, балалардың коляскада отырып, жүруге (немесе жүгіруге) мүмкіндіксіз болатын уақытқа салыстырғанда ерекше көзге түседі. 2001 жылғы балалар дамуы бойынша жалпы білім беретін орта мектептің оқулығында: «Қауіпсіздік белбеуі бар жүріп-тұруға көмектесетін қолғаптар кішкентай балалар үшін өте қажет, себебі олар ересектердің бақылауында жүру дағдыларын меңгере алады», - делінген. 2019 жылғы Cambridge National Child Development біліктілігі бойынша OCR нұсқаулығында балаларды бір жастан бес жасқа дейінгі балалардың «жақсылығы мен дамуын қолдауға» қажетті жабдықтарды қарастыруда «негізгі фактор» ретінде қарастырылады. Балаларды қолғаппен ұстауға қарсы шығушылар физикалық денсаулық тұрғысынан жарақат алу және/немесе қолғапты дұрыс пайдаланбау қаупін жиі айтады. Мұндай алаңдаушылықтардың бірі – кейбір ата-аналар немесе күтушілер баланың қолынан тартып, сүйреп әкетуі мүмкін. Сонымен қатар, кейбір адамдар балаларды қолғаппен ұстауға қарсылық білдіреді, олар қозғалысты шектеу үшін «баусыздай» жұмыс істейді және сондықтан қолғаптармен шектелген қозғалыс аясында зерттеуге қабілетті балаларға қарағанда денсаулыққа тигізер пайдасы аз немесе тіпті жоқ болуы мүмкін. Бұған қоса, кейбір қарсыластар балаларды қолғаппен ұстау ережелерді жасаудың орнына қолданылады, бұл ата-аналарға (білсе де, білмесе де) «көп еркіндікке ие болуға» және «қауіпті орындарда» балаларының мінез-құлқына көңіл бөлмеуге мүмкіндік береді.

Психикалық даму/әрекет

Балаларға арналған қауіпсіздік бауларын қолдаушылар мен пайдаланушылар бұл баулар балаға қауіпсіз зерттеу аумағын ұсынады, сондай-ақ пайдалы "коммуникация құралы және оқыту әдісі болып табылады, балаларға ата-анасы немесе күтушісінің жанында қалуды үйренуге көмектеседі" және осылайша оларға шекараларды түсінуге, ықтимал қауіптерді тануға, сондай-ақ зерттеудің қауіпті немесе тиімсіз болу мүмкіндігін анықтауға көмектеседі. Жақтастары, егер бұл баулар "оқыту құралы ретінде" дұрыс қолданылса, балаға "кері әсер етпейді" деп мәлімдейді. Сонымен қатар, кейбір қолдаушылар балаларға арналған бауларды киюдің көңілді немесе ойынға айналуы мүмкін екенін айтады. Белгілі бір жағдайларда, ерекше қажеттіліктері бар балалардың денсаулығымен айналысатын мамандар да осы бауларды ұсынады, себебі мұндай балаларға қадағалау талаптары әдеттегі балалардан өзгеше болуы мүмкін. Балаларға арналған қауіпсіздік бауларына қарсы шығушылар оларды ережелер мен ықтимал қауіптер туралы білім алуды және психикалық дамуды тежейтін немесе шектейтін құрал деп санайды. Кейбіреулер балаларға арналған баулар – бұл ата-аналардың немесе күтушілердің "бақылауын тоқтатуына" мүмкіндік беретін, бала күтушілердің орнына қолданылатын және "уақытша, жабын" сияқты шешім болып табылады, нәтижесінде ата-аналар балаларын маңызды қауіпсіздік және мәдени ережелерге үйретпейді. Сонымен қатар, басқа психологтар балаларға арналған баулар бала үшін ұятты жағдай тудыруы мүмкін екенін айтады.

