Кіріспе

Арнайы түрдегі модификатор пернесі

Өлі перне – механикалық теру машинасының немесе компьютерлік пернетақтаның ерекше модификатор пернесі. Ол әдетте негізгі әріпке белгілі бір диакритикалық белгіні қосу үшін қолданылады. Өлі перне өздігінен толық әріпті жасамайды, бірақ одан кейін басылған перне жасаған әріпті өзгертеді. Осылайша, диакритикалық белгі мен әріптің барлық мүмкін комбинациялары үшін жеке пернелердің қажеті жоқ, керісінше әр диакритикалық белгі үшін бір өлі перне ғана қажет, соған қоса қалыпты негізгі әріптер пернелері. Мысалы, егер пернетақта картасында (мысалы, АҚШ халықаралық) циркумфлекс үшін өлі перне болса, сол белгіні жасау үшін алдымен циркумфлекс пернесін басып, содан кейін әріпті басу керек. Әдетте, диакритикалық белгіні өзіндік тұрған белгі ретінде шығару үшін өлі пернені басып, содан кейін бос орынды басуға болады; сондықтан карет (өзіндік тұрған циркумфлекс) пернесін басып, содан кейін бос орынды басу арқылы терілуі мүмкін.

Механикалық жазу машиналары

Өлі кілт механикалық сипатқа ие, ал "өлі" сөзі қозғалыссыз екенін білдіреді. Механикалық терілмелі жазу машиналарында барлық әріптер бірдей енде болады. Кілтті басқанда металл терілме әріпті сиялы лентаға түйіршіктейді, сия қағазға көшіріледі және қағазды (ұстағышқа орнатылған) бір бос орынға жылжытатын механизм іске қосылады. Бір диакритикалық белгіні, мысалы, жіті буынды, бірнеше негізгі әріптермен (мысалы, á, é, í, ó, ú) қолдану үшін сол кезде баспагерлік істе жақсы жетілмеген жаңа белгі – жіті буын немесе диакритикалық белгі жасау туралы шешім қабылданды. Механизмдегі өзгеріске байланысты, жіті буын кілтін басу қағазды жылжытпады ("өлі" немесе бос орынсыз кілт), яғни одан кейін жіті буынмен көрсетілуі тиіс кез келген әріп теруге болатын, нәтижесінде үстіне басылған әріп пайда болар еді. Бұл екінші кілт қағаз ұстағышын алға жылжытты. Механикалық пернетақталарда жіті буыннан кейін кез келген әріпті қолдануға болады, мысалы, жіті буынмен q сияқты жаңа комбинациялар жасауға болады.

Электрондық пернетақталар

Өлі кілт, әдеттегі модификатор кілтінен (мысалы, Shift немесе Ctrl) өзгеше, екінші кілтті басу кезінде басып тұрудың орнына, өлі кілт басылып, содан кейін өзгертілмекші кілт соғылғанға дейін босатылады. Кейбір компьютер жүйелерінде пайдаланушыға өлі кілт басылғанын көрсететін ешқандай белгі болмайды, сондықтан кілт "өлі" болып көрінеді (ешқандай дереу әрекет болмайды), бірақ кейбір мәтін енгізу жүйелерінде диакритикалық белгі көрсетіледі және жүйе келесі перне соғуды күтіп отырғанын көрсетеді, осылайша теру тізбегін аяқтауға болады. Дегенмен, компьютерлер басқаша жұмыс істейді. Өлі кілт келесі перне соғу үшін пернетақта картасын уақытша өзгертеді, бұл нақты модификатор таңбасын жасамай, ерекше пернетақта режимін іске қосады. Әдеттегі әріп орнына, тиісті диакритикалық белгісі бар алдын ала құрастырылған нұсқа жасалады. Диакритикалық белгі мен негізгі әріптің әрбір комбинациясы таңбалар жиынтығында көрсетілуі керек және қолданылып жатқан қаріппен қолдау көрсетуі тиіс. Мысалы, "q" әрпімен "acute accent" белгісін біріктіретін алдын ала құрастырылған таңба жоқ болса, онда "´" және "q" әріптері бөлек таңбалар түрінде шығады. Алайда, кейбір жүйелерде жарамсыз теру тізбегі жойылуы мүмкін. (Unicode таңбалар жиынтығында қол жетімді біріктірілген таңбаларды пайдалану арқылы, "q́" сияқты нұсқа жасауға болады, бірақ бұл техника өлі кілт функционалдығынан мүлдем өзгеше. Сонымен қатар, "q" сияқты әріптер әдетте акценттерді қабылдамайтындықтан, қаріп жасаушылар біріктірілген акцентті сәтті немесе тартымды түрде қолдану үшін қажетті қаріп атрибуттарын қоспауы мүмкін. Осы қолданысты әр қаріп бойынша тексеру қажет, себебі осылайша акценттеуге қолдау едәуір өзгереді.)

