Кіріспе

Ортопедиялық хирургия немесе ортопедия (басқаша орфопедия) – бұлшық-сүйек жүйесінің ауруларымен айналысатын хирургияның бір саласы. Ортопед-хирургтар бұлшық-сүйек жүйесінің жарақаттарын, омыртқа ауруларын, спорттық жарақаттарды, дегенеративтік ауруларды, инфекцияларды, ісіктерді және туа біткен патологияларды хирургиялық және хирургиялық емес әдістермен емдейді.

Этимология

Николас Андри бұл сөзді француз тілінде «ортопедия» деп атады, ол ежегі грек тіліндегі ὀρθός (ортос – «түзету», «түзу») және παιδίον (паидион – «бала») сөздерінен шыққан. 1741 жылы ол «Orthopedie» (қазақша аударғанда: «Ортопедия: Балалардағы деформацияларды түзету және алдын алу өнері») деген кітап жариялады. Сөз ағылшын тіліне «ортопедия» ретінде сіңірілді; грек және латын тілдеріне негізделген сөздердегі «ae» әрпін белгілеу үшін сол дәуірде «æ» қосымшасы жиі қолданылды. Аталымынан көрініп тұрғандай, бұл мамандық бастапқыда балаларға баса назар аударумен дамыды, бірақ барлық жас кезеңдеріндегі омыртқа мен сүйек деформацияларын түзету ортопедиялық практиканың негізгі бағыты болды.

Есімнің жазылу ерекшеліктері

"æ" лигатурасымен алынған көптеген сөздер сияқты, "ae" немесе жай "e" деп оңайлату әдеттегі жағдай, әсіресе Солтүстік Америкада. АҚШ-та колледждердің, университеттердің және резидентура бағдарламаларының көпшілігі, тіпті Америкалық ортопедиялық хирургтар академиясы да әлі де "ae" диграфы бар жазуын қолданады, бірақ ауруханалар көбінесе қысқартылған нұсқаны пайдаланады. Басқа елдерде қолданылуы біркелкі емес; Канадада екі жазу түрі де қабылданады; "ортопедия" Ұлыбританияда "ae" сақталған басқа салалармен үйлесетін қалыпты жазу болып табылады.

Ертедегі ортопедия

Ортопедиялық хирургияның көптеген жетістіктері соғыс уақытындағы тәжірибеден туындады. Орта ғасырлардағы шайқастарда жарақат алғандарды аттың қанына малынған бинттермен емдеген, ол кеуіп қатты, бірақ санитарлық емес шинаға айналған. Бастапқыда «ортопедия» термині балалардың бұлшық-сүйек жүйесіндегі деформацияларды түзетуді білдірді. Бұл терминді 1741 жылы Париж университетінің медицина профессоры Николя Андри осы тақырыптағы алғашқы оқулықта қолданды. Ол балалардағы деформацияларды емдеу үшін жаттығулар, манипуляциялар және шиналар қолдануды ұсынды. Оның кітабы ата-аналарға арналған, ал кейбір тақырыптар бүгінгі ортопедтерге таныс болса да, «ладоньдің шамадан тыс тершеуі» және күйелер туралы да ақпараттар бар еді. Жан Андре Венел 1780 жылы алғашқы ортопедиялық институты құрды, ол балалардың сүйек деформацияларын емдеуге арналған алғашқы аурухана болды. Ол туа біткен аяқ деформациясы бар балаларға арналған арнайы аяқ киім және омыртқа қисықтығын емдеудің әртүрлі әдістерін әзірледі. 18 ғасырда хирургиялық техникадағы жетістіктер, мысалы Джон Хантердің жолдардың (тендон) жазылуы жөніндегі зерттеулері және Персиваль Потттың омыртқа деформациясы туралы жұмыстары тиімді емдеу үшін қолжетімді жаңа әдістердің ауқымын үнемі кеңейтіп келді. 1790 жылы британдық ортопед Роберт Чесшер төменгі аяқ сүйектерінің сынуларын емдеу үшін екі еңіс жазықтықты (double inclined plane) ойлап тапты. Голландтық әскери хирург Антониус Матийсен 1851 жылы гипстік таңғышты (plaster of Paris cast) ойлап тапты. Дегенмен, 1890 жылдарға дейін ортопедия балалардағы деформацияны түзетумен шектелген мамандық болып келді. Дамытылған алғашқы хирургиялық процедуралардың бірі – тері арқылы тенотомия жасау. Бұл жолдарды (тендонды), бастапқыда Ахилл жолдарының (тендон) кесілуін қамтыды, бұл ақауларды емдеуге көмектеседі және брейсинг пен жаттығулармен бірге қолданылды. 1800 жылдардың соңында және 1900 жылдардың басында ортопедия хирургиялық процедураларды қамтуы керек пе, жоқ па деген маңызды дау туды.

