Кіріспе

Жоғары үдеу кезінде қан ағынын реттейтін ұшу костюмі.

А g костюмі немесе анти-g костюмі – жоғары үдеу күшіне (g) ұшырайтын авиаторлар мен астронавттар киетін ұшу костюмі. Ол үдеу кезінде дене төменгі бөлігінде қан жиналуынан миға қан жеткізілмей, қараңғылыққа түсу мен g LOC (үдеуден туындаған ес-түссіздік) жағдайларын болдырмау үшін жасалған. Қараңғылыққа түсу және g LOC салдарынан бірнеше қаза табатын ұшақ апаттары болған.

Операция

Егер қан дене төменгі бөліктерінде жиналуға рұқсат етілсе, ми қанмен қамтамасыз етілмейді. Миға қан ағынының жетіспеуі алдымен көрудің әлсіреуіне (көріс бұлыңғырлануы, сондай-ақ қараңғылау деп те аталады), одан кейін туннельдік көруге және соңында толық көру қабілетінің жоғалуына, "қараңғылыққа" алып келеді, одан кейін g күшінен туындаған ес-түссіздік немесе "g LOC" пайда болады. Ұшқыштар үшін g LOC қаупі артады, себебі g күші азайған кезде толық сезімге қол жеткізгенге дейін бағдаршатау кезеңі пайда болады. G костюмі g шегін күрт арттырмайды, бірақ артық физикалық шаршаусыз жоғары g күшін ұзақ уақытқа төзуге мүмкіндік береді. Кез келген адамның тыныш күйдегі g күшіне төзімділігі 3-5 g аралығында, адамның физиологиялық ерекшеліктеріне байланысты өзгереді. G костюмі әдетте осы шекке 1 g төзімділік қосады. Ұшқыштар әлі де "g-ға қарсы тұру маневрін" орындауы керек, ол іш бұлшықеттерін кернеу арқылы қан тамырларын тарылтуға және дене төменгі бөлігінде қан жиналуын азайтуға көмектеседі. Жоғары g күшіне төзу ыңғайлы емес, тіпті g костюмімен де. Ескірген истребительдерде 6 g жоғары көрсеткіш саналса, ал қазіргі заманғы истребительдерде 9 g немесе одан да көп күш конструкциялық тұрғыдан төзімді, бұл ұшқышты жақын әуе шайқасында жоғары маневрлеуді сақтаудың маңызды факторына айналдырады.

Дизайн

G костюмі – арнайы киім, және әдетте ұшқыш немесе астронавт киетін ұшу костюміне (кұрылысына байланысты) астына немесе үстіне кигізілетін, тығыз жабысатын шалбар түрінде болады. Шалбарға ісіп-кебуге арналған қаптар орнатылған, олар ұшақта немесе ғарыш кемесіндегі G-ге сезімтал клапан арқылы қысымға түскенде, іш және аяққа күшпен қысады, осылайша жоғары үдеу кезінде қанның мидан төмен қарай ағып кетуін шектейді. Сонымен қатар, кейбір заманауи, өте жоғары G күшіне төтеп беретін ұшақтарда Anti-G костюмінің әсері өкпеге шамалы қысым түсіру арқылы (положительное давление дыхания) күшейтіледі, бұл жоғары G күшіне қарсы тұру қабілетін арттырады. Anti-G костюмдері мен положительное давление дыхания әсерін симуляторда оңай қайталауға болады, бірақ центрифуга сияқты құрылғыларда тек үздіксіз G күші ғана жасанды түрде тудырылуы мүмкін. G костюмінің әртүрлі конструкциялары жасалған. Алғашқы үлгілерде төменгі дене бөлігі мен аяқтардың маңындағы қаптар сумен толтырылған. Кейінгі үлгілерде қаптарды ісіру үшін қысыммен ауа қолданылды. Бұл костюмдер сұйықтыққа толы үлгілерге қарағанда жеңіл болды және әлі де кеңінен қолданылады. Дегенмен, швейцариялық Life Support Systems AG компаниясы мен неміс Autoflug компаниясы бірлесіп Eurofighter Typhoon ұшағы үшін жаңа Libelle костюмін жасады, ол сұйықтықты орта ретінде пайдаланады және бұрынғыдан да жақсы нәтижелер береді. Libelle костюмін АҚШ Әуе күштері қабылдау мүмкіндігі қарастырылуда.

