Кіріспе
Құлақтан шығатын майлы зат, медициналық термині – керумен, адам мен басқа сүтқоректілердің құлақ жолында бөлінетін майлы зат. Керумен қоңыр, қызғылт, қызыл, сары, сұр түстерде болуы мүмкін. Керумен адамның құлақ жолының терісін қорғайды, тазалауға және майлауға көмектеседі, сондай-ақ бактериялар, саңырауқұлақтар, ұсақ бөлшектер мен судан қорғауды қамтамасыз етеді. Керуменнің негізгі құрамына өзгертілген тер безінен шығатын керумен және майлы зат – себум кіреді. Екі компонент те сыртқы құлақ жолында орналасқан бездерде түзіледі. Керуменнің химиялық құрамына ұзын тізбекті қаныққан және қанықпаған май қышқылдары, спирттер, сквален және холестерин кіреді. Керуменде терінің өлген жасушалары мен шаштар да бар. Артық немесе тығыздалған керумен құлақ жолында бітелуге себеп болатын құлақ майының жиналуы болып табылады. Ылғалды және құрғақ керуменнің негізгі құрамына терінің қабыршақтанған қабаттары кіреді, олардың шамамен 60% керуменде кератин, 12–20% қаныққан және қанықпаған ұзын тізбекті май қышқылдары, спирттер, сквален және 6–9% холестерин құрайды.
Earwax, also known by the medical term cerumen, is a waxy substance secreted in the ear canal of humans and other mammals. Earwax can be many colors, including brown, orange, red, yellowish, and gray. Earwax protects the skin of the human ear canal, assists in cleaning and lubrication, and provides protection against bacteria, fungi, particulate matter, and water. Major components of earwax include cerumen, produced by a type of modified sweat gland, and sebum, an oily substance. Both components are made by glands located in the outer ear canal. The chemical composition of earwax includes long chain fatty acids, both saturated and unsaturated, alcohols, squalene, and cholesterol. Earwax also contains dead skin cells and hair. Excess or compacted cerumen is the buildup of ear wax causing a blockage in the ear canal The primary components of both wet and dry earwax are shed layers of skin, with, on average, 60% of the earwax consisting of keratin, 12–20% saturated and unsaturated long chain fatty acids, alcohols, squalene and 6–9% cholesterol.
Ылғалды немесе құрғақ
Құлақ кіріктің екі генетикалық түрі бар: ылғалды түрі басым, ал құрғақ түрі рецессивті. Бұл айырмашылық "АТФ байланыстырушы C11 гені"ндегі бір негіздің өзгеруінен туындайды. Құрғақ типтегі адамдар аденинге (АА) гомозиготта, ал ылғалды типке кем дегенде бір гуанин (АГ немесе ГГ) қажет. Құрғақ құлақ кірікті сұр немесе қоңыр түсті, қатты және шамамен 20% липидтен тұрады. Шығыс Азиялықтардың (Ямато япондары сияқты), Оңтүстік-Шығыс Азиялықтардың және Солтүстік Америкалықтардың (Инуиттерді қоса) арасында құрғақ құлақ кіріктің (сұр және қабыршақты) болу ықтималдығы жоғары, ал Африкалықтар, Еуропалықтар және басқа Шығыс Азиялықтар (Айнуларды қоса) ылғалды құлақ кіріктің (бал қоңыр, қою қызғылт сарыдан қою қоңырға дейін және ылғалды) болу ықтималдығы жоғары. Оңтүстік Азиялықтардың, Орталық Азиялықтардың және Тынық мұхиты аралдарының тұрғындарының 30–50% құрғақ күйіндегі құлақ кіріктіне ие.
Тазалау
Құлақ арнасының тазалануы эпителийдің "конвейерлік белдеу" процесі арқасында болады, бұл процеске жақ қозғалысы көмектеседі. Үйкелістен бастап, тімпан мембранасының ортасында түзілген жасушалар құлақ арнасының қабырғаларына, содан кейін құлақ арнасының кіреберісіне қарай жылжиды. Құлақ арнасындағы күкірт те сыртқа қарай жылжиды, соның ішінде арнада жиналған бөлшектерді де алып шығады. Жақ қозғалысы құлақ арнасының қабырғаларынан қалдықтарды бөліп, осы процеске көмектеседі. Күкіртті алып тастау – аудиологтар мен оториноларингологтардың (құлақ, мұрын және тамақ дәрігерлерінің) қарауына жататын мәселе.