Тіркелген өлі кілттер

Юникод вьетнам және басқа да тілдерде латын әрпімен жазу үшін екі диакритикалық белгісі бар жүзден астам алдын ала құрастырылған символдарды кодтайды. Ыңғайлы болу үшін, оларды қолдайтын көптеген пернетақталарда екі сәйкес «өлі пернелерді» кез келген ретпен басып, содан кейін әріпті басу арқылы жасауға болады. Сондықтан бұл «өлі пернелер» тізбектеледі, яғни екінші перне басу ешқандай енгізуді тудырмайды, жүйе келесі перне басуды күтеді. Бұл тізбектелген «өлі пернелер» мінез-құлқы «өлі перне» флагімен басқарылады, ол DEADTRANS функциясының төртінші аргументі болып табылады (негізгі символ кодынан, диакритикалық белгі кодынан және құрастырылған символ кодынан кейін). Егер бұл флаг әдепкі мәніне, яғни нөлге орнатылса, құрастырылған символ енгізіледі; егер ол бірге орнатылса, құрастырылған символ коды басқа диакритикалық белгі коды ретінде қарастырылады, сияқты «өлі пернелерді» басу нәтижесінде пайда болатын кодтар, және әдетте басқа «өлі пернелер» тізіміндегі екінші аргумент ретінде қолданылады. «Өлі пернелерді» тізбектеу, «өлі перне» мүмкіндігін пайдаланып, құрастыру пернесін имитациялауға мүмкіндік береді. Бұл арнайы пернетақта өңдеу бағдарламалық жасақтамасымен немесе драйверлерді әзірлеу жиынтықтарымен жүзеге асырылуы мүмкін.

Түрлі пернетақталардағы өлі пернелер

Кілт әдепкі бойынша өлі кілт ретінде жұмыс істей алады, ал көптеген ағылшын тілінен өзге пернетақталардың орналасуында өлі пернелер тікелей пернетақтада болады. Негізгі АҚШ пернетақтасында өлі пернелер жоқ, бірақ Windows және X Window System жүйелерінде қолжетімді US International пернетақтасының орналасуы кейбір өлі пернелерді ұқсас көрінетін тыныш белгілерге тікелей орналастырады. Әлемнің көп бөлігінде сатылатын пернетақталарда AltGr (Альтернативті графикалық) пернесі бар, ол кейбір әріптерді тікелей өзгертуге мүмкіндік береді және басқаларын өлі пернелерге айналдырады (пернетақта параметрлеріне байланысты). MSX сияқты ескі компьютер жүйелерінде көбінесе «өлі кілт» деп белгіленген арнайы кілт болған, оны Ctrl және Shift пернелерімен біріктіріп, кейін терілген дауыстыларға Батыс Еуропа тілдерінде жиі қажетті диакритикалық белгілерді (´, `, ˆ және ¨) қосуға болады. Әдепкі өлі кілт болмаған жағдайда, тіпті қалыпты баспа кілті де уақытша өлі кілт ретінде басқа модификатор кілтін (әдетте AltGr немесе Option) басып тұрып, уақытша өзгертуге болады. Microsoft Word-те (және көптеген басқа мәтіндік енгізу өрістерінде) Control пернесін диакритикаға ұқсас кілтпен қолдану (мысалы, ^ циркумфлекс үшін) өлі кілт ретінде әрекет етеді. Macintosh-та көптеген пернетақталар өлі кілттерді қолданады. Мысалы, егер бір уақытта басылып, содан кейін басылса, нәтижесінде â шығады. Macintosh-та осы Option пернесінің комбинациясын бассаңыз, акцент пайда болып, ерекшеленеді, содан кейін негізгі таңбаның кілті басылғанда соңғы таңба пайда болады. Дегенмен, кейбір акцентті латын әріптері, Батыс Еуропаның негізгі тілдерінде сирек кездесетін, мысалы, уэльс тілінде қолданылатын ŵ немесе көптеген Орталық Еуропа тілдерінде қолданылатын š сияқты әріптерді «US» макетімен теру мүмкін емес. АҚШ пернетақталары бар пайдаланушылар үшін «US International» пернетақтасының орналасуы көптеген диакритикалық белгілерге қол жеткізуді қамтамасыз етеді. Ұлыбританиялық пернетақталары бар пайдаланушылар үшін Ұлыбританияның кеңейтілген орналасуымен ұқсас опция бар; көптеген басқа ұлттық параметрлер де қолжетімді. AmigaOS жүйесінде өлі кілттер (acute), (grave), (circumflex), (tilde) немесе (trema) (мысалы, ALT F комбинациясы a пернесімен бірге á, ал ALT F e пернесімен бірге é, ал ALT G a пернесімен бірге à және ALT G e пернесімен бірге è әріптерін тудырады) комбинациясын басу арқылы жасалады.