Кіріспе

Академиялық сала

Экономикалық антропология – адамның экономикалық мінез-құлқын оның кең тарихи, географиялық және мәдени кеңістігінде түсіндіруге тырысатын сала. Ол экономика мен антропологияның қосылысы болып табылады. Оны антропологтар зерттейді және экономика ғылымымен күрделі қарым-қатынаста болады, оған сыншыл көзқараспен қарайды. Антропологияның тармағы ретінде қалыптасуы поляк антропологі Бронислав Малиновский мен француз Марсель Маустың нарықтық айырбасқа балама ретінде өзара қарым-қатынастың мәнін зерттеуімен басталды. Экономикалық антропологиядағы зерттеулер көбінесе айырбасқа бағытталған. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін экономикалық антропологияға экономика тарихшысы Карл Поланьидің еңбектері зор әсер етті. Поланьи антропологиялық зерттеулерге сүйене отырып, нақты нарықтық айырбас батыс, өнеркәсіптік қоғамдардың шектеулі санымен ғана шектелгенін дәлелдеді. Оның пікірінше, өнеркәсіптік емес қоғамдарға формалды экономикалық теорияны (формализмді) қолдану қателік болды. Өнеркәсіптік емес қоғамдарда айырбас туыстық, дін және саясат сияқты нарықтық емес институттармен «біріктірілген» (ол Маустан алған идея). Ол осы тәсілді субстантивизм деп атады. Формализм-субстантивизм арасындағы пікірсайыс өте ықпалды болды және бір дәуірді анықтады. Жаһандану шындыққа айналғанда, нарықтық және нарықтық емес экономикалар арасындағы, «Батыс пен қалғаны» арасындағы шекараны сақтап тұру мүмкін болмады, антропологтар нарықтық қоғамдардағы әртүрлі айырбас түрлері арасындағы қарым-қатынасты зерттеуге кірісті. Жаңа субстантивистер нарықтық қоғамдардағы, көрінетін таза нарықтық айырбастың нарықтық идеологияға толық сәйкес келмейтін жайттарын зерттейді. Экономикалық антропологтар экономистердің оларды «примитивтік» салаға жіберуін тоқтатты. Олар енді корпорациялардың, банктердің және жаһандық қаржы жүйесінің жұмысын антропологиялық тұрғыдан зерттейді.

Малиновский мен Маус: Кула алмасуы туралы пікірталас

Бронислав Малиновскийдің "Батыс Тынық мұхитының аргонавтары" (1922) атты еңбегінде: "Неліктен адамдар өмірін қауіпке тігіп, қауіпті мұхиттың үлкен кеңістігін басып өтіп, құнды емес көрінетін бұйымдарды сыйға таратады?" деген сұрақ қойылады. Малиновский Тробриан аралдарындағы білезіктер мен алқалардың алмасу желісін мұқият зерттеп, олардың Кула сақинасы деп аталатын алмасу жүйесінің бір бөлігі екенін анықтады. Ол бұл алмасу жүйесінің саяси билікпен тығыз байланысты екенін айтты. 1920 жылдары және одан кейін Малиновскийдің зерттеулері француз антропологы Марсель Мауспен, "Сый" (Essai sur le don, 1925) еңбегінің авторымен пікірсайыс тудырды. Маусқа қарсы Малиновский жеке адамдар арасындағы тауар алмасуды және олардың сый берудегі мүдделі мотивтерін атап өтті: олар сыйға бергеніне тең немесе одан да жоғары құнды нәрсе алуды күтті. Басқаша айтқанда, сыйлық берудің астарында өзара сыйлық күтілуі жатыр; қайтарым күтпестен "тегін сыйлық" берілмейді. Алайда Маус сыйлықтардың тек жеке адамдар арасында емес, сонымен қатар үлкен ұжымдардың өкілдері арасында беріліп-алынатынын болжады. Оның пікірінше, бұл сыйлықтар – "толық құрбандық". Олар жай ғана сатылып-алынатын, иеліктен шығарылатын тауарлар емес, патша тағдары сияқты, "туыстық топтың" беделін, тарихын және өзіндік ерекшеліктерін бейнелейтін нәрселер еді. Маус: "Неге біреу оларды сыйға таратады?" деп сұрады. Оның жауабы – жұмбақ "хау", яғни "сыйлықтың рухы" деген ұғым болды. Көп жағдайда осы түсініспеушілік (және одан туындаған пікірсайыс) нашар аудармадан туындады. Маус қайтарым сыйлық берушілер арасындағы қарым-қатынасты сақтап қалу үшін беріледі деп дәлелдеді; сыйлық қайтарудың сәтсіздігі қарым-қатынасты және болашақ сыйлықтардың мүмкіндігін жояды. Джонатан Парри жақсартылған аудармаға сүйене отырып, Маус альтруистік түрде берілетін "таза сыйлық" түсінігі жақсы дамыған нарықтық идеологиясы бар қоғамдарда ғана пайда болатынын көрсетті. Вайнер "қозғалмалы тауарлар" – алмасуға болатын заттар мен "қозғалмайтын тауарлар" – сыйлықтарды қайтаруға қызмет ететін заттарды салыстырды. Тробриан зерттеуінің контекстінде ерлердің Кула сыйлықтары әйелдердің жер иелігімен салыстырғанда қозғалмалы сыйлықтар болып саналды. Ол патша тағдары сияқты берілген нақты заттар белгілі бір топтармен тығыз байланысты болғандықтан, тіпті сыйға берілген жағдайда да толығымен бөлініп кетпейтінін айтты. Алайда, барлық қоғамдарда мұндай заттар жоқ, олар туыстық қатынастардың ерекше түрлерінің болуына байланысты. Француз антропологы Морис Годелье "Сыйдың жұмбағы" (1999) еңбегінде бұл талдауды одан әрі дамытты.