Сымдау
Керуен құлақ арнасының ішіндегі терінің құрғауына жол бермейді. Түйе бездері шығаратын майдың жоғары липидтік құрамы керуеннің майлауға ұқсас жұмыс істеуіне себеп болады. Ылғал типті керуенде бұл липидтерге холестерин, сквален және көптеген ұзын тізбекті май қышқылдары мен спирттер кіреді.
Микробқа қарсы әсері
1960 жылға дейін жүргізілген зерттеулер керуменнің антибактериялық активтілігін қолдайтын аз ғана дәлелдер тапқан, бірақ соңғы зерттеулер керуменнің кейбір бактерия штамдарына бактерицидтік әсер ететінін көрсетті. Керуменнің Haemophilus influenzae, Staphylococcus aureus және Escherichia coli-дің көптеген түрлері сияқты кең ауқымды бактериялардың тірі қалуын төмендетуі анықталды, кейде тіпті 99%-ға дейін. Отомикозға шақырған екі кең таралған саңырауқұлақтың өсуі де адам керуменімен айтарлықтай тежелді. Бұл микробқа қарсы қасиеттер негізінен қаныққан май қышқылдарының, лизозимнің және, ең бастысы, керуменнің сәл қышқылдығының (орташа адамдарда pH шамамен 6,1) болуына байланысты. Алайда, басқа зерттеулер керуменнің микроорганизмдердің өсуін қолдауға қабілетті екенін көрсетті, ал кейбір керумен үлгілерінде бактериялардың саны 107/г керуменге дейін жетеді. Бұл бактериялардың көпшілігі пайдалы микрофлораға жатады.
Құлақ шайырларының артық болуы (қақтығысқан құлақ шайырлары)
Құлақ кіріктіргіші құлақты шаң мен басқа да сыртқы бөлшектерден қорғайды, олар құлаққа еніп, құлақ пердесіне зиян келтіруі мүмкін. Құлақ кіріктіргішінің артық болуы құлақ жолындағы дыбыс өтуіне кедергі келтіріп, жеңіл жүргізгіштік есту қабілетінің жоғалуына, құлақта ауырсынуға, қышуға немесе бас айналуға себеп болуы мүмкін. Емделмеген құлақ кіріктіргіші есту қабілетінің жоғалуына, әлеуметтік оқшалануға, жұмыс өнімділігінің төмендеуіне және жеңіл паранойяға әкелуі мүмкін. Құлақ кіріктіргіші бар адамдарда құлақ пердесінің жарылуы да болуы мүмкін; бұл көбінесе құлақтан кіріктіргішті алып тастауға тырысқанда құлаққа заттар салып қоюдан туындайды. Құлақ кіріктіргішінің құлақ жолынан шығуына жол бермеу арқылы. Құлақ кіріктіргіші есту аппараттарының 60–80% ақауларының себебі деп есептеледі. Артық құлақ кіріктіргіші құлақтағы тұрақты шу, құлақтың толу сезімі, есту қабілетінің төмендеуі және құлақ ауруына да себеп болуы мүмкін.
Емдеу
Жақ қозғалысы құлақтың табиғи тазару процесіне көмектеседі. Американдық отоларингология академиясы, артық құлақ кірігі белгілі бір шағымдарға себеп болмаса, оны алудан бас тартады. Құлақ кірігін алудың бірнеше әдістері тиімді болғанымен, олардың салыстырмалы пайдалылығы анықталған жоқ. Бірқатар жұмсартқыштар тиімді; алайда, егер бұл жеткіліксіз болса, аудиологтар мен отоларингологтар құлақ арнасы ішінара бітелгенде және материал құлақ арнасының терісіне жабыспағанда кюрет әдісін қолдануы мүмкін, бірақ құлақ пердесін зақымдамау үшін қажетті жоғары деңгейдегі шеберлікке байланысты қолдануы шектеулі.
Микросукция
Микросукция – бұл вакуумдық сору зондын пайдаланып, тығыздалған күйіндегі құлақ кірігін бөліп, сыртына шығару процедурасы. Микросукция басқа әдістерге қарағанда артықшылықты болуы мүмкін, себебі ол құлақта ылғалдың қалуына жол бермейді, көбінесе шаюдан жылдам орындалады және құлақ кірігі алынып тасталатын кезде тікелей көру арқылы жасалады. Әдетте, жарықтандырылған және бағыттаушы тесігі бар камера қолданылады, содан кейін бағыттаушы тесікке ұзын металл вакуумдық зонд енгізіледі. Осы арқылы маман құлақтың ішін көріп, қысыммен құлақ кірігін алып тастай алады. Мүмкін болатын қолайсыз әсерлерге бас айналу, уақытша құлақ шуы және сору қондырғысының күші мен вакуумдық зондтың құлақ пердесіне жақындығынан туындаған есту қабілетінің уақытша төмендеуі жатады. Алайда, микросукция жасаудың алдындағы бес күн ішінде құлақ кірігін жұмсартса, мұндай жағдайлардың жиілігі азаяды. Жалпы, микросукция жақсы көтеріледі және көптеген науқастар үшін тіпті қалаулы әдіс болып табылады.
