Кіріспе

"Space Seed" – американдық ғылыми-фантастикалық телесериал "Жұлдыздар жолының" бірінші маусымының 22-ші эпизоды. Ол алғаш рет 1967 жылдың 16 ақпанында NBC телеарнасында көрсетілді. "Space Seed" сценарийін Джин Л. Кун мен Кэри Уилбер жазды, ал режиссері – Марк Дэниелс. Бұл эпизодта "Энтерпрайз" экипажы Жердің өткен шағынан келген, генетикалық түрде өңделген супер адамдарды сақтайтын ұйқы кемесімен кездеседі. Олардың көшбасшысы Хан Нуниен Сингх (Рикардо Монтальбан) "Энтерпрайз" бақылауын алуға тырысады. Эпизодта Ханмен романтикалық қарым-қатынасқа түскен лейтенант Марла Макгиверс рөлінде Мадлин Рью де ойнайды. 1982 жылғы "Жұлдыздар жолы II: Ханның қаһары" фильмі осы эпизодтың тікелей жалғасы болып табылады. Эпизодтың сюжеттік элементтері мен "Ханның қаһары" фильмі 2013 жылғы "Star Trek Into Darkness" фильмінде де пайдаланылды, ал оған сілтемелер "Star Trek: Enterprise" және "Star Trek: Strange New Worlds" эпизодтарында кездеседі.

Сюжет

"Энтерпрайз" кемесі ғарышта "Ботаника шығанағы" кемесін кездестіреді. Капитан Кирк, доктор Леонард Маккой, бас инженер Монтгомери Скотт және тарихшы лейтенант Марла МакГиверс құрамындағы десант тобы апаттық жағдайдағы кемеге түседі. Десант тобы шамамен 200 жылдан бері тоқтатылған анимацияда тірі қалған ондаған адамдарды табады. МакГиверс топтың басшысын анықтайды, ол оянады және медициналық тексеру үшін "Энтерпрайзға" қайтарылады. Кирк "Ботаника шығанағын" тартылған сәулемен буксировкалайды, ал "Энтерпрайз" 12-ші жұлдыздық базаға бағыт алады. Медициналық бөлімде топ жетекшісі оянады және өзін "Хан" деп таныстырады. МакГиверс өзінің қызығушылығын тудырған, 20-шы ғасырдың тірі реликвиясы – Ханға таңғалады. Бірінші офицер Спок олардың қонағының іс жүзінде Хан Нуниен Сингх екенін анықтайды, ол және оның халықтары 20-шы ғасырда таңдаулы көбейту арқылы жасалған, мінсіз адамдарды құруға бағытталған өнімдер. Бірақ генетикалық супер-адамдар тирандарға айналып, 1990-шы жылдардағы евгеникалық соғыстарда планетаның үштен бір бөлігін жаулап алды. Хан күзетке алынады. МакГиверс оған қазіргі оқиғалар туралы мәлімет беруге жіберіледі. МакГиверстің оған деген тартымдылығынан пайдаланып, Хан оған адамзатқа қайта билік ету ниеті бар екенін және "Энтерпрайзды" басып алу үшін оның көмегіне зәру екенін айтады. Ол тезірек келіседі, ал Хан өзінің қалған халықтарын қайта тірілтіп, "Энтерпрайзды" бақылауға алады. Хан Киркті декомпрессиялық камераға лақтырып, "Энтерпрайз" командасы оған бағынбаса, оны баяу-ақ өлімге ие етемін деп қорқытады. МакГиверс ойын өзгертіп, Киркті камерадан босатады. Кирк пен Спок Хан мен оның халықтарын бейсіздендіру үшін кеменің ішіне анестезиялық газ шығарады. Хан газдан қашып, инженерлік бөлімге барады, онда ол "Энтерпрайзды" жоюға тырысады, бірақ Кирк оған қарсы тұрады. Нәтижесінде болған төбелес кезінде Кирк Ханды есінен айырады. Хан мен оның халықтарының тағдырын шешу үшін тыңдау өткізе отырып, Кирк Ханға Ceti Alpha V-ке жер аударуды ұсынады – оларды жазалау колониясына жібермей, Ханға "бағындыруға" болатын қатал әлем. Хан Мильтонның "Жоғалған жұмақ" поэмасына сілтеме жасай келіседі. МакГиверске әскери сот орнына Кирк оны Ханмен бірге жүруге рұқсат береді. Спок Ханның 100 жылдан кейін Ceti Alpha V-те не істейтінін көру қызықты болады деп атап өтеді.

