Кіріспе

АҚШ-тың төрт жылда бір рет өткізілетін 50-ші президенттік сайлауы 1984 жылғы 6 қарашада, сейсенбі күні өтті. Бұл – АҚШ тарихындағы төрт жылда бір рет ұйымдастырылатын 50-ші президенттік сайлау. Республикалық партиядан үміткер Рональд Рейган мен оның серігі, вице-президент Джордж Буш екінші мерзімге қайта сайланды. Олар демократтардан бұрынғы вице-президент Уолтер Мондейл мен Джеральдин Феррароны басып өтті. Рейган мен Буш қайта сайлану үшін айтарлықтай қарсылыққа тап болған жоқ. Мондейл өзінің партиясы ішінде бәсекеге толы жарысқа қатысты, 1984 жылғы Демократиялық партияның ішкі сайлауында Колорадо штатының сенаторы Гэри Харт, белсенді Джесси Джексон және тағы бірнеше үміткерлерді жеңді. Соңында ол Нью-Йорк штатының өкілі Джеральдин Феррароны өзінің серігі етіп таңдады, ол ірі партияның президенттікке кандидаттары тізіміндегі алғашқы әйел болды. Рейган 1970-ші жылдардағы экономикалық дағдарыс пен 1981-1982 жылдардағы рецессиядан кейін экономиканың жақсаруын, сондай-ақ өзінің басшылығымен ұлттық сенім мен беделдің қайта жаңғыруын атап көрсетті. 73 жасқа толған Рейган ірі партиядан президенттікке ұсылған ең үлкен жастағы кандидат болды, бұл рекорд 2020 жылға дейін сақталды. Рейганның сайлау штабы тиімді телеарна жарнамаларын жасап, оның жасына қатысты алаңдаушылықты сейілтуге ұмтылды. Мондейл Рейганның экономикалық саясатын және бюджет тапшылығын сынады. Ол сондай-ақ ядролық қаруды тоқтатуға және Тең құқықтарды ратификациялауға шақырды. Рейган сайлауда үлкен жеңіске жетті, 525 сайлаушы дауысын, 49 штатты және жалпы дауыс берудің 58,8 пайызын алды. Мондейл Колумбия округінен 13 сайлаушы дауысын және өз туған штаты Миннесотадан 0,18 пайыздық айырмамен жеңіске жетті. Бұл 1820 жылдан бері сайлаушылар алқасының екінші ең ірі үлесі (республикашылдар үшін ең үлкені) және кандидат алған ең көп сайлаушы дауысы болды. Бұл соңғы рет, кандидаттар екі таңбалы пайызбен жеңіске жетті. 2021 жылдың сәуір айында Мондейл қайтыс болғаннан бері, бұл президенттікке немесе вице-президенттікке кандидаттардың барлығы қайтыс болған соңғы сайлау. 2020 жылға қарай, бұл республикалық партияның кандидаттарының Гавай, Массачусетс, Нью-Йорк, Орегон, Род-Айленд және Вашингтон штаттарында жеңген соңғы сайлауы болды. Сонымен қатар, Батыс Вирджиния штаты 2000 жылға дейін Республикалық партияға дауыс бермеді, Айова штаты 2004 жылға дейін Республикалық партияға дауыс бермеді, ал Висконсин штаты содан бері 2016 жылы бір рет ғана Республикалық партияға дауыс берді. 2020 жылға қарай, бұл қазіргі президенттің бұрынғы вице-президентті жеңген жалғыз жағдай және бұл сонымен қатар ірі партияның президенттік кандидатының президенттік сайлауда қазіргі президентті және оның бұрынғы вице-президентін қатарынан жеңген жалғыз жағдай. 2024 жылға қарай, бұл республикалық партияның кандидаттарының халық дауысын қатарынан екінші рет жеңіп алған соңғы сайлауы.