Құлақтарды суландыру
Керем жұмсақ болғаннан кейін оны құлақ арнасынан суару арқылы алып тастауға болады, бірақ осы тәжірибе туралы дәлелдер әлсіз. Құлаққа шприц салу әдістерін Уилсон мен Розер егжей-тегжейлі сипаттап, сыртқы құлақты жоғары және артқа тартуды, ал шприцтің тұмсығын сәл жоғары және артқа бағыттап, судың каналдың жоғарғы бөлігінен каскадтай ағып түсуін ұсынады. Суару ерітіндісі каналдың төменгі бөлігімен ағып, балауыз бен қалдықтарды алып кетеді. Құлақ арнасын суландыру үшін әдетте жылы су, натрий бикарбонаты ерітіндісі немесе екінші инфекцияның алдын алуға көмектесетін су мен сірке су қоспасы қолданылады. Батыста құлақ тазалағыштарды көбінесе денсаулық сақтау мамандары ғана қолданады. Көне Еуропада құлақ тазалағышпен құлақтан балауыз алу жиі кездесетін, және бұл әлі де Шығыс Азияда қолданылады. Көптеген азиялықтардың құлақ балауызы құрғақ түрі болғандықтан, медицинада қуыс шамды жағып, жанбаған ұшын құлақ арнасына салу практикасы бар. Осы әдісті қолданушылар шамдағы қара қалдықтардың құлақтан алынған балауыз екенін айтады, бірақ зерттеулер көрсеткендей, шам құлаққа енгізілгеніне қарамастан, сол қара қалдықтар қалады, себебі қалдық шамның өзінен, құлақтан емес. Американдық отоларингология академиясы құлақ шамдарының құлақтан балауызды алу үшін қауіпсіз емес екенін және олардың қолданылуын қолдайтын бақыланатын зерттеулер немесе ғылыми дәлелдер жоқ екенін мәлімдейді. Ұлыбританиядағы медицина мамандары (отоларингологтар) құлақ шамдарынан туындаған құлақ жарақаттары туралы хабарлады, оларға күйік, құлақ арнасының бітелуі, құлақ пердесінің жарылуы және уақытша есту қабілетінің жоғалтуымен бірге құлақ арнасының екінші инфекциясы кіреді.
Мүмкін болатын асқынулар
Британдық жалпы тәжірибелі дәрігерлердің пошта арқылы жүргізілген сауалнамасы. Эдинбургте алынған деректер негізінде жасалған экстраполяция, Sharp et al.
Қолданылуы
Ортағасырлық Еуропада құлақ кірігі және зәр сияқты басқа да заттар, жазушылар қолмен жазылған кітаптарды безендеу үшін қолданылатын пигменттерді дайындауға пайдаланылды. Егде Плиний өзінің "Табиғи тарих" еңбегінде құлақ кірігін жергілікті түрде қолданғанда адам, шаян және жылан шаққан жерлердің жазылатынын жазған; ең жақсы нәтиже шағылған адамның өзінен алынған құлақ кірігімен көрінеді деседі. Америкадағы ертедегі ерінге арналған балзамдар құлақ кірігіне негізделген болуы мүмкін. 1832 жылғы "Американдық экономды үй шаруасы" басылымында "тырнақ немесе сүйекпен жараланғаннан туындаған ауырсынуды болдырмау үшін құлақ кірігінен жақсырақ ештеңе жоқ" делінген; сондай-ақ құлақ кірігі жарылған еріндерге ем ретінде ұсынылған. Баудың ұшын балдақтап жабу кең таралғанша, тігінші өз құлақ кірігін баудың ұшының жібін тоқып таралуынан қорғау үшін қолданған. Құлақ кірігі уақыт өте кортизолдың концентрациясын сақтайды. Кортизол деңгейі күні бойы өзгеріп, стресске жауап ретінде артатындықтан, ұзақ мерзімді өлшеу қиын, бірақ қажет. 2020 жылғы зерттеу құлақ кірігін ұзақ мерзімді кортизол деңгейін өлшеудің инвазивті емес және нәтижелерді бұрмаламайтын әдісі ретінде ұсынады.