Кіріспе

Грекия саясаткері, 2004-2009 жылдар аралығында Грекияның премьер-министрі болған Константинос А. Караманлис (Κωνσταντίνος Αλεξάνδρου Καραμανλής; 1956 жылдың 14 қыркүйегінде туған), көбінесе Костас Караманлис (Κώστας Καραμανλής) деп танылады. Ол 2004-2009 жылдар аралығында Грекияның 10-шы премьер-министрі қызметін атқарған грек зейнеткер саясаткері. Сондай-ақ, ол 1997 жылдан 2009 жылға дейін өзінің ағасы Константинос Караманлис құрған оңшыл «Жаңа демократия» партиясының төрағасы және 1989 жылдан 2023 жылға дейін Грекия Парламентінің депутаты болды. Караманлис алғаш рет 1989 жылы «Жаңа демократия» партиясынан Грекия Парламентіне сайланды және 1997 жылы партия төрағасы болды. Грекия Парламентіндегі оппозицияны жеті жыл басқарғаннан кейін және 2000 жылғы парламент сайлауларында тартысқа ұшырағаннан кейін, ол екі мерзімге қатарынан Грекияның 181-ші премьер-министрі болып тағайындалды, 2004 жылғы сайлауда рекордтық дауыспен жеңіске жетті және 2007 жылы қайтадан жеңіске жетті. Алайда, ол 2009 жылы мерзімінен бұрын жалпы сайлау өткізуді ұсынды, себебі оның партиясы парламенттегі шағын көпшілікке ие болды, бұл Грекияның қаржылық дағдарысын шешуге қажетті тұрақты үкіметке кепілдік бере алмады. Нәтижесінде, Караманлис жеңіліске ұшырады және он екі жыл партия басшысы болғаннан кейін «Жаңа демократия» партиясының төрағалық лауазымынан кетті, бірақ парламент депутаты ретінде саясатта белсенді болып қала берді. 2023 жылдың 21 ақпанында ол парламенттік сайлауға кандидат болмайтынын және 2023 жылғы сайлаудан кейін саясаттан зейнетке шығатынын мәлімдеді.

Саяси мансап

Көне Грекия президенті Константинос Карамманлистің немересі Костас Карамманлис Афинада дүниеге келді және Афина университетінің құқық факультетінде және жеке Дерри колледжінде оқыды. Біріккен Штаттардағы Тюфтс университетінің (Бостон) Флетчер құқық және дипломатия мектебінде аспирантураны жалғастырды, онда саяси ғылымдар, халықаралық қатынастар және дипломатия тарихы бойынша магистр және доктор дәрежелерін алды. Карамманлис 1974 жылдан 1979 жылға дейін және 1984 жылдан 1989 жылға дейін «Жаңа демократия» партиясының ұйымдастыру және идеологиялық секторларында қызмет етті. Ол грек саясаткері Элефтериос Венизелос туралы «Элефтериос Венизелос және Грекияның сыртқы қатынастары, 1928–32» атты кітаптың авторы. Сондай-ақ, ол түрлі тарихи басылымдарды редакциялап, алғы сөздерін жазған. 1989 жылы Салоникиде «Жаңа демократия» партиясынан депутат болып сайланды, бірақ 2004 жылы Ларисадан сайланды. 1996 жылғы сайлауда «Жаңа демократия» партиясының жеңілісінен кейін 1997 жылы партия басшысы болып сайланды. 2004 жылғы сайлауда биліктегі Панглен Социалистік қозғалысын (ПАСОК) жеңді. 1999–2006 жылдары Еуропалық халық партиясының (ЕХП) вице-президенті болды. Карамманлис Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін туған алғашқы грек премьер-министрі болды. 1998 жылы Натаса Пазайтиге үйленді; олардың 2003 жылғы 13 маусымда туған екі баласы бар (ұл және қыз, егіздер).