Өмірбаян

Рональд Рейган президенттікке 7,3% жұмыссыздық деңгейімен келді, ал 1982 жылдың желтоқсанында ол 10,6%-ға дейін өсті. 1982 жылы АҚШ-тың ішкі жалпы өнімінің өсімі теріс болды. Республикашылар 1982 жылғы сайлауда үлкен сәтсіздікке ұшырады. Дуайт Д. Эйзенхауэр, Джон Ф. Кеннеди, Ричард Никсон және Джимми Картер өздерінің алғашқы мерзімінде АҚШ Өкілдер палатасындағы сайлауда орташа есеппен 12 орыннан айырылды. Республикашылар АҚШ Палатасы сайлауында 26 орынды жоғалтты. Сонымен қатар, республикашылар жеті штат губернаторының қызметінен де айырылды. 1983 жылдың қаңтарына қарай Рейганға қолдау көрсету деңгейі 35%-ға төмендеді. Сауалнамалар оның демократтық кандидаттарға, оның ішінде Уолтер Мондейл мен Джон Гленнге қарсы ұтылып отырғанын көрсетті. Бірақ 1984 жылдың наурызына қарай жұмыссыздық 7,7%-ға дейін төмендеді, ал Рейганға қолдау көрсету деңгейі 1984 жылдың қаңтарында 54%-ды құрады. Оның беделіне 1983 жылы Бейруттегі казармаларға жасалған шабуыл мен Гренадаға басып кіру оң әсер етті. 1984 жылдың қаңтарында CBS News және The New York Times жүргізген сауалнамада ол Мондейлден 16% көбірек дауыс жинап отырғаны анықталды.

