Кіріспе
Қажетсіз дыбыс – қажетсіз акустикалық құбылыс ретіндегі шу. Шу – жағымсыз, қатты немесе есту қабілетіне кедеріс келтіретін, қажетсіз немесе зиянды дыбыс. Физикалық тұрғыдан алғанда, шу мен қажетті дыбыс арасында ешқандай айырмашылық жоқ, себебі екеуі де ауа немесе су сияқты орта арқылы таралатын дірілдер. Айырмашылық ми дыбысты қабылдағанда туындайды. Акустикалық шу – акустикалық кеңістіктегі кез келген дыбыс, мақсатты (мысалы, музыка немесе сөйлеу) немесе кездейсоқ. Электроникадағы шу адамның есту қабілетіне жете бермейді және оны анықтау үшін аспаптар қажет болуы мүмкін. Дыбыс инженериясында шу – акустикалық шу ретінде естілетін, қажетсіз қалдық электронды сигнал. Мұндай сигнал шуын әдетте А салмағымен немесе ITU R 468 салмағымен өлшейді. Эксперименталды ғылымдарда шу – сигналды қабылдауға кедеріс келтіретін деректердің кездейсоқ өзгерістерін білдіреді.
noise as an unwanted acoustic phenomenon
Noise is unwanted or harmful sound considered unpleasant, loud, or disruptive to hearing. From a physics standpoint, there is no distinction between noise and desired sound, as both are vibrations through a medium, such as air or water. The difference arises when the brain receives and perceives a sound. Acoustic noise is any sound in the acoustic domain, either deliberate (e. g., music or speech) or unintended. In contrast, noise in electronics may not be audible to the human ear and may require instruments for detection. In audio engineering, noise can refer to the unwanted residual electronic noise signal that gives rise to acoustic noise heard as a hiss. This signal noise is commonly measured using A weighting or ITU R 468 weighting. In experimental sciences, noise can refer to any random fluctuations of data that hinders perception of a signal.
Өлшем
Дыбыс, дыбыс толқынының амплитудасы мен жиілігіне сүйене отырып өлшенеді. Амплитуда толқынның күшін көрсетеді. Дыбыс толқынының энергиясы децибелмен (дБ) өлшенеді, бұл дыбыстың күші немесе қарқындылығын көрсетеді; бұл өлшем дыбыс толқынының амплитудасын сипаттайды. Децибелдер логарифмдік шкала бойынша беріледі. Ал дыбыстың жиілігі герц (Гц) арқылы өлшенеді. Ауадағы дыбысты өлшеуге арналған негізгі құрал – дыбыс деңгейін өлшегіш. Шуды өлшеу үшін түрлі құралдар қолданылады. Шу дозиметрлері көбінесе еңбек ортасында қолданылады, шу мониторлары қоршаған ортаның шуын және шу ластануын өлшеу үшін пайдаланылады, ал соңғы кезде смартфонға негізделген дыбыс деңгейін өлшеуге арналған қосымшалар (приложениялар) халықтық ресурстарды жинау және демалыс және қоғамдық шуды картаға түсіру үшін қолданылуда. Адамдардың әрбір жиілікте ести алатын дыбысын көрсету үшін дыбыс спектріне салмақ қосылады. Сондықтан дыбыс қысымы dBA түрінде беріледі. 0 дБА – адам ести алатын ең төменгі деңгей. Көбінесе, қалыпты сөйлеу дауысы шамамен 65 дБА-ға тең. Рок-концертте 120 дБА-ға дейін жетеді.
Жазу және көбейту
Аудио, жазу және хабар тарату жүйелерінде аудио шу – бағдарламаның үнсіз кезеңдерінде естілетін төмен деңгейдегі қалдық дыбыс (төрт негізгі түрі: сызылу, гул, сыңғырау және ұңғыру) болып табылады. Бұл күтілетін таза дыбыстан немесе үнсіздіктен ауытқу, аудио жазу құралдары, аспап немесе жазу бөлмесіндегі сыртқы шудың салдары болуы мүмкін. Аудиотехникада бұл динамиктерден шығатын акустикалық шуға немесе сызылу ретінде естілетін жағымсыз қалдық электрондық сигналға қатысты болуы мүмкін. Бұл сигнал шуы әдетте А салмағымен немесе ITU R 468 салмағымен өлшеніп, аудио жазу және көшіру құралдарын сынау үшін қасақана жасалып қолданылады.
Noise is often generated deliberately and used as a test signal for audio recording and reproduction equipment.