Премьер-министр

Костас Симитис басқарған PASOK үкіметінің беделсіздігіне байланысты (бұл партия 1981-1989 және 1993-2004 жылдар аралығында билікте болды) НД 2004 жылы социалистердің Георгий Андреас Папандреуін жеңді. Қараманлис үкіметінің басымдықтары білім беру, экономикалық саясат, ауыл шаруашылығы саясаты, жұмыссыздықтың жоғары деңгейін төмендету (11,2%) және ашық әрі тиімді мемлекеттік басқару екенін мәлімдеді. Экономикалық саясат салықты төмендетуге, инвестицияларды ынталандыруға және нарықты либерализациялауға бағытталды. Бастапқы проблемалардың қатарында үлкен мемлекеттік қарыз (ЖІӨ-нің шамамен 112%) және бюджет тапшылығы (ЖІӨ-нің 5,3%), еуроаймақтың тұрақтылық ережелерін асып түсуі болды. Бірақ Карамманлис үкіметі 2006 жылға қарай бюджет тапшылығын 2,6%-ға дейін азайтты. Тағы бір маңызды мәселе – үкіметінің алғашқы жылында Афинада өткізілуге тиіс 2004 жылғы жазғы Олимпиада ойындары. Сайлау кезінде бірнеше маңызды ғимараттар аяқталмаған, қауіпсіздік бюджеті 970 миллион еуроға жеткен, ал билік өкілдері негізгі жүзу аренасының үстіне шатыр салынбайтынын хабарлады. Ашылу және жабылу салтанаттарына арналған негізгі Олимпиада стадионы испан сәулетшісі Сантьяго Калатрава жобалаған футуристикалық шыны жабынмен жабдықталды және ойындардың басталуына екі ай бұрын ғана аяқталды. Ойындарға екі ай қалғанда қала мен әуежайды байланыстыратын трамвай желісі сияқты басқа да нысандар да көбінесе аяқталмаған еді. Дегенмен, дайындықтардың қарқыны Афинадағы Олимпиада тарихындағы ең қысқа мерзімдегі аяқталулардың біріне айналды, барлық нысандар ашылу салтанатына дейін аяқталды. Нәтижесінде, Олимпиада жоспарланғандай өтті және бүкіл әлем бойынша керемет табысқа ие болды. Бірақ кешігулердің салдарынан, үлкен шығындар ұлттық есептердегі дефициттің ЕО талаптарынан асып кетуіне әкелді. ND үкіметі мен Костас Симитистің бұрынғы әкімшілігі дайындықтардың нашарлығы үшін бір-бірін айыптады. PASOK үкіметі Олимпиаданы уәделерін орындамау үшін желеу ретінде пайдаланған Жаңа демократия үкіметін сынады. Үлкен шығындардың (шамамен 7 миллиард еуро) салдарынан дефицит 5,3%-ға дейін өсті. Қараманлис «Әлеуметтік саясат қарыз ақшаға негізделді, әскери шығындар бюджетте көрсетілмеді, қарыздар жасырын түрде жасалды» деді.

