Кіріспе
Суға жүзу, снорклеу және суға бату үшін қолданылатын, аяққа кигізілетін қанат тәрізді аксессуарлар.
Жүзу қанаттары, суға сүңгу қанаттары немесе жүзбектер – аяқтарға, аяқ саусақтарына немесе қолдарға кигізілетін қанат тәрізді аксессуарлар. Су астында жылдам қозғалу үшін қолданылатын ұзын қанаттар мен монофин аяқтардың жиі қозғалысын қажет етпейді. Бұл тиімділікті арттырады және оттегінің жұмсалуын азайтуға көмектеседі. Ұзын емес, қатты беткейлі қанаттар қысқа мерзімді жылдамдық пен маневр үшін тиімді және денемен толқынға мініп жүзуге пайдалы.
Тарих
Ертедегі өнертапқыштар, Леонардо да Винчи мен Джованни Альфонсо Борелли сияқты, суға жүзу қанатшаларының идеясымен ойнаған, шабыттылығын үйрек аяқтарынан алған. Бенджамин Франклин Бостон қаласында, Массачусетс штатында Чарльз өзенінің жанында тұрған кезінде, жас бала болып суға жүзуге арналған алғашқы жұп қанатшаларды (қолға арналған) жасаған; олар суретшінің палитрасы пішіндес екі жұқа ағаштан тұрған, олар оған әдеттегіден герек судың ішінде жылдам қозғалуға мүмкіндік берген. Қазіргі заманғы суға жүзу қанатшаларын француз флотының корвет капитаны Луи де Корлие ойлап тапқан. 1914 жылы Корлие өзінің алғашқы прототипін әскери офицерлер тобына көрсеткен, олардың арасында Ив Ле Прио болды, ол кейін жылдары 1926 жылы суға түсу жиынтығының алғашқы үлгісін ойлап тапты. Корлие 1924 жылы француз флотын тастап, өзін толығымен өнертабысына арнады. 1933 жылдың сәуірінде ол патентті тіркеді (№ 767013, ол екі аяққа арналған қанаттардан және екі қасық пішіндес қолға арналған қанаттардан тұрды) және бұл жабдықты propulseurs de natation et de sauvetage деп атады (ол тікелей "суда жүзу және құтқару үшін қозғалтқыш" деп аударылады). Ұлыбританияда Dunlop компаниясы 2-ші дүниежүзілік соғысқа арналған бақаларға арналған қанаттар жасады, бірақ соғыс аяқталғаннан кейін бейбіт уақытта оларға нарық болмады, және соғыс артық бақалар жиынтығының алғашқы партиясы қолданылғаннан кейін британдықтардың суға жүзу қанаттарына қол жеткізуі болмады (басқаша, үйде жасалған әрекеттерден басқа, мысалы, plimsolls-ке теңіз фанерасын жабыстыру), Оскар Гуген Франциядан суға жүзу қанаттары мен көзілдіріктерін импорттағанға дейін. 1946 жылы Lillywhites компаниясы 1100 жұп суға жүзу қанаттарын импорттады; олардың барлығы 3 айдың ішінде сатылды. 1948 жылы Луиджи Ферраро итальяндық Cressi sub компаниясымен бірлесіп, толық аяққа арналған алғашқы қанатты жасады, ол Rondine деп аталды, итальян тіліндегі "құлаққап" сөзінен алынған. Cressi компаниясының Rondine толық аяққа арналған қанаттарының ерекшелігі – аяқ қалталары мен қанаттарындағы құстың бейнеленген контуры. 1948 жылы Ивор Ховитт пен достары Абердинширде Ұлыбританияның соғыстан кейінгі алғашқы спорттық суға түсу клубын, The Amphibians Club-ты құрғаннан кейін "суға жүзу қанаттары ішкі түтік резеңкесінің әр жағына қатты резеңке құбырларын сыммен бекіту арқылы жасалды. Олар өте ыңғайсыз болды, бірақ жұмыс істеді". "Амфибия" клубының хатшысы ретінде (Ховитт) 1949 жылдың ақпан айында Dunlop Rubber Company-на хат жазды, өйткені олар соғыс кезінде теңізшілерге арналған қанаттар жасаған. Олар бейбіт уақытта суға жүзу қанаттарына сұраныс болмайды деп жауап берді. Бұл жауап сол кезде Ұлыбританияда спорттық суға түсудің дамымағанын көрсетті". Суға жүзу қанаттарына қатысты жеті әскери, ұлттық және халықаралық стандарт бар екені белгілі: АҚШ әскери стандарты MIL S 82258:1965; КСРО және ТМД стандарты GOST 22469—77 (Қолданыста); Германия стандарты DIN 7876:1980; Польшаның өнеркәсіп стандарты BN 82/8444 17.02. (Қолданыста). Австрия стандарты ÖNORM S 4224:1988; Малайзия стандарттары MS 974:1985; MS 974:2002 (Қолданыста); және Еуропалық стандарт EN 16804:2015 (Қолданыста).