Тарих

1917 жылға дейін-ақ, ұшқыштардың g (G LOC) әсерінен есінен айырылу жағдайлары тіркелген, оларды "әуеде есіктен шығу" деп атаған. 1920 жылдардағы Шнайдер Трофи жарысына қатысқан RAF жоғары жылдамдықты ұшу тобының ұшқыштарының күрделі бұрылыстары қараңғылыққа алып келгенін түсіну, оларды 4G-ге дейін шектеуге, көру қабілетінің жартылай жоғалуымен "сұрлану" күйіне дейін шектеуге әкелді. 1931 жылы Сидней университетінің физиология профессоры Фрэнк Коттон адам денесінің ауырлық орталығын анықтаудың жаңа әдісін сипаттады. Бұл үдеу кезінде денедегі массаның орын ауыстыруын сипаттауға мүмкіндік берді. Коттон 1940 жылғы Ұлыбритания шайқасында гравитацияға қарсы костюмнің қажеттілігін білдірді. Қайтыс болған ұшқыштардың 30 пайызы апаттардан, соның ішінде қараңғылықтан қаза тапқан. Әсіресе Supermarine Spitfire ұшақтары жоғары g күштерін тудыратын жылдам бұрылыстарға қабілетті болды, бұл от ашу немесе жаудан қашу үшін төмен түскенде қараңғылықты тудырды. 1930 жылдардың соңында жоғары жылдамдықты моноплан ұшақтарының дамуымен, жарыс кезіндегі үдеу күштері күшейді. 1940 жылы кейбір ұшақтарда руль педальдерінің үстінде аяқ тіреуіштер орнатылды, бұл ұшқыштарға жарыс кезінде аяқтарын көтеріп, жоғары жылдамдықты бұрылудың зиянды әсерін азайтуға мүмкіндік берді. Мұндай маневрлер кезінде рульді күшті бұру қажет болмаса да, қарсыластың бұрылу радиусының ішінде өту қажеттігі болды.

Әскери авиация және ғарыш

Әуедегі g костюмдері 1950-ші жылдардан бастап НАТО-ға мүше барлық елдердің әскери ұшақтарында кеңінен таралған және бүгінгі күнге дейін қолданылып келеді. Кейінірек жасалған McDonnell Douglas F 15 Eagle, General Dynamics F 16 Fighting Falcon, Boeing F/A 18 Super Hornet, Eurofighter Typhoon және Dassault Rafale сияқты ұшақтар ұзақ уақыт бойы жоғары g күштеріне төтеп бере алады, сондықтан оларды пилоттарға физикалық тұрғыдан да қиындық тудырады. Заманауи g костюмін анти-g шараларымен бірге қолдану арқасында, жаттығудан өткен пилоттар қараңғылыққа түспей, 9g дейінгі үдеуді қабылдай алады. Астронавттар да авиаторларға ұқсас g костюмдерін киеді, бірақ микрогравитацияның әсерінен туындайтын басқа да қиындықтарға тап болады. Авиатордың g костюмі жоғары үдеудің зиянды әсерін азайту үшін төменгі аяқтарға біркелкі қысым түсіреді, бірақ Канада Ғарыш агенттігінің зерттеулері астронавттарға арналған костюмде "сүт сауу" әрекетін қолдану арқылы жоғарғы денеге қан ағынын арттырудың пайдалы болуы мүмкін екенін көрсетеді.

Red Bull әуе жарысы

Red Bull Air Race World Championship ұшқыштары 2009 жылғы маусымнан бастап g Race Suit деп аталатын g костюмін киіп жүр. g Race Suit – сұйықтықпен (сумен) толтырылған, автономды және ұшақтан тәуелсіз жұмыс істейтін, бүкіл денеге арналған қорғау жүйесі. Ол әрбір ұшқыш үшін жеке жасалған және баулар арқылы дәл реттеуге болады. g Race Suit құрамында "сұйық бұлшық еттер" деп аталатын төрт жабық, сұйықтыққа толы түтікше бар. Әрбір сұйық бұлшықет иықтан тобыққа дейін созылады. Екі сұйық бұлшықет – әрқайсысы шамамен 1 литр сұйықтықпен толтырылған, барлығы шамамен 2 литр – g Race Suit алдыңғы жағынан тік бағытта, ал екеуі артқы жағынан тік бағытта орналасқан. Костюмнің орташа салмағы шамамен 12 кг, ал матасы Twaron және Nomex қоспасынан жасалған. Қарсы қысым әсері кез келген уақыт кідірісіз бірден пайда болады, стандартты пневматикалық, үрлейтін g костюмдерінде толық қорғауға жету үшін 2 секундқа дейін күтуге қарағанда. Жарыс пилоты g Race Suit костюмін бұлшықеттерін кернеу және тыныс алу техникаларын қолдану арқылы жүрек қызметін жақсартуға және осылайша G күшінен қорғануды күшейту үшін интерактивті түрде пайдаланады.