Қырыққабық (Urtica dioica) – сипаттамасы мен қолданысы

Кіріспе

Urticaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдік түрі.

Бұл өсімдік ежелгі (мысалы, саксондықтар) және қазіргі қоғамдарда дәстүрлі медицина, тағам, шай және тоқыма шикізаты ретінде қолданылуының ұзақ тарихына ие.

Сипаттама

Urtica dioica – жаз айларында биік өсетін, ал қыста жерге дейін қурап қалатын екі жапырақты, шөптесін, көп жылдық өсімдік. Оның кең таралған тамырсабақтары мен тамырлары бар, олардың түсі ашық сары. Жұмсақ, жасыл жапырақтары ұзын, тік, жіңішке жасыл сабаққа қарама-қарсы орналасқан. Жапырақтарының шеті күшті тісті, түбі жүрекшелі, ұшы сүйір, ал жапырақтың соңғы тісі жақтағы тістерден ұзын. Өсімдік тығыз қолтық гүлшоғырларында шағын, жасыл немесе қоңыр түсті көптеген гүлдерді береді. Жапырақтары мен сабақтары тістемейтін түктермен жабысқан, ал көптеген түрлерінде тістегіш түктері (трихомалар немесе шпикулялар) де көп, олардың ұштары тиген кезде жұлынып, шашты инеге айналдырады, ол бірнеше химиялық заттарды енгізеді, соның салдарынан қыстыру сияқты ауыр тітіркеніс немесе сезімнің бұзылуы пайда болады, осының нәтижесінде өсімдікке «тістегіш тұяқ», «күйдіретін тұяқ», «күйдіретін арамшөп» немесе «күйдіретін қарақұмық» деген атаулар берілген.

Таксономия

Urtica dioica-ның ғылыми атауын 1753 жылы Species Plantarum басылымында жариялаған Карл Линнейге жатқызылады. 2023 жылғы мәліметтер бойынша Plants of the World Online (POWO) U. gracilis-ті жеке түр ретінде мойындайды, ал USDA Табиғи ресурстарды сақтау қызметінің PLANTS дерекқоры (PLANTS) және Солтүстік Америка флорасы (FNA) оны U. dioica subsp. gracilis ретінде тізімдеуді жалғастыруда. 2023 жылға қарай POWO U. dioica-ның 11 түршесін немесе нұсқасын мойындайды:
Urtica dioica subsp. dioica (еуропалық тітіркендіргіш қызылша) – Еуропа, Азия және Солтүстік Африкада өседі, тітіркендіргіш түктеріне ие. Urtica dioica subsp. gansuensis C. J. Chen – Шығыс Азиядан (Қытайдан) шыққан, тітіркендіргіш түктері бар. Urtica dioica var. sarmatica Zapał. Urtica dioica subsp. sondenii (Simmons) Hyl. Urtica dioica subsp. subinermis (R. Uechtr.) Weigend.

Этимология

Urtica латын сөзінен шыққан, "қиялау" деген мағынаны білдіреді. Dioica (δίοικος) грек тілінен алынған, "екі үйлі" (жеке аталық және аналық өсімдіктерге ие; диоэцисті) дегенді білдіреді. Ол Солтүстік Еуропа мен Азияның көп бөлігінде кең таралған, көбінесе ауылдық жерлерде кездеседі. Оңтүстік Еуропа мен Солтүстік Африкада оның таралуы шектеулі, себебі оған ылғалды топырақ қажет, бірақ бұл аймақтарда да жиі кездеседі. Ол әлемнің көптеген басқа аймақтарына әкелінген. Солтүстік Америкада Канада мен АҚШ-та кеңінен таралған, Гавайиден басқа барлық провинциялар мен штаттарда өседі, сондай-ақ Мексиканың солтүстік бөлігінде де кездеседі. Бұл өсімдік Тынық мұхитының солтүстік-батысында, әсіресе жылдық жауын-шашын мөлшері жоғары жерлерде көптеп өседі. Еуропалық подвиді Австралия, Солтүстік Америка және Оңтүстік Америкаға енгізілген. Еуропада қызылшалар адамдардың тұруымен және құрылыстармен тығыз байланысты. Қызылшаның болуы ұзақ уақыттан бері тасталған ғимараттың орнын көрсетуі мүмкін, сонымен қатар топырақтың құнарлылығын да білдіреді. Адамдар мен жануарлардың қалдықтары топырақтағы фосфат пен азоттың деңгейін көтеруі мүмкін, бұл қызылшалар үшін өте қолайлы орта жасайды.

