Кіріспе

Чолсбери (XIII ғасырда Челвардисбири деп тіркелген) – ауыл және бұрынғы азаматтық приход, қазір Букингемширде, Англияда, Гертфордширмен шекарада орналасқан Чолсбери мен Сент-Леонардс приходының құрамында. Ол Чилтерн тауларында, Вендоверден шамамен 6 км (4 миль) шығысқа қарай, Чешамнан 8 км (5 миль) солтүстікке қарай және Беркхамстедтен 8 км (5 миль) жерде орналасқан. Чолсбери – Чолсбери мен Сент-Леонардс приходына кіретін төрт ауылдың бірі. Бразирс-Энд – бұл әрқашан Чолсберимен тығыз байланысты болған шағын ауыл. Бұл ауылдық қауымдастық, және жергілікті тұрғындардың көпшілігі жұмыс үшін көршілес қалаларға, Лондонға жақындығына және кеңжолақты технологияның қолжетімділігіне тәуелді.

География

Чолсбери – графтықтағы ең кішкентай ауылдардың бірі және Чилтерн төбелі жазығындағы биік жазықта, сондай-ақ Айлсбери аңғарына көрінетін бор тас тіктемесіне жақын орналасқан. Ауылдың ең жоғары нүктесі теңіз деңгейінен шамамен 650 фут (198 метр) биіктікте жатыр.

Геология

Аймақтың геологиясы жерді пайдалануды анықтады. Топырақ құрамында әктасқа негізделген, шағын қиыршық тастар, кремний, ұсақ кесек тастар және эолит араласқан сазды балшықтан тұрады. Бұл жиынтықтың ерекше түрі болып табылатын пудинг тастары жергілікті жерде көптеп табылған. Кеуекті әктас топырағының болуына байланысты аймақта өзендер жоқ. Бірақ, кейбір жерлерде бетке жақын саздың кездесуі көктемдермен толысып, бірнеше табиғи көлдердің пайда болуына себеп болады. 20 ғасырдың ортасында орталық су жүйесіне қосылғанға дейін судың тапшылығына байланысты терең құдықтар қазылып, жаңбыр суы жиналған.

Жерді пайдалану

Чилтерн аймағының жақын жерлерінен өзгеше, мұнда көбірек жер ашық кеңістіктерге, атап айтқанда ауыл шаруашылығына – егістік және жайылымға, пастұстарға, сондай-ақ ең маңыздысы – үйлердің көпшілігі орналасқан ортақ жерге берілген. Ересек ағаштардан тұратын орманды алқаптар бар, оның ішінде төбедегі бекіністің шеңберін көрсететін бук ағаштары да бар. Хай-Уайкомбтегі орындық жасау өнеркәсібімен бұрын байланысты болған бук ағаштарының бір бөлігі әлі де сақталған. Сонымен қатар, жылдар бойында әктас пен аз мөлшерде саз да өндірілді. Саз керамика жасау үшін, ал соңғы кезде кірпіш жасау үшін шикізат ретінде пайдаланылды. Ал жақында ғана жол салу үшін кремний тас қазылып алынды. Екі қызметтің де нәтижесінде кішкентай үйінділер мен шағын ойыстар пайда болды. Тарихи тұрғысынан алғанда, көптеген үйлерде жеміс бақтары, көкөніс өсіруге арналған бақшалар және үй жануарларын бағуға жайылымдар болған. Бұл бақшалардың көпшілігі жойылды, соңғы он жылдың ішінде ат спортының танымалдылығы артып, пастұстарға жарамды жерге сұраныс артты.