Жазу

Уилбер басқа бір серияның жалпы сюжетін жасады – «Капитан Видео және оның Видео Рейнджерлері», онда ежелгі Грекиядан шыққан адамдар криогендік тоқтату арқылы сақталды және қайта тірілді. Өндіріс алдында сценарий көптеген рет өзгертілді, өйткені продюсер Боб Джастман оны түсірудің тым қымбатқа түсетінін ойлады. Ақырында Джин Л. Кун және сериалдың авторы Джин Родденберри де өзгерістер енгізді. Бұл түзетулерге эпизодтың соңында қылмыскерлерді тастап кету және басты жауды скандинавиялық кейіпкерден сикхке ауыстыру кірді. Родденберри «Space Seed» сценарийін жазудағы басты рөлді өзіне таңуға тырысты, бірақ Америка Жазушылар Гильдиясы оның өтінішін қабылдамады. Кери Уилбер «Жұлдыз жолы» сериалының эпизоды үшін сценарий жазуға шақырылды. Оның идеясы «Капитан Видео және оның Видео Рейнджерлері» (1949–1955) телесериалы үшін жазған эпизодына негізделген. Оның сол шоудағы жұмысы ежелгі грек дәуірінен шыққан адамдарды көрсетті, олар ғарыш арқылы тоқтатылған анимацияда тасымалданды, ал болашақтың халқы олардың мифологиялық күштері бар екенін анықтады. «Space Seed» үшін Уилбер осы мифологиялық күштерді генетикалық инженерия арқылы күшейтілген қабілеттермен алмастырды. Уилбер қысқа уақыт бойы Джин Родденберримен «Harbormaster» телесериалында жұмыс істеді. Оның ғылыми фантастикасы «Жұлдыз жолынан» тысқары да кеңейді: ол сол кезде «Ғарышта жоғалғандар» және «Уақыт туннелі» сериалдары үшін де сценарийлер жазды. Уилбердің «Space Seed» болып кеткен оқиғаға жасаған алғашқы ұсынысы 1966 жылдың 29 тамызында жасалған (алғашқы «Жұлдыз жолы» эпизоды эфирге түсуге аз қалғанда). Қыркүйек айында Уилберге ұсынылатын өзгерістердің тізімі берілді, оның ішінде оған эпизодтың орналысы туралы кез келген айтуды алып тастауды сұрады, өйткені продюсерлер «Жұлдыз жолы» қаншалықты болашақта өтетінін көрсеткісі келмеді, сондай-ақ шахмат ойынының көрінісін алып тастауды сұрады. Уилбер екінші нұсқасын ұсынды, бірақ Родденберри сценарийдің негізгі элементтерімен әлі де келіспеді. Ол қарапайым қылмыскерлерді шешім ретінде ғарышқа жіберуге сенбеді және ғарыш қаскөйлерінің идеясын ұнатпады. Екінші нұсқада Кирк Эриксон мен оның экипажын жаңа планетаға тастап кеткені туралы идея енгізілді; бұл соңғы нұсқада сақталды. Уилберден үшінші нұсқа сұралмады; қайта жазу жұмысы Кунға тапсырылды; ол оны 7 желтоқсанда ұсынды және келесі бес күн ішінде екі рет жаңартты. Уилбер Кунның қайта жазуын қабылдады және екінші нұсқасын ұсынғаннан кейін, келісімшарт бойынша міндеттемелері орындалғандықтан, штаттан кетті. Кун Эриксонды Кикке қарсылас, Жердің бір бөлігін билеген генетикалық супермен ретінде көрсетуді ұсынды. Родденберри мен Джастман сценарийге әлі де қанағаттанбады, сондықтан Родденберри Монталбан түсірілгеннен кейін, түсірілім басталмас бұрын бір апта бұрын оны тағы бір рет өңдеді. Осы нұсқада Эриксонның сары шашты скандинавиялық кейіпкері экрандағы нұсқаға жақындады.