Айырбастау сфералары

Жаңа нарықтық алмасу жүйелерінің жергілікті, нарықтық емес алмасумен байланысы антропологтар үшін күрделі мәселе болып қала берді. Пол Боханнан (төменде, субстантивизм тақырыбында қараңыз) Нигерияның Тив халқында алмасудың үш саласы болғанын, және әр салада тек белгілі бір тауарлар ғана алмасылғанын; әр саланың өзіндік ақша формасы болғанын айтты. Сол сияқты, Индонезиядағы Клиффорд Гертцтің "екіұстама экономика" моделі және Джеймс С. Скотттың "әдептік экономика" моделі нарыққа жаңадан енген қоғамдарда әртүрлі алмасу салаларының пайда болуын болжады; екеуі де нарыққа қарсы тұратын, мәдени құндылықтармен реттелген "дәстүрлі" алмасу саласының сақталуын болжады. Гертц бұл сала арқылы шаруалардың қанағатқа толуын, ал Скотт шаруалардың көтерілісін түсіндірді. Бұл идеяны кейін Джонатан Пэрри мен Морис Блох "Ақша және алмасудың моральдық мәні" (1989) еңбегінде отбасының ұзақ мерзімді әлеуметтік жаңғыруын қамтамасыз ететін "мәмілелік тәртіптің" қысқа мерзімді нарықтық қатынастардан бөлек сақталуы керек екенін дәлелдеді.

Қайырымдылық: "сыйлықтардың улылығы"