Елді мекен

Чилтерннің осы бөлігіндегі ауылдар көбінесе Гринс және Коммонс айналасында немесе олармен тікелей байланысы бар қырқалар бойында орналасқан, кейде көршілес елді мекендерге үзіліссіз жалғасады. Сондықтан Чолсбери көршілес Хавридж, Сент-Леонардс және Бакленд-Коммон ауылдарымен осылайша тығыз байланысты. Бразирс-Энд шағын ауылы Чолсбери ауылымен тығыз байланысты. Атаудың шығу тегі, тойларды тойлау үшін уақыт-уақытпен жиналатын саяхатшылардың жаққан оттарынан туындаған деген болжам бар. 1935 жылға дейін Чолсбериде орталық су жүйесі болған жоқ, ал су бұру жүйесі 1963 жылға дейін орнатылмады. Чешамға түсетін жол қыс айларында көбінесе жабылып қалатын, тіпті соңғы жылдары да су тасқыны жиі орын алды. Екінші дүниежүзілік соғыс Лондон бомбалауынан қашқан адамдардың көптеп келуіне және соғыстан кейін олардың көпшілігінің қайта оралмауына себеп болды. Бұл көші-қонның ұзақ мерзімді әсері болды, көптеген үйлер салынды, кеңейтілді немесе жаңартылды. 1950 жылдардан бастап Лондонға күнделікті қатынау мүмкіндігін қамтамасыз ететін көлік инфрақұрылымының жақсаруы, сондай-ақ, ауыл қауымының құрамын өзгерткен, әулеттік жағдайы жақсы отбасылардың өсуіне әкелді. 1960 жылдары бақылаусыз тұрғын үй құрылысына байланысты туған алаңдаушылықтар ауылдың ерекшелігін сақтауға бағытталған тұрғындардың бастамаларын құруға ықпал етті. Чилтернс АОНБ-да орналасқандықтан және ұлттық және жергілікті үкіметтің жоспарлау бақылауымен үйлесімде, тұрғын үй құрылысына қатысты шектеулер қатаң сақталады. Бұл қолжетімді және әлеуметтік тұрғын үйлердің тапшылығына әкелді. Мүліктің жетіспеуі Чолсберидегі (2007 жылғы дерек бойынша орташа сату бағасы шамамен £950к) және көршілес ауылдардағы үй бағасын Оңтүстік-Шығыс Англияның басқа аймақтарымен салыстырғанда жоғарылатты.

Шығуы және алғашқы қоныстануы

Ауылдың атауы англосаксон тілінен шыққан және «Cealwald’s burh» (немесе платодағы бекініс) дегенді білдіреді. Бұл атау ауылдың ортасына жақын орналасқан Шольсбери бекінісі деп аталатын Темір дәуіріндегі төбелік бекінісіне сілтеме жасайды, зерттеулер (Кимболл 1933) бойынша ол б.з.б. 300-100 жылдар аралығында, мүмкін, одан бұрынғы қоныстың орнында салынған деп есептеледі, бұл жақын маңдағы Қола дәуіріндегі балқының табылуымен де расталады. Қорғаныс жүйесінің кеңдігіне қарамастан, бекініс көбінесе сауда-саттық үшін, әскери мақсаттар үшін емес пайдаланылған. Археологиялық зерттеулерде темір балқытуға арналған бірнеше ошақтар мен шлак қалдықтары анықталды. Британияның римдіктер тарапынан жаулануы осы төбелік бекіністің пайдалану мерзімін салыстырмалы түрде қысқартты. 2 ғасырға қарай, бұл жер негізінен таулы платодан аймаққа жұмыс күшінің ұйымдасқан көші-қонының нәтижесінде тасталып қалды, онда вилла типтес қоныстар құрылып жатқан еді (Браниган 1967). Жақында жүргізілген зерттеулер (Gover 2001) төртбұрышты құрылымдардың болуына сүйене отырып, ерте ортағасырлық кезеңде одан әрі қоныстану болғанын көрсетті. Бұрынғы қоныстардың іздері табылды, соның ішінде 1960 жылдары палеолиттік қол балқы табылды.

Елді мекен мен ауылды дамыту

Эдуард Исповедник заманында бұл жер патшаның адал қызметкері Алурикке тиесілі болған. Ол туралы жазба тек "Domesday Book" кітабында "Chowdesbury" деп кездеседі, бұл Дрейтон иелігінің 100 шиллингке (5 фунт стерлинг) бағаланған бір бөлігі. Магно ле Бретон Хельгист есімді біреуге жерді жалға берген, ол төбедегі аймақты жазғы мал жаюға қолайлы деп бағалаған, себебі онда сенімді көздерден толыған көлдер болған. Жерді пайдалану туралы мәліметтерге сүйенсек, бұл аймақ тығыз орманды болған және 200 шошқаны бағуға жеткілікті. Осы кезеңде Чолсбери әлі кішкентай, уақытша қоныс болып келген. Келесі 150 жылдың ішінде тұрақты шағын ауыл құрылды, ол Дрейтон иелігінің бір бөлігі болып қала берді және Чилтерн аймағының типік мысалы еді. 1091 жылы ле Бретон отбасы меншік құқығын сақтап қалғанымен, жерді және кірісті Темплер орденіне тапсырды. 1312 жылы орден таратылғаннан кейін, ол Госпитальдық орденге, Хогшоу командирлігіне сыйлық ретінде берілді. Осыдан кейін Чолсбери Дрейтон-Биушамптан біртіндеп бөлініп, жеке иелікке айналды, содан кейін ауылдық қауымға айналды, бұл 12 ғасырдың басында Сент-Лоуренсқа арналған шіркеудің төбеде салынғанымен көрсетілді.