Кастинг

Мексикалық актер Рикардо Монталбан генетикалық супермен Хан Нуниан Сингх рөліне таңдалды, ол осы рөлге бірінші таңдау болған. Бұл жазушының теледидарда ғылыми фантастика тудыруға жасаған алғашқы тытырауы еді және "Жұлдызды жол" көрсетілгенге он жылдан астам бұрын эфирге шықты. Монталбан Хан рөлін "тамаша" деп атады, ал эпизодты режиссерлікке Марк Дэниелс шақырылды; ол бұрын "Лейтенант" жобасымен жұмыс істеген. Қалған бес күн жоспар бойынша өтті, тіпті түсірілімнің соңғы күні ерте аяқталды, актерлер мен түсірілім тобына "Қыздар неден жасалған?" эпизодының қайталануын көру үшін үйлеріне қайтуға уақыт берді, ол сол күні "Арена" эпизодының орнына қойылған еді. Эпизодтан кейін кесілген, бірақ түсірілген сахнада Макгиверс пен Анжела Мартин (Барбара Балдавин) арасындағы әңгіме көрсетілген, ол Макгиверстің күшті ер адамды іздеп жүргенін көрсету мақсатында болды. Дыбыс эффектілері жасаушылар Родденберри іздеген "боялған дыбыс" эффектісіне қол жеткізу үшін эффекттерді алып, оларды өңдеді.

Эфир

"Space Seed" алғаш рет 1967 жылдың 16 ақпанында АҚШ-та NBC телеарнасында көрсетілді. Nielsen рейтингісі бойынша 12 қалалық түнгі Trendex есебі көрсеткендей, бірінші жарты сағатта "Space Seed" 13,12 миллион көрерменмен ABC арнасындағы "Bewitched" сериалынан кейін екінші орында тұрды ("Bewitched" 14,44 миллион көрермен жинады). Бұл эпизод CBS арнасындағы "Менің үш ұлым" сериалынан озып кетті. Екінші жарты сағатта CBS арнасындағы "Thursday Night Movie" бағдарламасының басталуымен, яғни Марлон Брандоның ойнаған "One Eyed Jacks" батыс фильмі көрсетілуімен рейтингте үшінші орынға түсіп қалды. "One Eyed Jacks" көрермендердің 35,5 пайызын қамтыды, ал "Space Seed" үшін бұл көрсеткіш 28 пайызды құрады. Осылайша, бұл эпизод АҚШ-тағы Star Trek-ті көрсету құқығы бар 200-ден астам жергілікті телеарнаға қолжетімді болды және станцияға байланысты 18 немесе 19 қарашада көрсетілді.