Жонатан Пэрри сыйлық алмасу туралы пікір таласын классикалық тұжырымдағанда, "таза сыйлық" идеологиясының (толық сыйлықтарға қарама-қарсы) "ең жоғары дифференциацияланған қоғамдарда, дамыған еңбек бөлінісі және маңызды коммерциялық сектормен ерекшеленетін жерлерде пайда болуы ықтимал" екенін атап көрсетті. Шрауверс осы мәселені "капитализмге өту туралы пікірталас" (Саяси экономикаға қараңыз) аясында екі сала бойынша көрсетті. Ол Индонезияның Орталық Сулавесидегі То Памона халқының ХХ ғасырда жаһандық нарық желілеріне енгендегі өзгерістерін сипаттады. Олардың күнделікті өндіріс және тұтыну қызметі коммерциялық айналымға көшкен сайын, олар әлеуметтік өндірісті қаржыландыратын оппозициялық сыйлық (посинтуву) алмасу жүйесін құрды, соның арқасында туысқандық, саяси және діни топтарды сақтап қалды. Бұл "таза сыйлық" алмасу желісі бұрынғы "толық сыйлықтар" жүйесінен пайда болды. Сол сияқты, Шрауверс 19 ғасырдың басында Солтүстік Америкадағы "капитализмге өту туралы пікірталас" талдауында нарықтық экономиканың қалыптасуымен бірге жаңа, оппозициялық "моральдық экономиканың" қалай өскенін жазды. Нарық институционалдық деңгейде дамыған сайын, Канаданың Онтарио штатындағы Шарон қаласындағы "Бейбітшілік балалары" сияқты ертедегі утопиялық социалистік тәжірибелер де дамыды. Олар қайырымдылық жасауды қасиеттеуге арналған әсем ғибадатхана салды, ол ақырында өзара несие ұйымы, жер бөлісу және кооперативтік маркетинг ретінде құрылған. Екі жағдайда да Шрауверс осы баламалы алмасу салаларының нарықпен тығыз байланысты және өзара пайдалы екенін, өйткені тауарлар осы айналымдардың арасында қозғалатынын атап көрсетті. Пэрри де Үндістандағы қайырымдылық садақасының (Дана) мысалын келтіре отырып, қайтарым күтпестен берілген "таза сыйлықтың" "улы" болуы мүмкін екенін айтты. Яғни, сый берушінің күнәларын білдіретін садақа, діни тазалығы бар дін қызметкерлеріне берілгенде, оларды өздері тазарта алмайтын тазалықсыздықпен жүктейді. Қайтарымсыз берілген "таза сыйлықтар" алушыларды қарызға батырып, оларды тәуелді етеді: сыйлықтың улығы. "Бейбітшілік балалары" қайырымдылықтың таза берілуін қасиеттеуге тырысқанмен, қайырымдылық алушылар үшін қиындықтар туғызғанын байқады. Бұл олардың банкротқа жақын екенін көрсетті, соның салдарынан сот процесіне және қарыз үшін мерзімі белгісіз түрде бас бостандығынан айыруға ұшырады. Олар қайырымдылықты, тегін сыйлықты қабылдамай, қарыз алуды жөн көрді. Бұл мәселеге назар аудару "тұтыну зерттеулерінде" (төменде қараңыз) жаңа зерттеулерге жол ашты.

Формалистік және субстантивистік пікірталас

Субстантивистік және формалистік экономикалық модельдердің арасындағы қарама-қарсылықты алғаш рет Карл Поланьи өзінің "Ұлы трансформация" (1944) еңбегінде ұсынды. Ол "экономика" термині екі мағынаны білдіреді деп мәлімдеді: формальды мағынасы экономиканы рационалды әрекет пен шешім қабылдау логикасы ретінде, шектеулі (сирек) ресурстардың баламалы қолданылуы арасындағы рационалды таңдау ретінде қарастырады. Екінші, мәнді мағынасы болса, рационалды шешім қабылдау немесе тапшылық жағдайларын алдын ала болжай бермейді. Ол жай ғана адамдардың әлеуметтік және табиғи ортадан қалай күнкөріс табатынын зерттеуді білдіреді. Қоғамның күнкөріс стратегиясы оның қоршаған ортасына және материалдық жағдайларына бейімделуі ретінде қарастырылады, бұл процесс пайдалылықты барынша арттыруды қамтуы мүмкін немесе қамтамауы мүмкін. "Экономика" терминінің мәнді мағынасы "экономиялау" немесе "жабдықтау" деген кең мағынада қарастырылады. Экономика – қоғам мүшелерінің материалдық қажеттіліктерін қанағаттандыру жолы ғана. Антропологтар субстантивистік көзқарасты эмпирикалық бағытталған деп қабылдады, себебі ол басқа қоғамдарға батыстық мәдени тұжырымдамаларды негіссіз жүктемейді. Алайда, формалистерге қарсы субстантивистердің пікір таласы антропологтар мен экономистер арасында емес, көбінесе "Экономикалық антропологиядағы зерттеулер" журналымен шектелген ғылыми пікірсайыс болды. Көп жағынан, ол Марвин Харрис сол кезеңдегі мәдени антропологияда анықтағандай, "этик" және "эмик" түсіндірмелер арасындағы кең таралған пікір таластарды көрсетеді. Субстантивистік модельдің негізгі жақтаушылары Джордж Дальтон және Пол Боханнан болды. Реймонд Ферт және Гарольд К. Шнайдер сияқты формалистер, тиісті түзетулер енгізілсе, экономиканың неоклассикалық моделі кез келген қоғамға қолданылуы мүмкін деп мәлімдеді, оның принциптерінің әмбебап жарамдылығын дәлелдеді. Кейбір антропологтар үшін субстантивистік позиция жеткілікті емес. Мысалы, Стивен Гудеман күнкөріс процестері мәдени тұрғыдан құрылған деп санайды. Сондықтан, күнкөріс үлгілері және оған байланысты экономикалық ұғымдар, мысалы, айырбас, ақша немесе пайда, жергілікті халықтың оларды қабылдау тәсілі арқылы талдануы керек. Батыстық экономикалық терминологияға негізделген әмбебап модельдерді құрастырып, оларды барлық қоғамдарға бірдей қолданудың орнына, ғалымдар "жергілікті модельді" түсінуге ұмтылуы керек.