Ағылшын азаматтық соғысы

Чилтерн аймағының көптеген бөліктеріндегідей, Чолсбериде де Кеме ақысын салуға және Протестацияны қолдау үшін қадам жазуға наразылық болды. Бұл Парламент пен король Карл I арасындағы шиеленістің себептерінің бірі еді. Англия азамат соғысы кезінде басқа ауылдардағыдай, Чолсбериде парламенттік әскерлер орналасты және Чешем мен Вендовердегі шайқастарға, соның ішінде Принц Руперттің қатысуына қатысты.

Кедейлер заңдарының әсері

Дарелл (Дарелл) отбасы 1748 жылдан 1814 жылға дейін Чолсбериде билік етті. Осы жылы Эдвард Дарвелл, Англия банкінің директоры және жер иесі, қайтыс болғаннан кейін оның мүлігін немере інісі, Суррейдегі Барнс приходының пасторы Джон Джеффрисқа қалдырды. Бұл ауылдың тағдырындағы өзгерістің бастауы болды. Чолсбери Англиядағы әлеуметтік саясатты реформалауға аз да болса үлес қосты деп айтуға болады. Елизавета I тұсында жер иелері өздерінің приходтарындағы кедейлерге көмектесу үшін салық төлеуге міндетті болды. 18- және 19-ғасырлардың басында жиналған қаражаттың көлемі едәуір артты. 1812 жылдан бастап Чилтерн аймағының осы бөлігіндегі жерден күнкөріс табу қиын болғандықтан, приход кеңесі кедейлерді қолдауға жеткілікті қаражат жинамады және 1832 жылы банкрот деп жариялады. Приходтың қиын жағдайы туралы мәліметтер Кедейлер заң комиссиясы Парламентке ұсынған есепте, пастор Генри Джестон жазды. Ол 1830 жылы викарий болып келді, 1832-1835 жылдар аралығында приход отырыстарына төрағалық етті, содан кейін көршілес приходтардан қарыз алды және өзінің ішіндегі жер иелерінен қаржылай көмек жинап, приходты қиын жағдайдан құтқарып, оның болашақ қаржылық тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін шаралар қолданды. Ол Кедейлер заңдарын реформалауға әкелген келесі дебаттарда еске алынды, осы туралы Герберт Спенсер өзінің ең танымал кітабында – «Адам мен мемлекет» деген еңбегінде жазды. Ауыл тұрғындары Джестонның еңбегін мойындап, оның құрметіне әйнектелген терезе орнату үшін қаражат жинады.

Жергілікті экономика

Чолсбери бірнеше мал көшітілетін жолдардың тоғысында орналасқан, ал Commons жануарларды демалдыруға қауіпсіз орын болған. Бұл үнемі жүретін көлік жергілікті сауданы және жылдар бойы бірнеше пивоханаларды қолдаған. 1753 жылға қарай «Қасқыр», «Майденхед» (кейін «Бриклейерс Армз» аталған), оның жанында «Королеваның Басы» және «Слип Инн» кем дегенде бір кезең бойы жұмыс істеген. Олар 18-шы және 20-шы ғасырдың басында сауданың өркендеуіне байланысты дамыды, сонымен қатар кірпіш зауыттары мен ауыл шаруашылығы жұмыскерлерінің саны артып, олар да осы пивоханаларға жиі тоқтаған. Осы пивоханалардың ешқайсысы бүгінгі күнге дейін жеткен жоқ. 20-шы ғасырға дейін ауыл тұрғындарының негізгі кәсібі ауыл шаруашылығы және ағаш өңдеу болған, бірақ жұмыс көбінесе уақытша сипатта болды, оған жеміс бақтары көп болған кезде жол жөндеу және маусымдық жеміс жинау сияқты қосымша жұмыстар қосылған. 19-шы ғасырдың көп бөлігінде әйелдер мен балалардың басты кәсібі сабан тоқу болған. Тоқыма Лютонға немесе Лондонға жіберілген. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін ауыл шаруашылығы осы аймақтағы басты өнеркәсіп болып келген. Чешемде зауыттар мен етік фабрикаларында жұмыс табуға болады. Айналасындағы саз кен орындары 17-шы ғасырдан бері шағын көлемде қыш ыдыстар жасауға мүмкіндік берген. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін жаңа үйлерге деген сұраныс аймақта кірпіш өндірісінің жылдам өсуіне әкелді және Шир-Лейндегі сазды алқапта Сент-Браунның кірпіш зауыты ашылды. Өндіріс ең жоғары деңгейге жеткен кезде жылына 3–3,5 миллион кірпіш шығарылған. 1946 жылы тағы бір жергілікті кірпіш өндіруші компания, Дунтон, Жұмыс министрлігінің қолдауымен соғыстан кейінгі қайта құру және жаңа үй салуға деген сұранысты қанағаттандыру үшін көршілес жерде жерді жалға алды. Екінші дүниежүзілік соғыстан бері бірқатар жерлер ауыл шаруашылығынан алынып тасталған, бірақ бүгінгі күні ауылдың айналасында егістік жерлер мен қой шабындықтарына арналған кең аумақ сақталған. Жол желісін және қоғамдық көлікті жақсарту алыс жерлерден жұмыс іздеуге мүмкіндік берді. 1880 жылдары Чешемге теміржол келгені Лондонға және басқа да ірі қалаларға саяхаттауға мүмкіндік берді. Бүгінгі күні ауылда маңызды жұмыс берушілер қалған жоқ. 2001 жылғы халық санауы Чолсбериде қашықтан жұмыс істейтіндердің саны артуымен қосымша өзгерістер болғанын көрсетті.