Сыни қабылдау

1967 жылы "Индиана Гәзеті" "Ғарыш тұқымын" "жақсы ғылыми фантастика" деп сипаттады. "Кокомо Трибьюні" оны "көркемдікпен толы" деп атады, сондай-ақ эпизодтың "1990-шы жылдар соңындағы ғылыми білім туралы ой-пікірлері" үшін "әсіресе қызықты" екенін айтты. Кейінгі сыншылар эпизодтарды эфирден берілгеннен кейін бірнеше онжылдықтар өткен соң қарады. The A.V. Club-тан Зак Хэндлен эпизодқа "А" бағасын берді, оның күшті кейіпкерлері мен Кирк пен Спок арасындағы қарым-қатынасты, олардың достығын ерекше атап өтті. Мишель Эрика Грин TrekNation-дағы шолуында эпизодты "аңызға толы" деп атады. Ол Ханның Кирк, Спок және МакКой үштігі үшін "тамаша қарсыласы" екенін ойлады және эпизодтың кейінірек "Ғарыш тұқымы" негізінде түсірілген эпизодтар мен фильмдерге ұшырамағанын айтты. Марк Пикаванс Den of Geek сайтындағы шолуында бұл әлі де "фильмде жалғастырылатын керемет бастапқы материалдың айқын таңдауы" болып қалатынын айтты. Юджин Майерс пен Торри Аткинсонның Tor.com сайтындағы шолуы МакГиверс пен Хан арасындағы тартылысты сынға алып, "оның оған бірден қызығуын және оның зорлық-зомбылық пен бақылауға ұмтылысын оңай қабылдағанын көру өте қиын болды" деді. Екеуі де эпизодты жоғары бағалады, Майерс оған алтыдан бес, ал Аткинсон алтыдан алты баға берді. Эпизод көптеген басылымдардың ең жақсы түпнұсқа сериялар тізіміне енді, соның ішінде Newsweek, Forbes, Collider, TV Guide, Vulture және Entertainment Weekly; IGN "Ғарыш тұқымын" төртінші орынға қойып, Кирк пен Хан арасындағы айқасты жоғары бағалады. Ол Cinefantastique журналының ең жақсы он эпизодының тізіміне де кірді және The A.V. Club-тың "көруге міндетті" Star Trek эпизодтарының ондығына енді.

Үйге арналған медиа және басқа да бейімделулер

"Space Seed" романының алғашқы бейімделуі автор Джеймс Блиштің "Жұлдыздар жолы 2" романының бір бөлігі ретінде қысқа әңгімеге қайта өңделуі болды. Бұл кітапта жеті қысқа әңгіме бар, олардың әрқайсысы "The Original Series" сериалының бір эпизодына негізделген және 1968 жылы жарық көрді. "Space Seed" бейімделуі кітаптағы соңғы әңгіме ретінде пайда болды. "Space Seed" - 1982 жылдың маусымында Paramount Home Video компаниясымен жеке эпизодты VHS кассетасы ретінде сатылған алғашқы "Жұлдыздар жолы" эпизоды. Бұл 1982 жылдың 1 қарашасында "The Changeling" эпизодымен бірге Capacitance Electronic Disc форматында жарық көрген "The Original Series" эпизодтарының бірі болды. 1985 жылы "Архонттардың оралуы" эпизодымен бірге эпизодтың лазерлік дискісі шығарылды. Сериалдың барлық эпизодтары VHS және Betamax форматтарында қайта шығарылды. Бұл шығарылымдар 1982 жылғы бастапқы нұсқасындағыдай, бір эпизодтық таспаға қайта оралды. Эпизод 2000 жылы "Армагеддонның дәмі" эпизодымен бірге сериалдың жалпы шығарылымының бөлігі ретінде DVD форматында жарық көрді. "Турнабут Интрудер" DVD-сінен басқа, бұл шығарылымдардың ешқайсысына қосымша материалдар қосылмады. Онда "The Original Series" сериалының барлық үш маусымы толық жинақталған қораптар түрінде сол жылы жарық көрді. Ең соңғы шығарылым 2013 жылы жарық көрген Blu-ray форматындағы "Жұлдыздар жолы: Origins" жинағының бір бөлігі болып табылады.