Алғашқы сайлау

Тек үш демократ кандидат ғана штаттық праймеризде жеңіске жетті: Мондейл, Харт және Джексон. Бастапқыда, Массачусетс сенаторы Тед Кеннеди 1980 жылы президенттікке Демократиялық партияның номинациясын алуға жасаған сәтсіз тынысынан кейін, 1984 жылғы алғашқы сайлаудың де-факто фавориті деп есептелді. Алайда, Кеннеди 1982 жылдың желтоқсанында сайлауға түспейтінін мәлімдеді. Бұрынғы вице-президент Мондейл содан кейін Демократиялық партияның номинациясын жеңіп алудың фавориті саналды. Мондейлге партия басшыларының ең көп саны қолдау көрсетті және ол басқа кандидаттарға қарағанда көбірек қаражат жинады. Дегенмен, Джексон мен Харт күтпеген және қиын қарсыластар болып шықты. Оңтүстік Каролина сенаторы Эрнест Холлингстің өткірлігі мен тәжірибесі, сондай-ақ бюджетті тоқтату туралы ұсынысы оған оң пікірлер әкелді, бірақ оның салыстырмалы түрде консервативті рекорды либералды демократтарды жігерлендірді және ол Мондейл, Джон Гленн және Гэри Харт үстемдік еткен жарыста көрінбеді. Холлингс Нью-Гэмпширде жеңілгеннен кейін екі күннен кейін жарыстан шықты және бір аптадан соң Хартты қолдады. Оның қарсыластарына деген наразылығы кейде оның сөздерінде байқалды. Ол Мондейлді «көк ит» деп атады, ал бұрынғы астронавт Гленнді «Аспан патшасы» деп атады, ол «капсуласында шатасқан» еді. Калифорния сенаторы Алан Кранстон АҚШ-ты ядролық қаруды тоқтатуға және жаңаларын жасауды тоқтатуға шақырған ядролық қаруды тоқтату қозғалысын қолдауға үміттенеді. Гленн мен Аскью демократтардың орташа және консервативті жақтастарының қолдауын алуды көздеді. Олардың ешқайсысы Мондейлдің қаржы жинау қабілетіне немесе Харт пен Джексонның халықтық қолдауына ие болған жоқ және ешқайсысы да жеңіске жеткен жоқ. Джексон президенттікке бүкіл ел бойынша науқан жүргізген екінші афроамерикалық (Ширли Чишолмнан кейін) және ол президенттікке түскен алғашқы афроамерикалық кандидат болды. Ол праймеризде 3,5 миллион дауыс жинады, Харт пен Мондейлден кейін үшінші орын алды. Ол Вирджиния, Оңтүстік Каролина және Луизиана штаттарында праймериз жеңіп, Демократиялық делегаттар үшін екі жеке жарыс өткен Миссисипиде бөлісті. Праймериздер арқылы Джексон сол кездегі Оңтүстіктегі Демократиялық партия үшін қара нәсілді сайлаушылардың маңыздылығын растауға көмектесті. Алайда, науқан кезінде Джексон еврейлерді «хайми» деп, ал Нью-Йорк қаласын «хаймитаун» деп атады, ол кейіннен бұл үшін кешірім сұрады. Дегенмен, бұл пікір кеңінен жарияланып, оның номинацияға түсу науқанын қиындатты. Джексон ұлттық праймеризде дауыстардың 21% -ын алды, бірақ ұлттық конвенцияға делегаттардың тек 8% -ын алды және бастапқыда оның науқаны Мондейлдің жеңіске жетуіне мүмкіндік берген партиялық ережелерге зиян келтіргенін айтты. Ол сондай-ақ Мондейлді сынап, Хьюберт Хамфридің «Сент-Пол-Миннеаполис аймағынан шыққан соңғы маңызды саясаткер» екенін айтты. Колорадодан келген Харт Мондейлге одан да қауіпті қарсылас болды және бірнеше алғашқы праймериздерді жеңгеннен кейін ол Мондейлден номинацияны тартып алуы мүмкін сияқты көрінді. Харт Айова штатындағы сайлауда 16,5% дауыспен күтпеген екінші орын алды. Бұл оны Мондейлдің басты қарсыласы ретінде бекітті, Джон Гленн, Эрнест Холлингс және Алан Кранстонды тиімді түрде жарыстан шығарды. Харт Мондейлді «өткеннің сәтсіз саясатын» бейнелейтін «ескі үлгідегі» Ұлы қоғам демократы деп сынады. Харт өзін (сегіз жылдан кейін Билл Клинтон сияқты) жас, жаңа және орташа демократ ретінде көрсетті, ол жас сайлаушыларға ұнай алатын еді. Ол Нью-Гэмпшир, Огайо және Калифорния штаттарының маңызды праймериздерін, сондай-ақ, әсіресе Батыста бірнеше праймериздерді жеңіп, күшті кандидат ретінде көзге түсті. Алайда, Харт Мондейлдің қаржылық және ұйымдастырушылық артықшылықтарын жеңе алмады, әсіресе Орта Батыс пен өнеркәсіптік Солтүстік-Шығыстағы кәсіподақ басшылары арасында. Харт сонымен қатар Мондейлмен теледебатта қатты зардап шекті, бұрынғы вице-президент Харттың «Жаңа идеялар» платформасын мазақтау үшін танымал телерекламалық слоганын қолданды. Камераға бұрылып, Мондейл Хартқа Харттың «Жаңа идеялары» туралы айтқан сайын, ол Вендидің фастфуд слоганы «Қайда ет?» еске түсіретінін айтты. Бұл сөз көрермендердің күлкісін және қолдауын тудырды және Хартты дайындалмаған күйде ұстады. Харт Мондейлдің «Жаңа идеялары» терең емес және нақтылығы жоқ деген айыптауынан толыққанды қалпына келген жоқ. Филь Донахью модерациялаған үш демократ кандидат арасындағы дөңгелек үстелде Мондейл мен Харт Орталық Америкадағы АҚШ саясаты мәселесі бойынша қатты дауласты, сондықтан Джексон оларды тоқтатуға көмектесу үшін су стаканын үстелге тигізуге мәжбүр болды. Мондейл делегаттар саны бойынша Харттан бірте-бірте алға шықты, бірақ, Time баяндағандай, мамырдың соңында «Мондейлдің жалпы делегаттар саны бойынша үлкен артықшылығы бар (1564-ке қарсы 941), өйткені ол ірі өнеркәсіптік штаттарда жеңіске жетті, Демократиялық партияның қолдауы және делегаттарды таңдау ережелерінің екі жыл бұрын оның алғы шебі құрастырған ережелері» болды. Калифорниядағы соңғы праймеризден кейін, 5 маусымда, Харт жеңіске жетті, Мондейл номинация үшін қажетті жалпы санынан шамамен 40 делегат кем болды. Алайда, Сан-Францискодағы 16 шілдеде өткен Демократиялық Ұлттық Конвенцияда Мондейл партиялық элитадан сайланбаған суперделегаттардың басым қолдауын алып, номинацияны жеңіп алды. Мондейлдің номинациясы 1976 жылы Грузияның бұрынғы губернаторы Джимми Картердің және 1924 жылы бұрынғы өкіл Джон В. Дэвистің номинациясынан бері екінші рет және Демократиялық партияның президенттікке жеке тұлғаны (номинация мен сайлау кезінде ресми үкіметтік лауазымда болмаған) ұсынған төртінші рет болды. Мондейл Демократиялық партиядан президенттікке ұсылған соңғы жеке тұлға болды, 2016 жылы бұрынғы мемлекеттік хатшы Хиллари Клинтонға дейін. Ол сондай-ақ 2020 жылы Джо Байденге дейін президенттікке ұсылған соңғы бұрынғы вице-президент болды. Демократиялық партияның президенттік номинациясы үшін бұл жарыс екі буынның ең жақын жарысы болды және 2020 жылдың қазіргі күніне дейін бұл жарыс үлкен партияның президенттік номинациясы үшін конвенцияға дейін жалғасқан соңғы жағдай болды.