Демография

1801 жылғы санақ бойынша Шольсбериде 22 үйдің ішінде 25 отбасыда 122 адам тұрған. Келесі санақтарға сәйкес, 1801 мен 1861 жылдар аралығында халық саны 105 адамға дейін азайды. Бұл көрсеткіш 20 ғасырға дейін шамамен осы деңгейде сақталды және 1931 жылы 115 адамды құрады. 2001 жылы жергілікті тұрғындардың 93,5% ақ нәсілді екені тіркелді. 80% жуық адам өзін христиан деп жариялады. Халықтың 45% жұмыс істесе, 21% – ауданның басқа жерлерімен салыстырғанда едәуір жоғары көрсеткіш, өздігінен жұмыс істейтіндер, ал 15% асып, зейнеткерлер болып тіркелді, бұл көрсеткіш жақын жердегі аудандарға қарағанда сәл жоғары.

Белгілер мен ғимараттар

1599 және 1607 жылдар аралығында меншік иесі сот отырысын өткізген сарай 16 ғасырдың соңына дейін салынған және бір кезде қазіргідей үлкен болған. Ауылдағы көне үйлердің көптегені осы кеңею дәуірінде салынған. Шольсбери бекінісі – темір ғасырындағы төбелік қамал және ескерткіш, ол аймақтың ең ірі ерекшелігі. Оның пішіні дерлік дөңгелек, ал оңтүстік жағындағы үйлермен бұзылған екі қабатты қоршау немесе диірменмен қоршалған. Алғашқыда 10–15 мың ағаштан жасалған қоршау, топырақ үйінділерінің үстіне орнатылған. Бүгінде қамалдың шекарасы есейген жаңғақ ағаштарымен белгіленген. Бекініспен байланысты жергілікті халық «Киелі» немесе «Бүрелі» деп аталатын көл бар, ол мәңгілік бұлақтан су алады: тіпті ең құрғақ жылдары да құрғамайды. Сент-Лоуренс шіркеуі төбелік қамалдың ішінде орналасқан. Шольсбери орталық алаңы ауылдың жолдың екі жағынан өтеді. Көрікті ғимараттардың қатарында 1863 жылы шаң тегірмен ретінде салынған, бірақ 1883 жылы мұнаралық тегірмен стилінде қайта жаңартылған Шольсбери жел тегірмені бар. Шольсбери ауылдық үйі 1895 жылы Трингтен келген банкир Фредерик Батчердің берген жеріне салынған. Ол сол кездегі Ротшильдтер отбасы сияқты басқа да банктік династияның өкілі болған. Батчер тыйымшылдық қозғалысын ынталы түрде қолдаған және жұмысшыларға сыраханалардың орнына демалыс орындарын ұйымдастырудың маңыздылығын түсінген. Ауылдық үйдің сыртқы көрінісі 2013 жылы BBC телеарнасында көрсетілген «Up the Women» комедиялық сериалында пайдаланылды. 1899 жылы Генри Дж. Тернер, Әділет Теңесі, меншікті сатып алып, Бразиерс Энд Хаусында тұрып, 300 жылға жуық уақыттан кейін алғаш рет меншігінде тұрған ие болды. «Толық Ай» пабының тарихы 17 ғасырға дейін жетеді. 1812 жылға дейін паб «Жарты Ай» деп аталды, содан кейін 1883 жылға дейін «Ай» деп аталды, одан кейін қазіргі атауымен белгілі болды. «Толық Ай» Хавридж меншігінің иелері сот отырысын өткізетін дәстүрлі орын болған, онда ортақ жерлерді пайдалану, әсіресе жайылымдық құқықтар мен қоршаулар туралы мәселелер қарастырылған. Хавридж пен Шольсбери шекарасында 1898 жылы королева Викторияның алмас мерейтойын атап өту үшін тас обелиск орнатылды. Жақын жерде үш пудинг тасынан тұратын топ 2012 жылдың қараша айында королева Елизавета II-нің алмас мерейтойына арнап жиналып, салтанатты түрде ашылды.