2004 жылғы қаржылық аудит

2004 жылдың наурызында, PASOK үкіметте болғанда, Eurostat Грекия үкіметі ұсынған фискалдық деректерді жарамсыз деп таныды және оларды қайта қарауды сұрады. Бұрын, 2002 жылы да екі рет қайта қарау болған еді, соның нәтижесінде мемлекеттік баланс профициттен тапшылыққа ауысқан болатын. Жағдайды нашарлатқан нәрсе – 2004 жылдың мамырында Еуропалық комиссия Грекияны «жауапсыз» және «салмақты емес» фискалдық саясат жүргізуде деп айыптады. Комиссия атап көрсеткендей, Грекияның экономикалық өсімі 2000-2003 жылдары жылына 4% құрағандықтан, фискалдық жағдайдың нашарлауы үкіметтің тиімсіз басқаруының салдары болуы мүмкін. Бұрынғы PASOK үкіметінен мұраға қалған мемлекеттік қарыздың ІЖӨ-ге қатынасы 103% болды, бұл да Еуроодақтың алаңдаушылығын тудырды. Осы есеппен Комиссия, наурыз айында Eurostat-тың іс-әрекетіндей, Грекияның экономикалық деректерінің сапасына күмән келтірді. Сәуір айында сайланған Жаңа демократия үкіметі, Караманлис басшылығымен, Eurostat-қа қайта қарау үшін деректерді жібермес бұрын Грекия экономикасының қаржылық аудитін жүргізуге шешім қабылдады. Аудит нәтижесінде PASOK үкіметі мен премьер-министр Костас Симитис Грекияның макроэкономикалық статистикасын жалғандағаны анықталды. Осы деректердің негізінде Еуропалық институттар Грекияны Еуроаймаққа қабылдаған еді. PASOK бұл айыптауларға қарсы шығып, 2006 жылғы Eurostat-тың қорғаныс шығыстарын есептеу жүйесіндегі өзгерістері Костас Симитис үкіметінің әрекеттерін заңдылады деп мәлімдеді. Жаңа демократия бұл өзгерістерге қатысты қорғаныс шығыстары бұрынғы PASOK үкіметімен жалған түрде жасырылған, одан да маңызды шығыстардың шағын бөлігін ғана құрайтынын жауап берді. Әлеуметтік саясат саласында зейнетке шығу жасы 35 жыл сақтандыру стажы бар азаматтар үшін 58-ден 60-қа дейін көтерілді, ал 1993 жылдан кейін еңбек нарығына қадам басқандар үшін ерте зейнетке шығу жасы 55-тен 60-қа дейін өсті. Сонымен қатар, қосымша зейнетақылар да қысқартылды. Баласы бар аналар 50 жас емес, 55 жастан бастап зейнеткерлікке шыға алатын болды, ал жеке сектордағы аналық демалыс мерзімі 6 айға дейін ұзартылды. Жұмыссыздық деңгейінің өсуі және инфляция қаупі Караманлис берген экономиканы жандандыру уәделерін орындауға кедерілді және наразылықтарды тудырды. Әсіресе 2006 жылы қоқыс жинаушылар ұйымдастырған акция экономикаға ауыр соққы берді, әсіресе 2005 жылдың шілдесінде туристік маусымның ең қызу кезінде. 2006 жылдың басында Костас Караманлис, сондай-ақ үкімет мүшелері мен қарулы күштердің бірнеше шенеуніктерінің ұялы телефондары 2004 жылғы Афина Олимпиадасы кезінде және одан кейін бірнеше ай бойы тыңдалғаны белгілі болды. Грекияның байланыс құпиялылығын қорғау ұйымы жүргізген тергеу ұлттық қауіпсіздікке қатысты ақпараттың жария болуына жол бермеу үшін тоқтатылды. Үкімет Грекияның шалқары аймақтарында кеңжолақты интернет байланысын жақсартуға бағытталған 210 миллион еуролық бағдарламаны іске қосты, ол 2006 жылы Еуропалық комиссия тарапынан мақталып, «Еуроодақтың кез келген мүшесі іске асырған кеңжолақты даму бағдарламасының ең амбициялық жобасы» деп бағаланды. Әлеуметтік саясат мәселелерінде Караманлис үкіметі көбінесе либералды бағыт ұстанды. 2006 жылдың көктемінде Білім министрлігі 1936 жылдан бері (соның ішінде 20 жылдық социалистік билік кезеңінде) қолданылып келген заңды жойды. Бұл заң православиелік емес культ үйлерін салу үшін жергілікті православиелік христиан митрополитінің келісімін талап еткен. Жыл басында премьер-министр Караманлис үкіметінің Конституцияға жаңа түзетулер енгізу туралы бастамасын жариялады. Ол бұл түзетулердің басты мәселесінің бірі Грекиядағы жеке университеттерді заңдастыру болып табылатынын мәлімдеді, олар коммерциялық емес принциптерде жұмыс істейтін болады. Грекия жылдар бойы басқа елдердің жоғары оқу орындарына білім алу үшін көшіп баратын «білімдік эмигранттардың» үлкен ағынына тап болды. Бұл Грекия үшін капитал мен адам ресурстарын жоғалту тұрғысынан созылмалы проблеманы тудырады, өйткені көптеген студенттер диплом алғаннан кейін оқыған елдерінде жұмыс іздеуді жөн көреді (Грекия жалпы халыққа шаққанда шетелде оқитын студенттер саны бойынша әлемде бірінші орында тұр, бір миллион адамға 5250 студент келеді, ал екінші орындағы Малайзияда бір миллион адамға 1780 студент келеді). Жеке университеттерді қолдаушылар мемлекеттің жоғары білім берудегі конституциялық монополиясы осы проблемалардың себебі екенін мәлімдейді. Грекияның жоғары білім беру жүйесіндегі өзгерістерге басқа партиялар, сондай-ақ академиялық қауымдастықтың көпшілігі, профессорлар мен студенттер қарсылық көрсетті. Грекия университеттерінің жұмысына қатысты бірнеше өзгерістерді қабылдау әрекеті ондаған мың наразылық білдірушілерді қамтитын үлкен демонстрацияларға әкеп соқты, соңында 2006 жылдың жазында студенттер наразылықтарының нәтижесінде көптеген оқу орындары жабылды. Семестрлік емтихан кезеңі жоғалды және күзге дейін шегерілді, ал үкімет өзгерістерді тоқтатты және бұл мәселе бойынша студенттермен кеңірек диалог жүргізілгенше ешқандай заң жобасы парламенттік дауысқа қойылмайтынын мәлімдеді. Алайда, ешқандай қосымша диалогсыз заң 2007 жылы қабылданды.