Қоршаған орта шуы
Қоршаған орта шуы – белгілі бір аймақтағы барлық шудың жиынтығы. Қоршаған орта шуының негізгі көздері – автомобильдер, ұшақтар, пойыз және өнеркәсіптік объектілер. Бұл шу көздері миллиондаған адамды шу ластануына ұшыратады, ол ғана емес, сонымен қатар есту қабілетінің төмендеуі, жүрек-қан тамырлары аурулары және басқа да көптеген денсаулық салдарын тудырады. Қалалық шу көбінесе есту қабілетіне зиян келтірмейді, бірақ ұйқыны бұзады, байланысқа кедеріл келтіреді және адамның басқа да қызметіне әсер етеді. Дыбыс деңгейін төмендету үшін түрлі шаралар мен бақылаулар бар, оларға шу көзінің күшін азайту, жерді пайдалану жоспарлау, шу тосқауылдары мен дыбыс сіңіргіш құрылғылар, тәулік уақытына қарай пайдалану режимдері, көлік құралдарын басқару ережелері және архитектуралық акустикалық жобалау шаралары кіреді.
Реттеу
Кейбір географиялық аймақтарда немесе нақты кәсіптерде шудың тұрақты түрде жоғары деңгейіне ұшырау қаупі артуы мүмкін; реттеулер денсаулыққа зиян келтірмеуге бағытталған. Шуды реттеуге қатысты заңдар мен ережелер мемлекеттік, облыстық және жергілікті билік деңгейлерінде бекітілген дыбыс таралуына қатысты нормативтік актілерді қамтиды. Қоршаған ортадағы шу заңдармен және стандарттармен реттеледі, олар тұрғын үйлер, көрнекті табиғи аймақтар немесе мектептер сияқты нақты жерлерді пайдалану үшін шудың максималды рұхсат етілген деңгейін белгілейді. Мұндай стандарттар көбінесе А-фильтрі сияқты салмақты сүзгіні қолдана отырып өлшеуді талап етеді.
Америка Құрама Штаттары
1972 жылы Шуды бақылау туралы заң қабылданды, ол барлық американдықтар үшін денсаулыққа пайдалы өмір сүру ортасын құруға бағытталған, онда шу адам денсаулығына қауіп келтірмейді. Бұл саясаттың негізгі мақсаттары: 1) шуды бақылау саласындағы зерттеулерді үйлестіруді орнату, 2) коммерциялық өнімдер үшін шу эмиссиясы бойынша федералдық стандарттарды белгілеу және 3) шу эмиссиясы және оны азайту туралы халықтың хабардарлығын арттыру. 1978 жылғы «Тынық қоғамдастықтар туралы» заң штат және жергілікті деңгейде шуды бақылау бағдарламаларын қолдайды және шуды бақылау бойынша зерттеу бағдарламасын әзірледі. Екі заң да Қоршаған ортаны қорғау агенттігіне шудың әсерін зерттеуге және шуды бақылау ережелерін бағалауға уәкілдік берді. Ұлттық еңбек қауіпсіздігі және денсаулық институты (NIOSH) жұмыс орнында шуға ұшырау бойынша ұсынымдар береді. 1972 жылы (1998 жылы жаңартылған) NIOSH жұмыс орнында шуға ұшыраумен байланысты есту қабілетінің қанағаттанбасқа жағдайға түсіп қалу қаупін азайту мақсатында жұмыс орнында шуға ұшырауға қатысты ұсынылатын стандарттарды сипаттайтын құжатты жариялады. Бұл басылымда 3 дБ алмасу шамасы қолданыла отырып, жұмыс орнындағы шуға рұқсат етілген шекті деңгей (REL) 8 сағатқа 85 дБ (A) деп белгіленді (шу деңгейінің әр 3 дБ артуына әсер ету ұзақтығы екі есеге қысқартылуы керек, яғни 4 сағатқа 88 дБ (A), 2 сағатқа 91 дБ (A), 1 сағатқа 94 дБ (A) және т.б.). Алайда, 1973 жылы Еңбек қауіпсіздігі және денсаулық басқармасы (OSHA) 8 сағаттық орташа 90 дБ (A) талабын сақтап қалды. Келесі жылы OSHA жұмыс берушілерден 85 дБ (A) орташа 8 сағаттық жұмыс күнінде шуға ұшырайтын қызметкерлерге есту қабілетін сақтау бағдарламасын ұсынуды талап етті.