Хан

"Space Seed" оқиғалары 1982 жылы түсірілген "Жұлдыздар жолы II: Ханның қаһары" фильмінде жалғасады. Хан рөлін қайталап ойнаған Монталбан, жанкүйерлер оны "Fantasy Island" арлынан Мистер Роарк ретінде ғана таниды деп уайымдады, бірақ "Space Seed" фильмін қайта қарағаннан кейін кейіпкерді қайта жандандыра алғанын сезінді. Фильмнің тұңғыш апта сотындағы кассалық табысы 14,3 миллион долларды құрады, ал АҚШ-тағы жалпы табысы 78,9 миллион долларға жетіп, жылдың ең көп сатылған алтыншы фильмі атанды. Хан Павел Чеховті таниды, дегенмен бұл эпизодтан кейін, екінші маусымда ғана ол "Жұлдыздар жолына" қосылған болатын. Бұл қателік Дебора Картмелл мен Имельда Уэлеханның "Адаптациялар: мәтінді экранға, экраннан мәтінге" атты кітабында "Жұлдыздар жолы фандомында кеңінен танымал қателік" деп сипатталған. "Ханның қаһары" романында Чехов сол кезде түнгі сменада жұмыс істегені айтылған. "Space Seed" және "The Wrath of Khan" оқиғалары 2013 жылғы "Star Trek Into Darkness" фильмінде тікелей көрсетілді, онда Бенедикт Камбербэтч Хан рөлін сомдады. Фильмнің тұңғыш апта сотындағы кассалық табысы 70,1 миллион долларды, ал халықаралық деңгейде – 467,3 миллион долларды құрады. "Жұлдыздар жолы: Энтерпрайз" телесериалы "Space Seed" кітабында алғаш рет сипатталған оқиғаларға бірнеше сілтеме жасайды. "Twilight" эпизодында, Зинди шабуылынан аман қалғандар Сети Альфа V планетасына қоныстанды. Хан мен оның ізбасарларының дамуы "Space Seed" эпизодында селекциялық өсіру арқылы жүзеге асты. Американдық социолог Уильям Симс Бэйнбридж, генетикалық супермендерді осынша қысқа мерзімде жасау мүмкін емес екенін, ал қазіргі таңда генетикалық инженерия (ДНК кодын тікелей өзгерту) әлдеқайда ықтимал әдіс екенін айтты. Шындығында, Хан мен басқа супермендердің жаратылуына қатысты кейінгі сілтемелер, мысалы, "Жұлдыздар жолы: Deep Space Nine" эпизодындағы "Doctor Bashir, I Presume", генетикалық инженерияны қолдануға ауыстырылды. Грег Кокс жазған каноникалық емес роман 2005 жылы "Space Seed" және фильм арасындағы уақытты толтыру үшін жарық көрді. Бұл кітап Ханның Макгиверспен романтикасын кеңейтіп, автор оған "еріншектік қасиет беруді" қалады, өйткені ол оның "Жұлдыздық флоттың мақтанышы емес, тіпті феминистік үлгі де емес" деп ойлады. IDW Publishing компаниясы "Жұлдыздар жолы" комикс кітаптарының лицензиялық желісі аясында Ханның өмірінің ерте кезеңдерін және "Star Trek Into Darkness" оқиғаларының "Space Seed" оқиғаларынан қалай өзгешеленетінін сипаттайтын бес бөлімді "Star Trek: Khan" мини-сериалын шығарды. Фильмнің сценаристтерінің бірі Роберто Орчи комикстер сериясының сюжеттік кеңесшісі болды. Бұл серия Ханның фильмде Камбербэтчпен бейнеленуі үшін физикалық қалай өзгергенін де түсіндірді. Хуан Ортиз 2013 жылы "Space Seed" фильмінің ретро стильдегі постерін жасады, ол "Star Trek Into Darkness" фильмінің шығуымен бірге жарық көрді.