Қазіргі заманғы ортопедия

Қазіргі заманғы ортопедиялық хирургияның дамуына үлес қосқандардың мысалы – Уэльстегі хирург Хью Оуэн Томас және оның жүрегі жақын туысы Роберт Джонс. Томас жас кезінде ортопедия мен сүйек салуға қызығушылық танытты, ал жеке практикасын құрғаннан кейін, бұл саланы жамбас сүйектерінің сынуы және басқа да бұлшықет-сүйек жүйесінің мәселелерін емдеуге кеңейтті. Ол жамбас сүйегінің сынуын бекіту және инфекцияның алдын алу үшін «Томас шинасын» ойлап тапты. Ол сонымен қатар көптеген басқа медициналық жаңалықтардың авторы: жамбас омыртқасының туберкулезіне емдеу үшін Томас жағасы, Томас манипуляциясы – жамбас буынының сынуын анықтауға арналған ортопедиялық зерттеу, Томас сынағы – науқастың жамбас деформациясын анықтау әдісі, сынықтарды түзетуге арналған Томас кілті, сондай-ақ сүйектерді сындырып, қайта біріктіруге арналған остеокласт. Томастың еңбегі оның өмірлік кезеңінде толыққанды бағаланбады. Тек Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ғана оның әдістері жарақат алған әскерлерге қолданыла бастады. Оның жүрегі жақын туысы, сэр Роберт Джонс 1888 жылы Манчестер кеме каналын салу кезінде хирург-механик ретінде қызмет етіп, ортопедия саласында үлкен жетістіктерге қол жеткізді. Ол 20 мың жұмысшының арасында жарақат алғандарға жауапты болды және әлемдегі алғашқы толыққанды апаттарды басқару қызметін ұйымдастырды, 36 шақырымдық құрылыс учаскесін үш бөлікке бөліп, әр бөлігінде аурухана мен алғашқы медициналық көмек көрсету бекеттерін құрды. Ол медициналық қызметкерлерді сынықтарды емдеуге оқытты. Жеке өзі 3000 науқасты емдеп, өз ауруханасында 300 операция жасады. Бұл қызмет оған жаңа әдістерді үйренуге және сынықтарды емдеу сапасын жақсартуға мүмкіндік берді. Оның әдістерін үйрену үшін әлемнің түкпір-түкпірінен дәрігерлер Джонстың клиникасына келді. Ол Альфред Таббимен бірге 1894 жылы Британдық ортопедиялық қоғамын құрды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Джонс Аумақтық армия хирургы болып қызмет етті. Ол майданда да, үйдегі ауруханаларда да сынықтарды емдеудің жеткіліксіз екенін байқады, сондықтан оның күш-жігері әскери ортопедиялық ауруханаларды құруға әкелді. Ол әскери ортопедия инспекторы болып тағайындалды, оған 30 000 төсек-орын қарастырылды. Хаммерсмит қаласындағы Дукань жолындағы аурухана британдық және американдық әскери ортопедиялық ауруханалардың үлгісіне айналды. Оның жамбас сүйегінің сынуын емдеу үшін Томас шинасын қолдануды қолдауы 1916 жылдан 1918 жылға дейінгі кезеңде жамбас сүйегінің ашық сынуларынан болатын өлім-жітімді 87% -дан 8% -ға дейін төмендетті. Жақсылық пен жамбас сүйегінің сынуларын емдеу үшін интрамедуллярлық таяқтарды Германияның Герхард Кюнчер есімді дәрігері алғаш рет қолданды. Бұл Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жарақат алған неміс сарбаздарының жазылу жылдамдығына айтарлықтай әсер етті және әлемнің қалған бөлігінде сынықтарды интрамедуллярлық бекітуді кеңінен қолдануға әкелді. Тракция жамбас сүйек сынуларын емдеудің стандартты әдісі болды, бірақ 1970 жылдардың аяғына дейін, Сиэтлдегі Харборвью медициналық орталығы тобы сынықты ашпай, интрамедуллярлық бекітуді кеңінен танытқан кезде. Қазіргі заманғы жамбас алмастыруды 1960 жылдары Англиядағы Райтингтон ауруханасының трибология маманы сэр Джон Чарнли бастады. Ол буындардың бетін сүйекке цементтелген имплантаттармен алмастыруға болатынын анықтады. Оның дизайны тот баспайтын болаттан жасалған, бір бөліктен тұратын жамбас сабағы мен басынан және полиэтилен ацетабулярлық компоненттен тұрады, екеуі де PMMA (акрилді) сүйек цементін қолдана отырып сүйекке бекітілді. Екі онжылдықтан астам уақыт бойы Шарнлидің төмен сүргілі артропластикасы және оның туындылары әлемде ең көп қолданылатын жүйелер болды. Бұл қазіргі заманғы жамбас имплантаттарының негізі болды. Эксетер жамбас алмастыру жүйесі (азаматта басқаша діңгек геометриясы бар) сол уақытта жасалды. Чарнлиден бастап буын алмастырудың (артропластика) дизайны мен техникасы көптеген салымшылармен, соның ішінде Гарвардтағы командасы сүйекті имплантқа тікелей жалғау арқылы цементсіз артропластика әдістерін ашқан Р.И. Харристің ұлы В.Х. Харриспен үздіксіз жетілдірілді. Бұрынғы технологияны қолдана отырып, ревматоидты артритпен ауыратын науқастарға Макинтош, кейін 1970 жылдары остеоартритке арналған Гунстон және Мармор, Нью-Йорктегі Джон Инсалл бекітпелі подшипник жүйесін пайдаланып, Фредерик Бюхель мен Майкл Паппас жылжымалы подшипник жүйесін пайдаланып, тізе алмастыруды бастады. Сынған жерлерді сыртқы бекітуді Вьетнам соғысы кезінде американдық хирургтар жетілдірді, бірақ маңызды үлес Гаврил Абрамович Илизаров КСРО-да жасады. Ол 1950 жылдары Сібірдегі жарақат алған орыс сарбаздарын қарау үшін, ортопедиялық білімі жеткіліксіз болса да, жіберілді. Ол жабдығы жоқ жағдайда, жазылмаған, жұққан және дұрыс бірікпеген сынулармен күресті. Жергілікті велосипед шеберханасының көмегімен ол велосипед спицалары сияқты тартылған сақиналы сыртқы бекіткіштерді ойлап тапты. Осы жабдықтармен ол жазылуға, түзетуге және бұрын-соңды естілмеген деңгейде ұзартуға қол жеткізді. Оның Илизаров аппараты бүгінге дейін дистракциялық остеогенездің әдістерінің бірі ретінде қолданылады. Қазіргі заманғы ортопедиялық хирургия және бұлшықет-сүйек жүйесін зерттеу хирургияны аз инвазивті етуге және имплантацияланған компоненттерді жақсырақ және берік етуге бағытталған. Екінші жағынан, опиоидтік эпидемия пайда болғаннан бері ортопед-хирургтар опиоидтік препараттарды ең көп тағайындайтын мамандықтардың бірі ретінде танылды. Опиоидтік препараттарды тағайындауды азайту, сонымен қатар жеткілікті ауырсынуды басқару ортопедиялық хирургиядағы даму болып табылады.