Экология

Қақырық – көбелектердің бірнеше түрінің, мысалы, павлинья көз, кома (Polygonia c album) және кішкентай тасбақа қалқанның дернәсілінің тамақ өсімдігі. Оны кейбір молықтардың дернәсілі де жейді, оның ішінде бұрышты көлеңке, буф эрмин, нүктелі молық, жалынды молық, готикалық молық, сұр чи, сұр молық, кең жиекті сары қанатты молық, тышқан молық, жіңішке еврей әрпі және кішкентай бұрышты көлеңке. Тамырларын кейде жын-құмырсқа молығының (Hepialus humuli) дернәсілі жейді. Ол патогенді Phoma herbarum саңырауқұлағының белгілі мезбені болып табылады. Қақырық көбінесе ылғалды ортада төсеніштік өсімдік ретінде кездеседі, бірақ оны шабындықтарда да табуға болады. Құндылығына қарамастан, оны жабайы жануарлар мен мал кеңінен жемейді, бұл тікенділігіне байланысты болуы мүмкін. Ол көптеген тұқымдармен және тамырсабақтар арқылы таралады, сонымен қатар өрттен кейін тез сақталып, жаңадан өсіп шыға алады.

Егіс және отырғызу

Жаңбырлы қызылшаны өсірудің үш тәсілі бар: 1) тікелей егу, 2) балабақшада көшет дайындау және кейін отырғызу, 3) тамыр сабақтары немесе бас кесу арқылы вегетативтік көбейту. Тікелей егу: тұқым себуге арналған топырақ жұмсақ әрі ұсақ құрылымды болуы керек, бірақ себу алдында дөңгелектеп тығыздау қажет. Егу уақыты күзде немесе көктемде болуы мүмкін. Тұқым нормасы 6 кг/га, күзде және көктемде қатарлар арасы 42–50 см болуы тиіс. Тікелей егудің кемшілігі – көбінесе толық емес өсімдік жамылғышына әкеледі.

Тігу және емдеу

Urtica dioica теріге қабыну әсерін (көбінесе "контактты ұрықшаңдық" деп аталатын күйдіру, жану сезімі) екі жолмен тудырады: біріншіден, теріге кіретін кішкене тікенектер арқылы механикалық тітіркендіру, екіншіден, гистамин, серотонин және ацетилхолин сияқты биохимиялық заттардың, сондай-ақ басқа химиялық қосылыстардың әсерінен. Қышыққа қарсы дәрілер, әдетте антигистаминдер немесе гидрокортизон қосылған кремдер, қызылша дерматитінен құтылуға көмектеседі. Доктар, әсіресе кең жапырақты док (Rumex obtusifolius) тітіркендіргіш қызылшалар өсетін ортаға ұқсас жерлерде өседі және халық арасында қызылшаның күйдіруіне қарсы ем ретінде қолданылады, бірақ оның химиялық әсеріне ешқандай дәлел жоқ. Бәлкім, док жапырағын күйген жерге сүрту салдарынан назар ауысып, сезім жеңілдейді, немесе докқа сенудің өзі плацебо әсерін тудырады.