Еуропа
Еуропалық қоршаған ортаны қорғау агенттігі Еуропалық одақта шуды бақылау және қадағалауды реттейді. Қоршаған орта шуының деңгейін анықтау, қоршаған орта шуы туралы ақпаратқа қоғамның қолжетімділігін арттыру және қоршаған орта шуын азайту мақсатында Қоршаған орта шуын реттеу туралы директива қабылданды. Сонымен қатар, Еуропалық Одақта су асты шуы Теңіз стратегиясы жөніндегі директиваға (MSFD) сәйкес ластағыш зат болып табылады. MSFD Еуропалық Одақтың мүше мемлекеттерінен «жақсы экологиялық жағдайға қол жеткізуді немесе оны сақтауды» талап етеді, яғни «энергияның, соның ішінде су асты шуының, теңіз ортасына зиян келтірмейтін деңгейде енгізілуін» қамтамасыз етуді. Шуға ұшырау бірнеше денсаулыққа зиян келтіретін салдарлармен байланысты. Шудың ұзақтығы мен деңгейіне қарай, ол есту қабілетінің жоғалуына, жоғары қан қысымына, жүректің ишемиялық ауруына, ұйқының бұзылуына, жарақаттарға және тіпті оқу үлгерімінің төмендеуіне әкелуі немесе олардың ықтималдығын арттыруы мүмкін. Шу ұзаққа созылса, организмнің стресс реакциясы іске қосылуы мүмкін, бұл жүрек соғуының жиілеуіне және тез тыныс алуға алып келеді. Шу мен ашушаңдық, психикалық аурулар және психоәлеуметтік жағдайға әсер ететін сияқты психологиялық әсерлер арасында да себеп-салдарлық байланыс бар. Шу сонымен қатар кәсіби қауіптілік факторы болып табылады, себебі ол жұмыс орындарында ең көп кездесетін ластағыш зат. Жұмыс орнында шуға ұшырау нәтижесінде туындаған есту қабілетінің жоғалуы кәсіби есту қабілетінің жоғалуы деп аталады. Мысалы, кейбір кәсіби зерттеулер 85 децибелден жоғары шуға тұрақты түрде ұшыраған адамдардың қан қысымы шуға ұшырамаған адамдарға қарағанда жоғары екенін көрсеткен.
Есту қабілетін жоғалтудың алдын алу
Шудың салдарынан есту қабілетінің төмендеуі қайтымсыз болғанымен, оның алдын алуға болады. Әсіресе жұмыс орнында шуға рұқсат етілген шекті деңгейді шектеуші ережелер болуы мүмкін. Бұл, әсіресе музыканттар, музыка мұғалімдері және дыбыс инженерлері сияқты үнемі қатты дыбыстарға ұшырайтын мамандар үшін маңызды. Жұмыс орнында шудың салдарынан есту қабілетінің төмендеуіне қарсы қолданылатын шаралар: инженерлік шуды бақылау, "Buy Quiet" бағдарламасы, "Safe In Sound" сыйлығын тағайындау және шу мониторингі. OSHA естуді қорғау құралдарын пайдалануды міндеттейді. Алайда, HPD (жеке таңдау, оқыту және дұрыс таңдау тексерусіз) есту қабілетінің жоғалту қаупін күрт азайта алмайды. Мысалы, бір зерттеуде 19 мыңнан астам жұмысшы қатысты, олардың кейбіреулері естуді қорғау құралдарын үнемі қолданса, ал кейбіреулері мүлдем қолданбады. Шудың салдарынан есту қабілетінің төмендеуі бойынша ешқандай статистикалық айырмашылық анықталған жоқ.
Әдебиет көзқарасы
Роланд Барт физиологиялық шуды, жай ғана естілетін дауыс ретінде, және психологиялық шуды, белсенді тыңдалатын дауыс ретінде ажыратады. Физиологиялық шу денемен дыбыс толқындарының физикалық өзара әрекеттесуінен туындайтын дірілдерді бейсаналы түрде сезіледі, ал психологиялық шу – сананың назарын сол дауысқа аудару арқылы қабылданады. Шулы музыканың алғашқы композиторларының бірі Луиджи Руссоло "Дауыстар өнері" атты мақала жазды. Ол, технологиялық прогресске байланысты дауыстарға адамдар көніккендіктен, кез келген дауысты музыка ретінде пайдалануға болады деп сараптады; дауыс соншалықты кең таралғандықтан, таза дыбыс енді жоқ. Авангард композиторы Генри Коуэлл технологиялық жетістіктер машиналардан шығатын жағымсыз дауыстарды азайтқанын, бірақ оларды толығымен жоюға әлі қол жеткізе алмағанын айтты. Феликс Урбан дауысты мәдени ортаның нәтижесі деп қарастырады. Қалалардағы дауыс және шу туралы салыстырмалы зерттеуінде ол, дауыс ережелерінің зиянды деп есептелетін нәрсенің бір ғана белгісі екенін көрсетті. Дыбыстардың қалай қабылданатынын адамдардың өмір сүру және мінез-құлқы (акустикалық жағынан) анықтайды.