Стивен Гудеман және мәдениетшілдік көзқарас

Өзінің тіршілік көрісін зерттеген еңбегінде Гудман "халықтың өзінің экономикалық құрылысын" (1986:1) көрсетуге тырысады; яғни, экономика және оның түрлі салалары туралы халықтың өзінің түсініктері мен ой-шағылыстары. Панамадағы шаруалар қауымының сипаттамасы, жергілікті тұрғындардың бір-бірімен пайда табу үшін емес, "тең құндылықтардың айырбасы" ретінде қарым-қатынас жасағанын, ал тауардың құны оны өндіруге кеткен шығындармен анықталатынын көрсетеді. Қауыммен сауда жасап пайда тапқандар – тек сырттан келген саудагерлер ғана. Жергіліктілерге олардың қалай осыны істегені түсініксіз болды. |Gudeman 1986:47| Тіршілік көрісін себеп-салдарлық және құралдық акт ретінде, табиғи және сөзсіз тізбек ретінде, үстімізден келген күштердің нәтижесі ретінде немесе осылардың барлығының комбинациясы ретінде қарастыруға болады. Мәдениеттанушылар сипаттамаларында таксономиялық емес, мәдени релятивизмге көбірек бейім. Сонымен қатар, этнографтың (немесе 'модельдеушінің') және зерттеу нысанының арасындағы билік қатынастарын сыни тұрғыдан қарастырады. Субстантивистер көбінесе институттарды талдау бірлігі ретінде қарастырса, мәдениеттанушылар нақты жергілікті қоғамдарды егжей-тегжейлі және жан-жақты талдауға бейім. Екі көзқарас та, барлық адам әрекетін рационалды шешімдер мен пайданы максималдау тұрғысынан түсіндіруге болатын формалистік қағиданы жобамайды. Мәдениеттануды түрлі көзқараспен сынауға болады. Марксистер мәдениеттанушылардың шындықтың әлеуметтік құрылымы туралы түсініктерінде тым идеалистік екенін және жеке тұлғалардың тіршілік көрісіне әсер ететін сыртқы (яғни материалдық) шектеулерді талдауда тым әлсіз екенін айтады. Егер, Гудман айтқандай, жергілікті модельдерді жалпыға ортақ стандартқа сәйкес келтіруге болмаса, онда оларды үстемдік идеологиялармен байланыстыру мүмкін емес, себебі олар қарсылықты басуға қызмет етеді. Бұл мәселені жаһандану заманында көптеген мәдениеттердің жаһандық капиталистік жүйеге енуі және батыстық ойлау мен әрекет ету үлгілеріне бейімделуі одан әрі күрделендіреді. Жергілікті және жаһандық дискурстар араласып, екеуінің арасындағы шекаралар нашарлап барады. Адамдар өзінің қазіргі көзқарастарының кейбір аспектілерін сақтап қалғанымен, олардың әлемге интеграциялану динамикасын зерттеу үшін әмбебап модельдерді пайдалануға болады.

Кәсіпкерлер "кемдесіз нарықтарда"