In 1946 Lillywhites imported about 1,100 pairs of swimfins; they all sold in under 3 months. In 1948 Luigi Ferraro, collaborating with the Italian diving equipment company Cressi sub, designed the first full foot fin, the Rondine, named after the Italian word for swallow. A distinctive feature of Cressi's continuing Rondine full foot fin line is the embossed outline of the bird on the foot pockets and the blades. After The Amphibians Club, the UK's first post war sport diving club, was founded by Ivor Howitt and friends in 1948 in Aberdeenshire, "swim fins were made by wiring stiff rubber piping each side of a flap of inner tube rubber. Very uncomfortable, but they worked. As secretary of The Amphibians, (Howitt) wrote to the Dunlop Rubber Company in February 1949, as they had made the naval frogmen's fins during the war. Incredibly, they replied that they could see no commercial market for swim fins in peacetime. This response reflected the virtual non existence of sport diving in the UK at that time." Seven military, national and international standards relating to swimfins are known to exist: US military standard MIL S 82258:1965; USSR and CIS standard GOST 22469—77 (Active); German standard DIN 7876:1980; Polish Industry Standard BN 82/8444 17.02. (Active). Austrian standard ÖNORM S 4224:1988; Malaysian standards MS 974:1985; MS 974:2002 (Active); and European standard EN 16804:2015 (Active).
Түрлері
Желкендердің түрлері оларды пайдаланатын әрбір топтың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін дамыған. Демалыс үшін суға түсушілер көбінесе жеңіл, иілгіш желкендерді қолданады. Тегін суға түсушілер энергияны тиімді пайдалану үшін өте ұзын желкендерді жақсы көреді. Су астына түсушілерге суға түсу құралдарының кедергісін жеңу үшін үлкен, кең желкендер және маневр жасауға жеткілікті қысқа желкендер қажет. Мұхит жүзушілері, бодисерфингшілер және құтқарушылар үлкен толқындарда аяқтарынан түсіп кетпес және жағажайда жүруді қиын етпес кішкентай модельдерді ұнатады. Су асты хоккейі немесе су асты регбиімен айналысатындар толық аяққа кигізілетін немесе ашық өкшелі желкендерді пайдаланады, ал таңдалған желкен стилі көбінесе тік сызықты жылдамдық пен бұрылу мүмкіндігі арасындағы өнімділік тепе-тәуелдігі болып табылады. Көміртекті талшықтан жасалған қанаттар жоғары деңгейдегі жарыстарда танымал, бірақ ең маңызды талап – желкендерде өткір немесе қорғалмаған жиектер немесе ұштар, сондай-ақ басқа жарысқа қатысушыларды жарақаттауы мүмкін тіреуіштер болмауы керек. Құрылымдық тұрғыдан алғанда, жүзу желкені жылдамдатуға арналған қанаттан және оны иесінің аяғына бекіту құралынан тұрады.
Қалқаншалар мен бірқалыптылар
Қауырсындардың көп бөлігі жұптап келеді, әрбір аяққа бір қанат кигізіледі. Осы түрін моноқанаттардан ажырату үшін екі қанат деп те атайды. Моноқанат көбінесе жүзу спортында және еркін суға батыруда қолданылады. Ол суға түсушінің екі аяғына арналған екі аяққапқа бекітілген жалғыз қанаттан тұрады. Моноқанаттар мен ұзын екі қанаттар шыны талшықтан немесе карбон талшықты құрама материалдардан жасалуы мүмкін. Суға түсушінің дене күші мен жүзу стилі, сондай-ақ қанаттардың қандай мақсатта қолданылатыны олардың мөлшерін, серіктігін және материалдарын анықтайды.