Евгеникалық соғыс

Евгеникалық соғыстар, алғаш рет "Space Seed" ("Көңілді тұқым") бағдарламасында айтылған, Майкл және Денис Окуданың "Жұлдызды жол" хронологиясында 1992-1996 жылдар аралығында болған деп көрсетілген. Олар осы оқиғалардың нақты әлемде орын алмағанына қуанды және 1996 жылы "Ботаника шығанағының" дамуын "Жұлдызды жолдың технологиялық болжамдарының айтарлықтай дәл келмегенінің" мысалы ретінде атап өтті. Соғыс туралы мәліметтер "Жұлдызды жол" франшизасының басқа да эпизодтарында кездеседі. "Көңілді тұқымнан" кейін соғыс туралы алғашқы айтылған орын – "Жұлдызды жол: Анимациялық серияның" "Бейкіт Вулкан" ("The Infinite Vulcan") эпизоды, онда сол дәуірдегі ғалым доктор Ставос Кениклиустың клоны Спокты клондайды. Кейін, "Доктор Башир, менің ойымша?" ("Doctor Bashir, I Presume?") бағдарламасын жазған Рене Эшеваррия доктор Джулиан Баширдің құпия өткенін іздеген кезде, "Жұлдызды жол" сериалдарында евгеника мәселесі Хан мен оның ізбасарларына ғана қатысты екенін атап өтті. Жазушы Рональд Д. Мур Баширдің генетикалық инженериямен байланысын көрсетуді ұсынды. Эшеваррия евгеникалық соғыстың "Deep Space Nine" ("Deep Space Nine") эпизодынан 200 жыл бұрын болғанын айтты, ол осы уақыт аралығын тікелей "Ханның қаһарынан" ("The Wrath of Khan") алды, түпнұсқа серияның оқиғалары арасындағы (және оған байланысты фильмдердегі) қосымша ғасырды ескермеді. Романшы Гэри Кокс өзінің каноникалық емес романы "Мәңгілік тағайындама" ("Assignment: Eternity") бағдарламасында алғаш рет евгеникалық соғыс оқиғаларын айтты, ол "Тағайындама: Жер" ("Assignment: Earth") эпизодының оқиғаларын жалғастырды және Гари Севен мен Роберта Линкольн кейіпкерлерін қамтыды. Онда ол Севен мен Линкольннің евгеникалық соғыс кезінде Ханды құлатуға қатысқанын көрсетті. Ол осы тақырыпты одан әрі зерттеуді жоспарламаған, бірақ "Pocket Books" баспасының редакторы оны осылай етуге шақырды. Ол евгеникалық соғыстың нақты оқиғалары туралы екі кітаптан тұратын әңгіме жазды, оның атауы "Жұлдызды жол: Евгеникалық соғыстар: Хан Нуниен Сингхтың өрлеуі мен құлдырауы" ("Star Trek: The Eugenics Wars: The Rise and Fall of Khan Noonien Singh") болды. Евгеникалық соғыс бұрыннан болғандықтан, ол оны ұрпақтар өткен соң ғана табылған құпия тарих ретінде сипаттады. Ол сондай-ақ бұл тәсіл кітаптарды "Жұлдызды жол: Вояджер" ("Star Trek: Voyager") бағдарламасының "Болашақтың соңы" ("Future's End") эпизодымен үйлестіретінін сезінді, онда экипаж мүшелері Жер тарихының дәл сол кезеңіне, евгеникалық соғыстар заманына саяхаттайды, бірақ ондай соғыстарды таба алмайды. "Энтерпрайз" ("Enterprise") сериалының төртінші маусымындағы "Шекаралық аймақ" ("Borderland"), "Салқын станция 12" ("Cold Station 12") және "Күшейтілгендер" ("The Augments") эпизодтары Хан мен оның командасының тұсында жасалған эмбриондардан жасалған генетикалық түрде күшейтілген адамдардың тағы бір тобын көрсетті. Бұл "Энтерпрайз" бағдарламасының продюсерлерінің "Space Seed" ("Көңілді тұқым") және "The Wrath of Khan" ("Ханның қаһары") бағдарламаларына қасақана сілтеме жасауы және төртінші маусымда "Жұлдызды жол: Түпнұсқалық серия" ("Star Trek: The Original Series") элементтерін қосу арқылы рейтингтерді арттыру ниетінің бір бөлігі болды.