Карл Поланьидің «Ерте империялардағы сауда және нарық» атты жинағынан шабыттанған субстантивистер, туыстық, діни және саяси қатынастарға енгізілген дәстүрлі қоғамдардағы нарық мінез-құлқының кең салыстырмалы зерттеуін жүргізді. Осылайша, олар экономикалық талдауға тән жеке экономикалық мінез-құлықты зерттеуге емес, нарықтарды қалыптастыратын әлеуметтік және мәдени процестерге баса назар аударды. Мысалы, Джордж Дальтон мен Пол Боханнон Сахара астындағы Африка нарықтары туралы жинақ жариялады. Клиффорд Герцтің «Сатушылар мен ханшалар: Индонезияның екі қаласындағы әлеуметтік даму және экономикалық өзгерістер» еңбегі отарлық кезеңнен кейін исламдық Яваның кәсіпкерлік мәдениетін индуистік Балимен салыстырды. Явада сауда-саттық діндар мұсылмандардың қолында болса, Балиде ірі кәсіпорындарды аристократтар ұйымдастырды. Уақыт өте келе, бұл әдебиет заңды нарықтардың шетінде орналасқан нарықтық қызметке, яғни «көлеңкелі экономикаға» қайта бағытталды. 1950-1960 жылдардағы дамудың модернизациялық теориясы экономистерді дамушы елдерде жұмыс пен өндірістің дәстүрлі формаларының жойылатынын күтуге итермеледі. Алайда, антропологтар бұл сектордің ғана емес, жаңа және күтпеген жолдармен кеңейгенін анықтады. Осы өндіріс формаларының қалыптасатынын мойындаған ғалымдар 1973 жылы Гана бойынша жасалған зерттеуде британдық антрополог Кит Харт енгізген «көлеңкелі сектор» терминін қолдана бастады. Бұл әдебиет формалды өндіріс процесінен тыс қалғандардың, мысалы, үй шаруашылықтарында киім тігетіндердің немесе тер төгіп жұмыс істейтін цехтарда еңбек ететіндердің атқаратын «көрінбейтін жұмысына» назар аударады. Бұл зерттеулер батыс экономикасының көлеңкелі секторына ауысқан сайын, саяси экономикалық көзқарас ұстанатындар бұл салада басымдық танытты.

Неосубстантивизм және капитализм мәдени жүйе ретінде

Гудеман сияқты көптеген антропологтар шаруалардың экономикалық мінез-құлқымен айналысқанда, басқалары нарықтық қоғамдарды талдауға көшті. Экономикалық социолог Марк Грановеттер осы зерттеушілер үшін жаңа зерттеу парадигмасын (неосубстантивизм) ұсынды. Грановеттер экономиканы қоғам мен мәдениеттен бөліп қарастыратын неолибералдық көзқарас, адамның мінез-құлқын жекелендіретін, "жеткіліксіз әлеуметтендірілген" түсінік береді деп мәлімдеді. Сол сияқты, ол субстантивистердің экономикалық субъектілерге "артық әлеуметтендірілген" көзқарасы бар екенін, олардың дәстүрлі, "біріккен" әлеуметтік рөлдердегі әрекеттеріне рационалды таңдаудың ықпалы мүмкін екенін ескермейтінін айтты. Неосубстантивизм "ескі" және әсіресе жаңа институционалдық экономикамен байланысты. Грановеттер нарықтық қоғамдарға енгізілгендік концепциясын қолданды, тіпті олардың "рационалды" экономикалық қарым-қатынастарына да бұрынғы әлеуметтік байланыстардың әсер ететінін көрсетті. Арнайы мақсаттағы ақша, керісінше, көбінесе қолданылуымен шектелген; олар белгілі бір айырбас аймағымен шектелуі мүмкін, мысалы, ХХ ғасырдың басында Нигерияның Тив тайпасы қолданған мыс таяқшалар (жоғарыда "айырбас аймақтарына" қараңыз). Бұл ертедегі еңбектердің көпшілігі жалпы ақшаның осы арнайы мақсаттағы ақшаларға тигізетін әсерін құжаттады. Жалпы ақша көбінесе айырбас аймақтары арасындағы шекараларды әлсіретеді. Дегенмен, басқалары Нью-Йорк штатындағы Итака сағаттары сияқты баламалы валюталардың батыс нарықтық экономикаларында бартерді қолдау арқылы жаңа қоғамдық айырбас аймақтарын қалай құруға пайдаланылатынын көрсетті. Бұл жұмыстың көп бөлігі редакцияланған жинақта жаңартылды және қайта қарастырылды: "Ақша және заманауилық: Меланезиядағы мемлекеттік және жергілікті валюталар". Екінші жинақта "Ақша және айырбастың моральдық мәні" тақырыбында "жалпы мақсаттағы ақшаның" "арнайы мақсаттағы ақшаға" қалай айналуы, ақшаны "әлеуметтендіру" және оның моральдық қаупінен арылту, яғни ол нарықтық талаптардан еркін ішкі экономиканы қалай қолдауы мүмкін екендігі зерттелді. Уильям Редди де қазіргі Еуропадағы либерализмнің өсуі тұрғысынан ақша айырбасының мағынасын талдады. Редди осы кезеңде қалыптасқан "либералдық иллюзияны" сынға алады, ақшаның әмбебап эквивалент және азаттық принципі екенін айтады. Ол ақшаның әртүрлі әлеуметтік топтар үшін әртүрлі құндылықтары мен мағыналары бар екенін атап көрсетеді.