Толық аяқпен немесе ашық табанмен
Толық аяқ немесе жабық өкшелі қанаттар аяқ киімдей киіледі және жалаң аяқпен немесе жұмсақ неопрен шұлықпен киюге арналған; оларды кейде "тапочка" қанаттары деп те атайды. Аяқты толық қамтитын қанаттардың көпшілігінде аяқтың қолайлылығы үшін және аяқ қалтасының ішіндегі судың оңай төгілуі үшін бармақтарға арналған тесіктер болады. Егер үлкен өлшем таңдалынса, толық аяқ қанаттарын қалың неопрен шұлықтармен немесе жұқа табанды бутсилермен де киюге болады. Олар көбінесе беттік жүзуге қолданылады және өлшемі реттелмейтін болып шығады. Ашық өкшелі қанаттарда ашық өкшелі бөлігі бар аяқ қалтасы болады, ал қанат аяққа көбінесе реттелетін пружиналар немесе баулармен бекітіледі, бұл оларды шектеулі аяқ өлшемдеріне сәйкес келуге мүмкіндік береді. Оларды бутсилермен киюге болады және суға ену кезінде, әсіресе жағалаудан суға түсуге және аяқ қорғауға қажеттілік туғанда жиі қолданылады. Кейбір өндірушілер бірдей қанат конструкциясын, бірақ әртүрлі өкше түрлерін ұсынады.
Қайықтап жүзу мен бөліну
Қайық қанаттары пластиктен, композиттен немесе резеңкеден жасалған қарапайым желекшелер болып табылады, олар суда тепкілегенде аяқтың жалғасы ретінде жұмыс істейді. Кейбір қайық қанаттарының құрамында қуатты және тиімділікті арттыратыны айтылған арналар мен ойыстар бар, бірақ бұл көбінесе күтілген нәтиже бермейтіні дәлелденген. Қатаң қайық қанаттарының әмбебап екеніне кеңінен сенеді және олар ерлерде жүзудің экономикасын жақсартады. Әйелдердегі сынақтар икемді қанаттың тиімдірек екенін көрсетті, бұл тізе күшінің айырмашылығынан болуы мүмкін. Кейбір түрдегі тепкілерге, мысалы, артқа тепкілер мен тікұшақ бұрылыстарына, үңгірлерде және су асты кемелерінде суға түсуге дайындықтан өткен су асты жүзушілері шөгіндіні көтеріп алмау үшін қатаң қайық қанаттары қажет. Кейбір жүзу қанаттары желекшенің орта сызығы бойынша бөлінген. Өндірушілер бұл қанаттардың пропеллер сияқты жұмыс істейтінін, жүзушіні алға жылға беру үшін көтергіш күштер жасау арқылы қызмет ететінін мәлімдейді. Олардың пікірінше, қанаттың "желекшесіне" қарай ағатын су ортасында шоғырланып, жылдамдығы артып, "сору" күші пайда болады.
Желдендірілген
Желдеткіш қанаттар алғаш рет 1964 жылы Жорж Бюшатпен жобаланып, Jetfins деп сатылымға шығарылды. Jetfin тауарлық атауы мен дизайны 1970-ші жылдары Scubapro компаниясына сатылды. Желдеткіш қанаттар – әдетте, аяқ қалтасының түбінде тесіктері бар, қатты, күрек тәрізді қанаттар. Тесіктердің мақсаты – қозғалыс кезінде судың өтуіне мүмкіндік беру, бірақ қанаттың бұрышының есесінен күш салу кезінде судың өтуін тоқтату, осылайша қозғалыс кезіндегі күш-жігерді азайтуға және қанаттың тиімділігін арттыруға тырысу. 2003 жылы Пендергаст және авторлар тобы жасаған шолу мен зерттеуде желдеткіш қанаттар экономиканы жақсартпағаны анықталды, яғни су тесіктер арқылы өтпейді.