Артропластика

Артропластика – бұл остеотомия немесе басқа да процедуралар арқылы бұлшықет-сүйек буынының буындық беті ауыстырылатын, жаңадан құрылатын немесе түзетілетін ортопедиялық хирургия. Бірақ, бұл операция қайта жасау қаупін күйінде ұстайды. Буын алмастыру операциясы көбінесе жамбас немесе иық буыны сияқты басқа буындарда да қолданылады. Буын алмастырудан кейін туындайтын маңызды мәселе – бұл компоненттердің жүктеме беттерінің тозуы. Бұл жақын маңайдағы сүйектерге зақым келтіріп, имплантаттың істен шығуына себеп болуы мүмкін.

Эпидемиология

2001 және 2016 жылдар аралығында АҚШ-та бұлшықет-сүйек жүйесіне қатысты хирургиялық араласындардың көрсеткіші күрт өсті, ауруханада жүргізілген барлық операциялардың 17,9%-дан 24,2%-ға дейін жетті. 2012 жылы АҚШ-тағы ауруханаға жатқандарды зерттеуде омыртқа және буынға жасалатын процедуралар нәрестелерден басқа барлық жас тобында кең таралған. Омыртқаның біріктірілуі 1 жасқа дейінгі нәрестелер мен 85 жастан асқан ересектерді қоспағанда, барлық жас тобында ең көп жасалатын бес операцияның бірі болды. Ламинектомия 18 мен 84 жас аралығындағы ересектерде жиі кездеседі. Тізе буынының ауыстырылуы және жамбас буынының ауыстырылуы 45 жастан асқан ересектердегі ең көп таралған бес операцияның қатарында болды.