Тарату

Дэвид Грейбердің айтуынша, ежелгі қоғамдағы бартердің тиімсіздігі Адам Смиттен бері экономистер ақшаның, экономиканың және осылайша экономика ғылымының өзінің пайда болуын түсіндіру үшін қолданылып келді. "Қазіргі заманғы экономикалық бағыттың өкілдері экономиканың эволюциялық дамуын ұсынады, онда бартерді "табиғи" адамдық қасиет ретінде ең алғашқы сатыға қойып, адамдар оның тиімділігін түсінгеннен кейін ақшамен алмасуға ауысады". Бірақ содан бері жүргізілген жан-жақты зерттеулер көрсетті, "таза және қарапайым бартерлік экономиканың бірде-бір мысалы сипатталған жоқ, тіпті одан ақшаның пайда болуы да еске алынбаған; барлық қолжетімді этнографиялық мәліметтер мұндай нәрсе болған емес екенін көрсетеді. Дегенмен, бүгінде бартерлік саудаға негізделген экономикалар бар". Антропологтар "егер мемлекетсіз қоғамда бартерге ұқсас нәрсе болса, ол көбінесе жат адамдар арасында, әйтпесе жау болар еді" деген пікірді айтты. Бартер ауыл тұрғындары емес, жат адамдар арасында жүргізілді, сондықтан оны мемлекетсіз ақшаның шығу тегін табиғи түрде түсіндіру үшін пайдалануға болмайды. Көптеген саудагерлер бір-бірін білгендіктен, алмасу несие беру арқылы дамыды. Марсель Мосс, "Сыйлық" кітабының авторы, алғашқы экономикалық келісімдердің адамның экономикалық мүддесін ескермейтінін, ал ақшадан бұрын алмасу өзаралық және қайта бөлу процестері арқылы жүзеге асырылғанын айтты. Мұндай қоғамдардағы күнделікті алмасу қатынастары жалпылама өзаралықпен немесе әркім өз қажеттіліктеріне сәйкес алатын және бар нәрсесімен беретін есептелмейтін отбасылық "коммунизммен" сипатталады. Басқа антропологтар бартердің "күнделікті сауда" деп аталатын түрінің "толық" жат адамдар арасында болатынына күмән келтірді. Алайда, Бенжамин Орлов бартердің "күнделікті сауда" (жат адамдар арасында) арқылы ғана емес, сонымен қатар коммерциялық нарықтарда да жүзеге асырылатынын көрсетті. "Бартер сауда жасаудың қиын жолы болғандықтан, ол ақшаны қолдануға қатысты күшті институционалдық шектеулер болған жерде немесе бартер символдық түрде ерекше әлеуметтік қатынасты білдіретін және нақты анықталған жағдайларда ғана жүзеге асырылады. Қорыта айтқанда, нарықтағы көп мақсатты ақша машиналарды майлауға қажетті май сияқты, ең тиімді жұмыс істеу үшін қажет, бірақ нарықтың өзінің болуы үшін міндетті емес". Бартер коммерциялық экономикада, әдетте ақша дағдарысы кезінде болуы мүмкін. Мұндай дағдарыс кезінде валюта тапшылығына тап болуы немесе гиперінфляция салдарынан құнсыздануы мүмкін. Мұндай жағдайларда ақша жалпы алмасу құралы немесе құндылық өлшемі болып табылуын тоқтатады. Ақша соншалық тапшылыққа түсуі мүмкін, ол алмасу құралы емес, алмасу нысанына айналады. Адамдар ақшаны сақтауға шамасы келмеген кезде де бартер жүзеге асырылуы мүмкін (мысалы, гиперінфляция оны жылдам құнсыздандырғанда).