Ас үй

U. dioica пісірген кезде шпинатқа ұқсас дәмге ие. Жас өсімдіктерді көптеген американдық жергілікті қауымдар жинап, көктемде басқа тағамдық өсімдіктер жетіспейтін кезде пісіріп жейді. Жағзы бар қызылшаларды суға салу немесе пісіру арқылы өсімдіктегі залалсыздандыратын химиялық заттарды жоюға болады, соның арқасында оларды жарақатсыз ұстап, жеуге болады. Өсімдік гүлдеп, тұқымдаған кезде жапырақтарында цистолиттер деп аталатын ұсақ бөлшектер пайда болады. Көптеген дереккөздер оларды тұтыну бүйректер мен зәр жолдарына тітіркеніс тудыруы мүмкін деп мәлімдейді, бірақ бұл пікірді қолдайтын медициналық дәлелдер жоқ. Цистолиттер кальций карбонатынан тұрады және қайнату кезінде ерімейді. Гүлдегеннен кейін жиналған жапырақтардың цистолиттерін ашыту процесіндегідей қышқылмен ыдырату қажет. Қызылшаның өнімді кезеңінде құрғақ салмақта 25%-ға дейін ақуыз болады, бұл жапырақты жасыл көкөніс үшін жоғары көрсеткіш. Жапырақтарын кептіріп, одан кейін шөптік шай жасауға болады, сондай-ақ гүлдерін де қолдануға болады. Қызылшадан түрлі тағамдар дайындауға болады, мысалы, полента, песто және пюре. Қызылша сорпасы – өсімдіктің, әсіресе Солтүстік және Шығыс Еуропада кең таралған қолданылуы. Кейде қызылша ірімшік жасауға қолданылады, мысалы, Корнуолл Яргы және Гуданың әртүрлі сорттарына хоштандыру үшін. Черногорияда, Сербияда, Солтүстік Македонияда және Босния мен Герцеговинада қызылша börek нанының қамырын толтыру үшін қолданылады. Ең нәзік жас жапырақтары іріктеліп, қайнатылады, содан кейін шөптер мен күріш сияқты басқа ингредиенттермен араластырылып, қамыр қабаттары арасына салынады. Ұқсас түрде, Грецияда да жұмсақ жапырақтары қайнатылғаннан кейін, хортопитаны толтыру үшін қолданылады, ол шпанакопитаға ұқсас, бірақ ішінде шпинаттың орнына жабайы жасылдар болады. Жас қызылшадан алкогольді сусын да жасауға болады.

Жарысқа жеу

Ұлыбританияда жыл сайынғы "Дүниежүзілік қызылша жеу чемпионаты" мыңдаған адамды Дорсетке шақырады, онда қатысушылар мүмкіндігінше көп шикі қызылша жеуге тырысады. Бәсекелестерге өсімдіктің сабақтары беріледі, олар жапырақтарын айқастырып, жейді. Белгілі бір уақыт ішінде ең көп күйдіретін қызылша жапырағын айқастырып жеген адам жеңімпаз атанды. Бұл жарыс 1986 жылға дейін барады, сол кезде екі көрші фермер қызылшаның қай жерде көп өсетіні туралы дауды шешуге тырысқанда, біреуі: "Менің қызылшама қарағанда ұзын болса, сенің қызылшаңның кез келгенін жеймін" деген еді.

Дәстүрлі медицина

Ежелгі ағылшын тіліндегі "stiðe" сөзінде айтылғандай, қызамық – 10 ғасырдағы дәстүрлі медицинада жазылған, пұтқа табынушы англосаксондық "Тоғыз шөп сиқыры" құрамындағы тоғыз өсімдіктің бірі. Қызамыққа сүт өндіруді күшейту қасиеті бар деп сенген. Қызамықпен малшылау, яғни қызамықты әдейілеп теріге тигізіп, қабыну тудыру – бұл қасақана жасалатын әрекет. Осылай қолданылатын зат рубефактиент (теріге қызыл түс беретін зат) саналды және халық медицинасында ревматизмді емдеу үшін қолданылды. 2000 жылы жасалған зерттеулер қызамықтың артрит ауруының қызығуын басуға тиімді ем екенін көрсетті.

Жазалау

Эквадордың жергілікті сот жүйесінде 2010 жылы аса ауыр қылмыстар үшін жаза ретінде қырыққан (ұрықтандыру) қолданылды. Сотталған қылмыскер жұрт алдында жалаңаш күйінде, мұздай су шашылып тұрып, қырыққан өсімдіктермен сауатталды.