Жүзу жаттығулары
Желкеншектердің жүзуді оқыту, үйрену және жаттығулардағы белсенді көмекші құрал ретіндегі құндылығы ұзақ жылдар бойы мойындалған. АҚШ-та 1947 жылдан бастап, олар жүзуге құлшынбайтын жаңадан бастаушылардың сенімін арттыру үшін тәжірибелік тұрғыда қолданылды, ал 1950 жылғы YMCA құтқару және суда қауіпсіздік нұсқаулығы жүзу оқытушыларына "суда тұру, суға сүңгіп кіру, сүйреу, су астында іздеу және шаршаған жүзушіні қолдау үшін желкеншектерді тиімді қалай пайдалануға болатынын" еске салды. 1967 жылы кроль стилін оқытуда желкеншектерді пайдалану бойынша зерттеулер жүргізілді. 1970 жылдары Еуропада "желкеншекпен жүзу" әдісі кеңінен таралды, мақсаты – жаңадан бастаушылардың жүзуді жылдамдатырып, қауіпсіз үйренуіне көмектесу. Сондай-ақ, желкеншектерді пайдалану арқылы жарыс жүзушілердің спринттік жылдамдығын арттыру да зерттелді. 1990 жылға қарай, Марти Халлдың "Zoomers" сияқты қысқа қанатты желкеншектер және ұзын қанатты желкеншектерді қысқартып жасау жүзу жаттығулары күрделеніп, реттелмейтін болғандықтан, жүзуге белсенді түрде қолданыла бастады. Қазіргі кезде жаттығу желкеншектері деп аталатын бұл құралдар, жаңа мыңжылдыққа өткеннен кейін де су спортымен айналысатын спортшылардың қажетті құралы болып табылады, сондай-ақ, демалыс үшін де, дағдыларды жетілдіру үшін де қолданылады.
Бодисерфинг
Бодиборд немесе бодисерфинг үшін арналған қанаттар әдетте салыстырмалы түрде қысқа, қатты қылызы бар болады, олардың мақсаты – қысқа күштік итерме беруге және толқынды ұстауға көмектесу. Кейбір түрлерінің ішкі жиегінде қысқарақ қылыздары болады. Олар көбінесе біртұтас баумен, бірақ ашық өкшелі жасалады, бұл құмның оңай шайылуына мүмкіндік береді.
Қосылған
Ашық өкшелі қанаттар аяққа табанның артқы жағынан өтетін таспа арқылы бекітіледі. Бұл таспалар көбінесе серіппелі болып, реттелуі мүмкін. Алғашқы қанаттарда қанатқа сым тілмешесімен бекітілген резеңке таспалар қолданылған, оларды реттеу қиын болған. Кейінірек жасалғандарында айналмалы құрылымдар, тілмешелер, жылдам босату құрылғылары және реттелетін тартылыс енгізілді, бірақ күрделіліктің артуы, сенімділіктің төмендеуі және бос таспа ұштарының ілігіп қалу мүмкіндігі кейбір өндірушілерді және қосымша жабдық өндірушілерді қарапайым жүйелерге қайта оралуға итерді. Бұған тот баспайтын болаттан жасалған серіппелі таспалар мен банджи таспалары жатады, олар бір рет орнатылғаннан кейін реттелмейді, бұл мүмкін болатын бұзылу орындарының санын және қанаттың тор, жіп және теңіз балдырлары сияқты кедергілерге ілігіп қалуы мүмкін жерлерді азайтады. Кейбір өкше таспаларының ылғал қолдармен немесе қолғаптармен жақсырақ ұстау үшін ілмегі бар. Серфингке арналған кейбір қанаттарда ауыстыруға немесе реттеуге болмайтын біртұтас таспалар болады, бірақ олар қарапайым және жүзушінің аяғын сызып алуы мүмкін шығыңқылықтары жоқ. Олар толық аяқ қалтасы сияқты, бірақ артқы бөлігі жоқ, сонымен қатар серфинг кезінде көп құмды жинамайды.