Тауар фетиші ретінде ақша

Антропологтар осы мәдени жағдайларды талдады, онда жалпыға қолжетімді ақша енгізілуі, нарыққа негізделген қоғамдардың ақша туралы түсініктерін ашу құралы ретінде қарастырылды. Мысалы, Майкл Тауссиг Колумбия шаруаларының ақшаның қалай пайыз табуға қабілетті екенін түсінуге тырысқандағы реакцияларын зерттеді. Тауссиг біздің ақшаны қастерлі нәрсеге айналдырғанымызды айтады. Біз ақшаны белсенді күшке ие, іс-қимылға қабілетті, өсуге мүмкіндігі бар агент ретінде қарастырамыз. Ақшаны белсенді күш ретінде қарастыру арқылы, біз ақшаның құдіретін анықтайтын әлеуметтік қарым-қатынастарды жасырамыз. Колумбиялық шаруалар ақшаның пайыз табуын түсіндіру үшін, ақшаның қалай өсе алатынын түсіндіру мақсатында "ақшаны қадірлеу" сияқты халықтық сенімдерге жүгінді. Жаман ниетті адамдар ақшаны қадірлеп, одан кейін ол белсенді күшке айналатын еді; тауар сатып алу үшін қолданылғанда, ол кассадан шығып, иесіне қайта оралатын болды. Шрауверс де осыған ұқсас жағдайды зерттеді, онда қағаз ақша алғаш рет 19 ғасырдың басындағы Канаданың Онтарио штатында енгізілді. Қағаз ақша, яки банкноттар, байлықты сақтау құралы емес, қарызды растайтын құжат, қарыздың фетиші болды. Сол кездегі банктердің капиталы шектеулі болды. Олар капиталды қарыз ретінде берген жоқ. Оның орнына, олар банкноттарды шығарды, егер олар кеңселеріне ұсынылса, сол соманы төлейтінін уәделеді. Бұл банкноттар ұзақ уақыт айналымда болғандықтан, банктер төлеуге тура келеді деп қорқып, олар өтей алатынынан әлдеқайда көп банкноттарды шығарды және олардың барлығына пайыз қосты. Бурдьедің символдық капитал тұжырымын пайдалана отырып, Шрауверс элитаның әлеуметтік статусының экономикалық капиталға (банкнотқа) қалай айналғанын зерттейді. Банкноттың құны толығымен халықтың оны қайтаруға болатынына сенуіне байланысты болды, ал бұл сенім банк акционерлерінің әлеуметтік статусына негізделген.

Банктік, қаржы және қор нарығы

Соңғы жұмыстар қаржы капиталы мен қор нарықтарына бағытталды. Мысалы, Анна Цинг Канада мен Индонезиядағы "Bre X акциялар жанжалын" "Көріністің экономикасы" тұрғысынан талдады. Элен Герц, керісінше, Шанхай (Қытай) қаласындағы қор нарықтарының дамуын және осы еркін нарықтың жергілікті саяси және мәдени жағдайларға қалай сіңгенін зерттеді; нарықтар әр елде бірдей жұмыс істемейді. 2008 жылғы қаржы дағдарысы кезінде Карен Хо Уолл-стритте осыған ұқсас зерттеу жүргізді. Оның "Жылытылған: Уолл-стриттің этнографиясы" кітабы "нарық рационалдығының" қалай жұмыс істейтінін және оның нақты әлеуметтік желілерге қалай енгенін ішкі тұрғысынан көрсетеді. Билл Морер Индонезияда діни түрде тыйым салынған пайыз төлеуден қашынбақ ниеттегі ислам банкирлерінің ақша мен қаржыны қалай өзгерте зерттеді. Оның "Өзара өмір, шектеулі" кітабында ақшаның негізін өзгертуге жасалған исламдық әрекеттер АҚШ-тағы жергілікті валюта жүйелерімен, мысалы "Итака сағаттарымен" салыстырылады. Осылайша ол ақшаның құндылығының қандай факторларға байланысты екені туралы сұрақ қояды. Джеймс Карриер мәдени экономика және неосубстанцивизм позициясын олардың әдістерін мәдени практика ретінде "экономика ғылымына" қолдану арқылы кеңейтті. Ол "еркін нарық" идеологиясын зерттейтін екі жинақтың құрастырушысы, оларды олар сипаттауға тырысатын мәдени-экономикалық тәжірибелермен салыстырды. "Базардың мағыналары: Батыс мәдениетіндегі еркін нарық" жинағында АҚШ-тағы саясатты қалыптастыруда нарық модельдерін қолдану қарастырылды. "Виртуализм: Жаңа саяси экономика" атты екінші жинақ батыс елдерінің еркін нарықтың абстрактілі модельдеріне сәйкес болуға мәжбүр болған мәдени және әлеуметтік салдарына қатысты: "Экономикалық модельдер енді олар сипаттауға тырысатын әлемге қатысты бағаланбайды, керісінше әлем оларға қатысты бағаланады, жетіспейтіні анықталып, сәйкестендіріледі".