Тоқыма және талшық

Қайыңның сабағында зығыр сияқты бірдей мақсаттарда қолданылатын және ұқсас шіру (реттеу) процесі арқылы өндірілетін баст талшығы бар. Мақтадан айырмашылығы, қайың пестицидтерсіз оңай өседі. Дегенмен, талшықтары одан қалың. Тарихи тұрғыдан алғанда, қайыңнан киім жасауға шамамен 3000 жылдан бері қолданылып келеді, себебі Данияда қола дәуірінен қалған ежелгі қайың маталары табылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде мақта тапшылығына байланысты неміс әскерінің формаларының көп бөлігі қайыңнан жасалған деген сенім бар, бірақ мұны қолдайтын нақты дәлелдер аз. Соңғы кезде Австрия, Германия және Италия компаниялары қайың матасын өндіруді бастады. Қайыңдағы талшық мөлшері өте өзгергіш, 1%-дан азырақтан 17%-ға дейін жетеді. Орта Еуропа жағдайында сабақтың өнімділігі әдетте 45-55 дт/га (гектарға декатон) құрайды, бұл зығыр сабағының өнімділігімен салыстырылады. Талшық мөлшерінің өзгеруіне байланысты талшық өнімділігі 0,2-ден 7 дт/га-ға дейін ауытқиды, бірақ көбінесе 2-4 дт/га аралығында болады. Талшықтық сорттар көбінесе клоналды болып табылады және вегетативті жолмен көбейтілген көшеттерден отырғызылады. Тікелей себуге болады, бірақ пісу кезінде үлкен әртүрліліктерге әкеледі. Қайыңды бояу ретінде де қолдануға болады, тамырларынан сары, ал жапырақтарынан сары-жасыл түс алады.

Ауыл шаруашылығында / бау-бақшада пайдалану

Еуропалық одақта қызылша сығындысы негізгі заттар ережелеріне сәйкес инсектицид, фунгицид және акарицид ретінде қолданылуы мүмкін. Инсектицид ретінде қызылша сығындысы алма құрттарын, алмазқұйрық көбелегін және кенелерді жоюға қолданылады. Фунгицид ретінде оны питиум тамыр шіруі, ұн тәрізді шіру, ерте шіру, кеш шіру, септория шіруі, альтернария жапырақ дақтары және сұр шіруді бақылау үшін қолдануға болады.

Бағбандық

Көкөніс бағында қызылшаның көптеген пайдасы бар, соның ішінде пайдалы жәндіктерді тарту мүмкіндігі де бар. Қызылша фосфорға және азотқа бай, жақында жыртылған (немесе ауа өткізгіш) топырақта өседі. Сондықтан, қызылшаның өсуі – аймақтың жоғары құнарлылығын (әсіресе фосфат пен нитраттың көп болуын) көрсетеді, және бағбандарға топырақтың сапасы туралы ақпарат береді. Қызылшада азотты қосылыстар бар, сондықтан оны компостты белсендіру үшін немесе сұйық тыңайтқыш жасауға қолдануға болады. Бұл тыңайтқыш фосфатқа қарамастан, магний, күкірт және темірмен қамтамасыз етеді. Қызылша құс қоқысы көп топырақта өсіп-өнуге бейімделген сирек өсімдіктердің бірі. Тікенек – қызыл әміршіл көбелегінің негізгі қоректік өсімдігі және көшпенді қызыл әміршіл көбелектерін баққа тарта алады. U. dioica – қиындық тудыратын арамшөп, ал оны шабу күшті өсуын күшейтеді. Жалғастырып жырту оның санын азайтады, ал 2,4 D және глифосат сияқты гербицидтер тиімді бақылау шаралары болып табылады. Шон О’Кейсидің «Юнона және Пейкок» пьесасында кейіпкерлердің бірі Эзоптан: «Жұмсақ тиісең, қызылша сені қинап ұрады, ал батыл ұстасаң, жібектей жұмсақ болады» деген цитата келтіреді. Бұл метафора қызылшаны күшпен ұстағанда, оның қышқылдану қасиеті азаятындығын көрсетеді, себебі түктері жапсырылып, теріге енуі қиындайды. Немец тілінде «sich in die Nesseln setzen» – құртқа отыру, яғни қиын жағдайға түсу деген мағынаны білдіреді. Венгр тілінде «csalánba nem üt a mennykő» – найзағай құртқа соқпайды, яғни жаман адамдар жазадан құтылады немесе әйшайық өзінің жандарға қамқорлық жасайды деген сенімге сілтеме жасайды. Осыған ұқсас идиома серб тілінде де бар – «неће гром у коприве». Голланд тілінде «netelige situatie» – қиын жағдайды білдіреді. Француз тілінде «faut pas pousser mémé dans les orties» – әжемізді құртқа итеруге болмайды, яғни жағдайды нашарлатуға болмайды деген мағынаны береді. Уртикария (қызба) атауы латын тіліндегі қызылша атауынан (Urtica, urere – күйдіру) шыққан. Ағылшын тіліндегі «nettled» сөзі (ашулы, ызалы) «nettle» сөзінен туындаған. Ұлыбританияда қызылшаны римдіктер әкелген деген пікір бар, бірақ Plant Atlas 2020 оны жергілікті түр деп санайды. Бұл идеяны Уильям Камден 1586 жылғы «Британия» кітабында айтқан. Алайда, 2011 жылы Девон графтығындағы Дартмур төбесіндегі Уайтхорс төбесінен ерте қола дәуіріне жататын жерлеу орны қазылып алынды. Бұл жерлеу орны б.з.д. 1730-1600 жылдар аралығында салынған. Оның ішінде құнды әшекей бұйымдары және қызылша талшығынан жасалған белбеудің бөліктері табылды. Мүмкін, белбеу Еуропадан әкелген, бірақ оның жергілікті дайындалғаны да мүмкін.

