Кіріспе
Сутек спектрлік қатары. Физика және химия салаларында Лайман қатары – сутек атомының электроны n ≥ 2 деңгейінен n = 1 деңгейіне (мұндағы n – бас кванттық сан) көшкен кезде пайда болатын ультракүлгін сәулелену сызықтарының спектрлік қатары. Көшулер грек әріптерімен тізбектеп аталады: n = 2-ден n = 1-ге дейінгі көшу Лайман-альфа, 3-тен 1-ге дейінгісі Лайман-бета, 4-тен 1-ге дейінгісі Лайман-гамма деп аталады, және т.б. Бұл қатарды оны ашқан Теодор Лайманның құрметіне осылай атаған. Бас кванттық сандардың айырмашылығы қаншалықты үлкен болса, электромагниттік сәулеленудің энергиясы соншалықты жоғары болады.
In physics and chemistry, the Lyman series is a hydrogen spectral series of transitions and resulting ultraviolet emission lines of the hydrogen atom as an electron goes from n ≥ 2 to n = 1 (where n is the principal quantum number), the lowest energy level of the electron. The transitions are named sequentially by Greek letters: from n = 2 to n = 1 is called Lyman alpha, 3 to 1 is Lyman beta, 4 to 1 is Lyman gamma, and so on. The series is named after its discoverer, Theodore Lyman. The greater the difference in the principal quantum numbers, the higher the energy of the electromagnetic emission.
Тарих
Лайман сериясы спектріндегі алғашқы сызықты 1906 жылы физик Теодор Лайман ашқан, ол электрлік қоздырылған сутек газының ультракүлгін спектрін зерттеген болатын. Лайман 1906 жылдан 1914 жылға дейін спектрдің қалған сызықтарын (барлығы ультракүлгін) ашты. Сутектен шығатын сәулелену спектрі үздіксіз емес, дискретті. Сутектің алғашқы эмиссиялық сызықтарының мысалы:
Тарихи тұрғыдан, сутек спектрінің табиғатын түсіндіру физикада елеулі мәселе болды. 1885 жылға дейін сутек сызықтарының толқын ұзындығын ешкім болжай алмады, содан кейін Балмер формуласы көрінетін сутек спектрі үшін эмпирикалық формула берді. Бес жыл ішінде Йоханнес Ридберг 1888 жылы алғаш рет, ал 1890 жылы түпкілікті нұсқада ұсынған мәселені шешетін эмпирикалық формуламен келді. Ридберг Белмер сериясының белгілі эмиссиялық сызықтарына сәйкес келетін формула табуға және әлі ашылмаған сызықтарды болжауға қол жеткізді. Ридберг формуласының әртүрлі нұсқалары әртүрлі жай сандармен әртүрлі сызықтар сериясын жасады. 2011 жылдың 1 желтоқсанында «Вояджер-1» Құс жолы галактикасынан шыққан алғашқы Лайман-альфа сәулесін анықтағаны туралы хабарланды. Лайман-альфа сәулесі бұрын басқа галактикалардан да анықталған, бірақ Күннің бөгетіне байланысты Құс жолынан сәулеленуді анықтау мүмкін болмады.