Қанат ұстағыштар
Толық аяқпен жүзуге арналған плавник аяққа плавниктің серпімді бөлігі арқылы бекітіледі. Егер плавник аяққа арналған қалтасы сәл үлкен болса, пайдаланушы толқынды суда жүзіп жүргенде одан түсіп қалуы мүмкін, бірақ плавник ұстағыштарының жұбы осы жағдайды болдырмауға көмектеседі. Плавник бекіткіштері, плавник ұстағыштары немесе плавник ұстағыштары 1959 жылы француздық суға түсу жабдықтарын өндіретін Beuchat компаниясы Марсель қаласында ойлап тауып, патент алған. 1970 жылдары кеңінен көшірілген бұл бұйымдар жіңішке, жоғары серпімді резеңкеден жасалған үш иілгіш немесе баулы қарапайым жалпақ сақиналар. Бұл Y тәрізді бекіткіш баулар әр аяқтың көмекейінен, өкшесінен және көтеріңкі бөлігінен киіледі, белбеусіз аяқ киімдерін (толық аяқ плавниктерін) бекіту үшін (3-суретті қараңыз). Олар ашық өкшелі және баулы модельдерді ұстауға арналмағанмен, кейбір жүзушілер мен су астына түсушілер оларды осы мақсатта қолданады. Бір иілгіш аяқтың білезігінен жоғары тартылып, плавник аяққа кигізіледі. Екінші иілгіш плавник өкшесінің астынан өткізіледі, ал қалған иілгіш өкшенің арт жағында қалады. Бұл процедура 4-7 суреттерде көрсетілген.
Техникалар
Жүзу қанаттарын жылға беру үшін пайдалануды жылға беру және маневрлеу екі жағына бөлуге болады.
Маневрлеу
Орынды тоқтатып бұру және кері жүзуге қажетті қанаттар мен дағдылар болса, орындауға болады. Арқамен соққы дене бойымен итергіш күш беру үшін қолданылады, бірақ ол әдеттегі жылдамдық бағытына қарама-қарсы бағытта болады. Арқамен соққыны кері жылжу маневрлеу деп есептеледі, жылдамдық емес, себебі ол салыстырмалы түрде тиімсіз және тек қажет болған жағдайда ғана қолданылады. Вертолет тәрізді бұрылыс – жүзушінің денені тік ось бойымен айналдыруы, бір немесе екі қанатты күректей қозғау арқылы, көбінесе төменгі аяқ және білезік қозғалыстарын пайдалана отырып жасалады. Әр аяққа жеке қанат тағу маневрлеу үшін еркіндік береді, оларды тәуелсіз, параллель немесе қарама-қарсы қолданып, әртүрлі бағытта итергіш күш жасауға болады. Моноқанатпен маневрлеу шектеулі.
Оқыту
Суға түсушілерге бастапқыда аяқтарын түзу ұстап, тізелерін тым бүкпестен, жамбастан күш алып қанатта жүзуді үйретеді. Велосипед тебу сияқты, тізелері бүгіліп, жоғарғы жамбас бөлігі иілген аяқ қозғалысы тиімсіз және қанатта жүзуді дұрыс үйренбеген суға түсушілерде жиі кездесетін қателік. Мұндай қозғалыс жасау оңай сезіледі, бірақ шындығында аз итергіш күш береді. Қолданылуына қарай, әртүрлі сипаттамалары бар (мысалы, қаттылығы) қанаттар қолдануға ыңғайлы болуы мүмкін, сондықтан суға түсушілерге оларға сай келетін қанатта жүзу стилін үйрену қажет.
Қуат
Суға түсушінің тұрақты қанатының соғу күшінің жоғарғы шегі стационарлы жүзу ергометрісінде анықталды. 20 секунд бойына деформация өлшегішіне қарсы өлшенген ең жоғары орташа соғу күші көрсеткіші құрады.
Эргономиялық
Эксперименттік жұмыстар үлкен қанаттардың дайвердің күшін итергіш күшке айналдыруда тиімдірек екенін, сондай-ақ бірдей итергіш әсерге қол жеткізу үшін тыныс алу газын үнемдеуге көмектесетінін көрсетеді. Үлкен қанаттар кішірек қанаттарға қарағанда аз шаршатуды тудырады.