Вице-президент лауазымына тағайындалған адам

Мондейл өзінің вице-президенттік үміткері арқылы айқын прецедент орнатуды қалады. Мондейл Нью-Йорк штатынан АҚШ өкілі Джеральдин А. Феррароны өзінің серігі ретінде таңдады, осылайша оны ірі партиядан бұл лауазымға ұсынылған алғашқы әйел және алғашқы католик етті. Талапкердің «бар күшімен шабуылға шығуының» себебі, билетті теңгермеудің орнына, Рейганның сауалнамалардағы басымдығы болды. Мондейл әйелдердің қолдауын алуды үміттенеді, ал 1980 жылға қарай олар сайлаушылардың көп бөлігін құрады. «Вице-президенттік үміткерлердің көп сынға ұшыраған шеруі» барысында Миннесотадағы үйіне келген Мондейл Сан-Франциско мэрі Дианна Файнштейн, Кентукки губернаторы Марта Лэйн Коллинз (екеуі де әйелдер), Лос-Анджелес мэрі Том Брэдли (афроамерикалық) және Сан-Антонио мэрі Генри Циснерос (испаниялық) сияқты басқа финалистерді де қарастырды. Феррароны оның жынысынан бөлек, Мондейл оның жеке тарихы арқылы этникалық сайлаушыларды тартады деп үміттенеді. Сәтті болмаған үміткер Джесси Джексон Мондейлдің вице-президенттік іріктеу процесін «тұлғалардың жарнамалық шеруі» деп сынады, бірақ Мондейлдің таңдауын мақтап, өзі де ұсынылған жағдайда билетке әйелді қосатынын уәделеді. Мондейл Нью-Йорк губернаторы Марио Куомоны өзінің серігі етіп таңдауды қалаған, бірақ Куомо бас тартты және өзінің шәкірті Феррароны ұсынды. Мондейл «қауіпсіз» таңдау жасағысы келсе, Массачусетс губернаторы Майкл Дукакисті таңдаған болар еді, ал басқалары сенатор Ллойд Бентсенді артық көреді, себебі ол оңтүстіктегі консервативті сайлаушыларға көбірек ұнайтын еді. Номинациядағы бәсекелес Гари Харт Ферраро таңдалғанға дейін Мондейлмен бірге сайлауға шақырылса, қабылдайтынын мәлімдеді. Харттың қолдаушылары президент Рейганға қарсы Мондейлден жақсы өнер көрсететінін айтты, бірақ 1984 жылғы маусымдағы Gallup сауалнамасы екеуінің де президенттен тоғыз ұпайға қалып қойғанын көрсетті.

Азаматтар партиясының кандидатурасы

1984 жылғы президенттік сайлауда Соня Джонсон Азаматтар партиясының, Пенсильвания штатының Тұтынушылар партиясының және Калифорния штатының Бейбітшілік және еркіндік партиясының президенттік кандидат ретінде қатысты. Джонсон 72 161 дауыс (0,1%) алып, бесінші орынды иеленді. Азаматтар партиясынан оның серігі Ричард Уолтон, ал Бейбітшілік және еркіндік партиясынан Эмма Вонг Мар болды. Оның сайлау штабының менеджерлерінің бірі Марк Данли кейіннен әйел президент туралы «Президент ханым» деген роман жазды.

Коммунистік партияның кандидатурасы

АҚШ Коммунистік партиясы президенттікке Гас Холлды, ал вице-президенттікке Анжела Дэвисті кандидат ретінде тікелей ұсынды.