Басқару

12-шы ғасырдан бастау алған және 17-шы ғасырдан бері Хориджбен бірлесіп сақталатын, жер иелігіне қатысты құқықтар енді ауыл өмірін басқармайды. Хоридж және Чолсбери Commons Preservation Society қоғамы Commons-ты басқарады, ол әлі де жер иесіне тиесілі. Шіркеудің үй шаруашылық кеңесінің орнына, шіркеу мәселелеріне назар аударатын және ауылға қатысты жауапкершілігін шіркеу кеңесіне берген, діни кеңес келді. Чолсбери – төрт "Төбелік ауылдың" бірі, қалғандары – Хоридж, Сент-Леонардс және Бакленд Коммон. 1934 жылға дейін Чолсбери жеке приход және Айлсбери ауылдық округінің бір бөлігі болды. 1934 жылдың 1 сәуірінде ол басқа ауылдармен бірігіп, Чолсбери және Сент-Леонардс жаңа азаматтық приходының құрамына кірді, сондай-ақ Амершам ауылдық округіне қосылды. 1974 жылғы жергілікті басқаруды қайта ұйымдастыру барысында ауылдық округтің орнын Чилтерн ауданы басты.

Білім

1874 жылы Хавриджде Ұлттық мектеп ашылғанға дейін ауылда білім беру сабан тоқу мектебі арқылы жүзеге асырылды, бұл мектеп 1819 жылғы таңдау комитетінің есебінде де айтылған. (Хей мен Хэй, 1994) 5 пен 11 жас аралығындағы балалар жақын жердегі Хавридж және Чолсбери Англия шіркеуі мектебіне барады. Чолсбери ауылдық үйінде жеке балабақша жұмыс істейді. Аймаққа жататын орта мектептер: Чешемдегі Чилтерн Хиллз академиясы және Чешем грамматикалық мектебі, Амершемдегі ұлдарға арналған доктор Челлонер атындағы грамматикалық мектеп және Литтл Чалфонттағы қыздарға арналған доктор Челлонер атындағы орта мектеп.

Көлік

Жергілікті тұрғындардың шамамен 95%-ы автомобильге қол жеткізе алады. Жылдар бойы автобустар қызметі күрт азайды. Қазіргі күні автобус Чешам, Тринг және жақын ауылдармен күндізді-түндізді бағыттарда бір рет қана қатынайды. Мектеп автобустары балаларды Чешам және Амершемдегі орта мектептерге тасымалдауда маңызды рөл атқарады.

Спорт және демалыс

Криккет клубы 1885 жылы жер иесінің рұқсатымен құрылған және бүгінгі күні Морант Чилтерн лигасының Жоғарғы лигасында бірінші құрамасы ойнап тұр. Ашық көріністері, ауылдық жолдары, жалпы пайдаланымдағы жерлері мен орманды алқаптары, жаяу және ат жолдарымен кесіліп өтетін жергілікті аймақ велосипедшілер, жаяу жүргіншілер және атпен жүретіндер үшін өте тартымды. Хоридж және Чолсбери шіркеулері тамыз айындағы демалыс күнінің дүйсенбісінде Хоридж және Чолсбери орталықтарында бірлесіп жазғы той ұйымдастырады. Айлсбери аймағында Гарт және Саут Беркс аңшылары дәстүрлі түрде 26 желтоқсан күні (Бокс күні) жиналады, бұл жергілікті тұрғындардың көптеген өкілін қызықтырады. Ауылдық клуб жергілікті ауылдардың ұйымдары (Бау-бақша қоғамы, Жергілікті тарих тобы, Жалпы пайдаланымдық жерді сақтау қоғамы, Бейсенбі клубы) ұйымдастыратын шараларды қабылдайды, сондай-ақ жаз айларында жексенбі күндері "Чолсбери шайы" өткізеді.