Символды және экономикалық капитал

Осыған ұқсас түсініктерді Пьер Бурдье де дамытты, ол жаңа институционалдық экономистердің аргументтерін де қабылдамады. Бұл экономистер мәдениетті өздерінің модельдеріне енгізуге тырысқанда, нарықтық емес "дәстүр" нарықтағы ұтымды максимизациялық әрекеттің нәтижесі деп дәлелдеді (яғни, терең мәдени тамырлары бар емес, экономикалық мәселенің шешімі екенін көрсету үшін). Бурдье RAT (Рационалды әрекет теориясы) теориясы деп атаған нәрсеге қарсы күшті пікір білдірді, оның айтуынша, кез келген адам өз мінез-құлқының себебін сұрағанда, рационалды пост-фактум жауап береді, бірақ бұл түсіндірме іс жүзінде сол адамның әрекетін басқара қоймайды. Мысалы, көлік жүргізу – адамдар жол ережелеріне ерекше назар аудармай, бірақ оларды сақтап, дамыған "инстинкт" бойынша жүргізеді. Бурдье "экономикалық капиталдың" "символикалық капиталға" және керісінше ауысуын көрсететін балама модельді пайдаланды. Мысалы, дәстүрлі мексикалық ауылдарда бай адамдар шіркеуде "қызметтік лауазымдарды" атқаруға және әулиелер құрметіне тойлар ұйымдастыруға шақырылатын. Бұл лауазымдар олардың экономикалық капиталын жұмсады, бірақ осы арқылы ол дәстүрлі рөлде мәртебеге (символдық капиталға) айналды. Бұл символикалық капитал, өз кезегінде, адалдығы мен игіліктігі үшін базарда клиенттерді тартуға пайдаланылуы мүмкін.

Актер-желі теориясы

Мишель Каллон экономикалық өмірді (әсіресе экономикалық нарықтарды) зерттеу үшін Актерлер желісі теориясының тәсілдерін қолдану қозғалысын жетекшілік етті. Оның бұл еңбегі экономика мен экономика ғылымы арасындағы байланысты зерттейді, экономика ғылымының (және маркетинг сияқты экономика ғылымынан шабыт алған салалардың) экономиканы қалыптастыру жолдарын ашады (Қаллон, 1998 және 2005 жылдарды қараңыз).

Корпорацияның этнографиясы

Корпорациялар антропологтарды қызметкерлер мен консультанттар ретінде жиірек жалдауда, бұл постмодерн капитализмнің ұйымдық құрылымдарын күшті сынға алып қарауға әкелуде. Айуа Онгтың "Қарсылық рухы және капиталистік тәртіп: Малайзиядағы фабрика әйелдері" (1987) еңбегі осы бағыттағы алғашқы қадам болды. Оның жұмысы антропологтардың бір буылын шабыттандырып, әйелдердің корпоративтік экономикаға қалай енгенін, әсіресе жаңа өркендеп келе жатқан үшінші әлем елдерінің жаңа "еркін сауда аймақтарында" зерттеуге итермеледі. Тағы басқалары бұрынғы индустриалды (қазіргі таусылған өңірлер) экономикаларына ден қойды. Даромир Рудникидж индонезиялық мұсылмандардың неолибералдық экономикалық дискурстарды қалай пайдаланғанын, осы арқылы Кракаутау болат компаниясында жұмыс істеушілердің ислами діни сезімін арттырып, жаһандануға қолайлы "рухани экономиканы" қалыптастырғанын талдады. Джордж Маркус антропологтарды "жоғарыдан зерттеуге" шақырып, корпоративтік элитаға назар аудару қажеттігін айтты және "Соңғы басылымдар: ғасыр соңындағы мәдени зерттеулер" атты серияны шығарды.