Ата-ананың/бала күтіміштің философиясы/стилі

Балаларды тәрбиелеу әдістері мен сенімдері де балаларды бақылау құралдарын қолдау немесе қолдаспауға әсер етеді. Балаларын күтіп-бағатын ата-аналар мен тәрбиешілер көбінесе қауіпсіздікті басты себеп ретінде көрсетеді, баладан қол үзуден қорқады. Дегенмен, кейбіреулер үшін балаларды бақылау құралдарын пайдалану – балаға сенім қалыптастыру және білім беру кезеңіндегі уақытша және/немесе қосымша шара ғана. Бала мұндай білімді меңгергенін дәлелдегеннен кейін, "бауды тоқтатуға болады", себебі "қысқа мерзімде және махаббатпен оқыту құралы ретінде қолданғанда" бақылау құралы "балаға кері әсер тигізбеуі керек". Сол сияқты, кейбір ата-аналар баласын коляскада отырғызумен салыстырғанда, бақылау құралын пайдалану баланың қажеттіліктері мен тілектерін жақсырақ сезінуге мүмкіндік береді деп санайды. Сондай-ақ, кейбір ата-аналар балаларының бақылау құралын кигенде, коляскада отырғаннан гөрі сыртқы шараларға көбірек қуанышпен қатысатынын байқаған. Сонымен қатар, кейбіреулер "егер ата-ана үлкен қысым сезінсе" және бұл "балаларын сыртқа немесе басқа да іс-шараларға алып кетуіне кедергі келтірсе", егер "бау ата-ананың өзіне сенімділігін арттырып, балаға қажетті жерлерге баруға мүмкіндік берсе, онда баулау ересектер мен бала үшін пайдалы болуы мүмкін" дейді. Басқа бала күтімі мамандары да ата-аналар мен тәрбиешілердің сеніміне тиетін әсеріне алаңдаушылық білдірді, "осы бақылау құралдарын және білезіктерді пайдаланудың ең жаман жағы – бұл қауіпсіздік шарасы екенін түсінбейтін басқа адамдардың қарауы". Басқалары да осындай "реакциялар балаға" және ата-анаға немесе тәрбиешіге жағымсыз әсер ететінін айтты, себебі "қадағалаудан туындаған ұят сезімі балаға дұрыс пайдаланған баудан гөрі зор зиян келтіруі мүмкін".

Еуропалық одақ және Ұлыбритания

Ережелерді бұрынғы британдық стандарттарға сәйкес жасалған балаларға арналған қауіпсіздік белдіктеріне дейін табуға болады. 2013 жылы Еуропалық балалар қауіпсіздігі альянсы (Eurosafe) EN13210:2004 қауіпсіздік стандартына сәйкес келетін балаларға арналған белдік, бес нүктелі белдікпен жабдықталмаған, қолданылған арбаны пайдаланған кезде балаларға қосымша қауіпсіздік береді деп ұсынды. 2019 жылдан бастап Ұлыбританияның Жол қозғалысы ережелерінің төртінші тармағы, ата-аналардың немесе күтушілердің өте кішкентай балаларды тротуармен жүргенде немесе жолды кесіп өткенде қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін балаларға арналған белдіктерді (жетектеушілерді) қолдануды ұсынады, бұл арбаға (көліктік арбаға) қарағанда мүмкін балама болып табылады. Мұндай балаларға арналған белдіктерді пайдалану кейде жергілікті билік тарапынан ұсынылады, әсіресе балаларға қатысты тәуекел мен қауіп-қатерлер әдеттегіден гөрі жоғары саналатын аймақтарда. Мұндай аймақтарға тау жолдары жатады, олар тік немесе аяқ асты тұрақсыз болуы мүмкін, бұл кішкентай балалардың немесе мұндай жерде жүру тәжірибесі жоқ балалардың сығу немесе құлау қаупін арттырады.

Басқа өңірлер

АҚШ-та балаларға арналған қаушаулардың стандарттары, қауіпсіздігі және қайтарып алу процедурасы АҚШ Тұтынушылар өнімдері қауіпсіздігі комиссиясымен бақыланады. Австралияда қауіпсіздіктің ұқсас стандарттары Австралия Бәсекелестік және Тұтынушылар комиссиясының қадағалауымен Австралия өнімдері қауіпсіздігі жүйесі арқылы жасалады және күшіне енгізіледі.