Nettles have a number of uses in the vegetable garden, including the potential for encouraging beneficial insects. Since nettles prefer to grow in phosphorus rich and nitrogen rich soils that have recently been disturbed (and thus aerated), the growth of nettles is an indicator that an area has high fertility (especially phosphate and nitrate), and thus is an indicator to gardeners as to the quality of the soil. Nettles contain nitrogenous compounds, so are used as a compost activator or can be used to make a liquid fertilizer, which although low in phosphate, is useful in supplying magnesium, sulphur, and iron. They are also one of the few plants that can tolerate, and flourish in, soils rich in poultry droppings. The stinging nettle is the red admiral caterpillar's primary host plant and can attract migrating red admiral butterflies to a garden. U. dioica can be a troubling weed, and mowing can increase plant density. Regular and persistent tilling will greatly reduce its numbers, and the use of herbicides such as 2,4 D and glyphosate are effective control measures. In Seán O'Casey's Juno and the Paycock, one of the characters quotes Aesop "Gently touch a nettle and it'll sting you for your pains/Grasp it as a lad of mettle and soft as silk remains". The metaphor may refer to the fact that if a nettle plant is grasped firmly rather than brushed against, it does not sting so readily, because the hairs are crushed down flat and do not penetrate the skin so easily. In the German language, the idiom sich in die Nesseln setzen, or to sit in nettles, means to get into trouble. In Hungarian, the idiom csalánba nem üt a mennykő, the lightning bolt does not strike into nettles, alludes to the belief that bad people escape trouble or the devil looks after his own. The same idiom exists in the Serbian language – неће гром у коприве. In Dutch, a netelige situatie means a predicament. In French, the idiom faut pas pousser mémé dans les orties (do not push granny into the nettles) means that we should be careful not to abuse a situation. The name urticaria for hives comes from the Latin name of nettle (Urtica, from urere, to burn). The English word 'nettled', meaning irritated or angry, is derived from 'nettle'. There is a common idea in Great Britain that the nettle was introduced by the Romans, but Plant Atlas 2020 treats it as native. The idea of its introduction was mentioned by William Camden in his book Britannia of 1586. However, in 2011, an early Bronze Age burial cist on Whitehorse Hill, Dartmoor, Devon was excavated. The cist dated from between 1730 and 1600 BC. It contained various high value beads as well as fragments of a sash made from nettle fibre. It is possible that the sash was traded from mainland Europe, but perhaps more probable that it was locally made.