2007 жылғы қайта сайлау

2007 жылғы жалпы сайлауда Караманлис 2007 жылы Грекияның батыс Пелопоннес және оңтүстік Эвбея аймақтарының көп бөлігін шарпыған орман өрттерінен кейін азайған көпшілік дауысымен қайта сайланды. Ол реформалар мен жекешелендіру бағдарламасын жалғастыруға, сондай-ақ жаңа министрлер кабинетін құруға уәде берді. 2007 жылдың 19 қыркүйегінде ол жаңа кабинетті таныстырды.

2009 жылғы сайлау

2009 жылғы жалпы сайлауда Караманлис және «Жаңа демократия» партиясы үкіметтен қуылды. Жаңа партия басшысын сайлау үшін «Жаңа демократия» партиясы ішінде өткен сайлаудан кейін ол 30 қарашада қызметтен шеттеді.

Сын

2007 жылғы орман өрттері кезінде премьер-министр сынға ұшырады. Жүздеген мың гектар жер өртеніп, көптеген адам қаза тапқандықтан, үкіметтің өртке жауап беруіне күшейтілген назар аударылды. Өрттен кейінгі күндері, өрт сөндіру жұмыстарының тиімді тоқтатуға жеткілікті болмауы туралы хабарлар тарағаннан кейін, үкімет бұл оқиғаның табиғи себептерден тумағанын, оның артында өрт қойғыштар тұрғанын мәлімдеді. Бір топ пакистандықтар 2005 жылдың 7 шілдесінде Лондонда болған жарылыстардан кейін грек және британдық барлау қызметкерлері тарапынан ұрланып әкетілгендерін айтты. Грекия, Пәкістан және Ұлыбритания үкіметтері 7 шілдеде Лондондағы жарылыстардан кейін Афина және Иоаннина қалаларында 28 пакистандықты бірнеше күн бойы ұстауға қатысқандары туралы айыптауларды жоққа шығарды. Іске тағайындалған прокурор ұрлауды кім жасағанына қатысты ешқандай дәлел таба алмады, бірақ оппозициялық ПАСОК партиясы Грекияның қоғамдық тәртіп министрі Георгиос Вульгаракистің отставкаға кетуін талап етті. Адам құқықтары жөніндегі (бетараптығы күмәнді) аты-жөні жарияланбаған ұйым да осы мәселе бойынша премьер-министр Костас Караманлис отставкаға кетуі керек деп мәлімдеді. Караманлис өкілеттігі кезінде оның жақын министрлері мен партия мүшелеріне қатысты бірқатар ірі жанжалдар оның беделін күрт түсірді. Караманлис 2004 жылы сайлауда жеңіске жеткенінің басты себебі, қоғамдық өмірді жемқорлықтан "тазартамыз" деген уәдесі болды. Караманлис пен оның кабинетіне тағы бір сын 2008 жылғы тәртіпсіздіктерге байланысты туды, ол полиция қызметкерінің 15 жасар Александрос Григоропулосты атқылағаннан кейін басталды. Полиция Григоропулостың төрт жасөспірімнен тұратын топта болғанын, олардың полиция қызметкерлеріне қарапайым емес тілде сөйлегенін мәлімдеді. Бір офицерге қылмыстық іс қозғалды, ал Рейтер агенттігі Грекияда студенттік митингілерде және анархистік топтардың өрт сөндіру құралдарын қолданып шабуыл жасауы жиі кездесетінін атап өтті. Amnesty International ұйымы жедел тергеу жүргізуді талап етті. Григоропулостың қазасы Грекия мен шетелдегі ірі қалаларда кең ауқымды наразылық акциялары мен тәртіпсіздіктерге әкелді. Қызметтен кеткеннен кейін де Грекияда көптеген адамдар экономикалық қиындықтарды Караманлис басқарған Жаңа демократия үкіметінің әрекеттерімен байланыстырды. Қаржы нарықтары мен Грекияның ЕО серіктестері оның басшылығымен бюджет тапшылығын қасақана азайтып көрсеткен елді сынады.