Науқан

Мондейл Чарльз Манатты Берт Лэнспен алмастыруға тырысты, ДҰҚ төрағасы лауазымына. Мондейл Лансты президенттік науқанының төрағасы етіп тағайындады. Бірақ Ланстың Басқару және бюджет кеңсесінің директоры қызметін атқарған кезіне байланысты туған дау-дамайлар салдарынан оны қызметтен алуға тура келді. Республикалық конвенттегі оңшыл көзқарастарынан кейін Рейганның үстемдігі төмендеді. Рейганды Кеңес Одағын бомбалау жөніндегі әзілі үшін де сынады. Дегенмен, сауалнамалар сайлаушылардың Мондейлді «тымырлық және беймағына» санағанын және көптеген мүдделі топтарға ұнауға тырысқанын көрсетті. Рейган үшін жұмыс істейтін Роджер Стоун және басқа да стратегиялар Огайо штатын, онда жұмыссыздық 10% құрады, ең осал штат деп қарады. Рейган науқаны барысында евангелист сайлаушыларға үндеді. 1984 жылдың 22 қаңтарында ол «Адам өмірінің қадірлілігі күні» деп жариялады. Тим ЛаХей басқаратын дәстүрлі құндылықтарды қолдайтын американдық коалициясы (ACTV) евангелисттік қолдауды сақтауға міндеттенді. ACTV 2,5 миллион сайлаушыны тіркеуді жоспарлады. Лаксалт 16 штаттың 45 мың дін қызметкеріне «Христиандық сайлаушылар бағдарламасы» деген тақырыппен хат жіберіп, Рейганның науқанына қолдау көрсетулерін және сайлаушыларды тіркеулерін сұрады. Мондейл либералды науқан жүргізіп, ядролық қаруды тоқтатуды және Тең құқықтар поправкасын (ERA) қолдады. Ол Рейганның экономикалық саясатындағы әділетсіздіктер туралы және федералды бюджет тапшылығын азайту қажеттігі туралы айтты. Феррароның таңдалуы демократ белсенділерінің арасында танымал болғанымен, жарияланғаннан кейін бірден жүргізілген сауалнамалар көрсеткендей, әйелдердің тек 22%-ы оның таңдалуына риза болды, ал 18%-ы бұл жаман идея деп келісті. Барлық сайлаушылардың 60%-ы әйелдер ұйымдарының қысымы Мондейлдің шешіміне әкелді деп ойлады, ал 22%-ы ол ең жақсы кандидатты таңдады деп сенді. Рим-католик шіркеуінің кейбір өкілдері католик Феррароны аборт мәселесіндегі пікірлері үшін сынады. Сайлаушылармен күресіп жатқан Ферраро науқан ортасында күйеуі Джон Заккароға қатысты көптеген айыптауларға да тап болды. Бұл айыптаулардың ішінде Заккароның ұйымдасқан қылмысқа қатысы, порнография тарату және сайлауалды қаржыны бұзу туралы мәлімдемелер болды. Ферраро күйеуіне қатысты бұл айыптауларға жауап ретінде 1984 жылдың 21 тамызында отбасылық салық декларациясын бұқаралық ақпарат құралдарына жариялады. Бірақ науқанға келген зиян бұрыннан болған еді. Нью-Джерси штатының Хаммонтон қаласындағы науқан тоқтауында Рейган: «Американың болашағы сіздердің жүректеріңіздегі мыңдаған армандарда жатыр. Ол көптеген жас американдықтар құрметтейтін Нью-Джерсидің Брюс Спрингстин әндеріндегі үміт хабарларында жатыр» деді. Рейганның науқаны «АҚШ-та туған» әнін қысқа ғана уақытқа қолданды (ол ән Вьетнам соғысы ардагерлеріне қатысты болғанын және соғысқа қарсы емес, патриоттық рухта екенін қателесіп ойлады), бірақ Спрингстин, өмір бойы демократ болғандықтан, оны тоқтатуды талап етті. Рейганның науқанындағы ең есте қаларлық екі жарнама «Америкадағы таң» және президенттің бірінші дебатынан кейін «Ормандағы аю» деп аталды. Рейган сол кездегі ең егде президенті (73 жаста) болды және оның президенттік міндеттердің ауыр талаптарына төзу қабілетіне қатысты сұрақтар туды, әсіресе Рейган 1984 жылдың 7 қазанында Мондейлмен өткізген алғашқы президенттік дебаттарда нашар көрсеткеннен кейін. Ол «осында Вашингтонда» шіркеуге баруды бастағанын айтты, бірақ дебат Луисвиллде, Кентуккиде өтті, әскери формаларды «киімхана» деп атады және басқа қателіктер жасады. Бірақ 21 қазандағы келесі дебатта журналист Генри Тревитттің сұрағына жауап ретінде Рейган жас мәселесін тиімді түрде бейтараптандырды: «Егер теледидар шындықты айта алса, сіз айтқандай, мен күлімсірегенімді көресіз. Бірақ жақындасаңыз, көз жасымды көретін боласыз, өйткені ол мені сол жерге жеткізгенін білдім. Меніңше, сол түні менің науқаным аяқталды. [Мен әйелімге] науқан аяқталғанын айттым, және солай болды».

Белгілі сөз тіркестері мен сөз тіркестері

Малдың еті қайда? : Венди компаниясының бәсекелестерінің бутербродтарындағы ет мөлшерінің аз екенін көрсету үшін қолданған ұран, бірақ Демократтардың ішкі сайлауында Мондейл Гарри Харттың ұстанымдарында мазмұнның жетіспейтінін сынау үшін де пайдаланды. Morning in America: Рейганның сайлау кампаниясында қолданылған ұран.