Кіріспе

Неміс физигі және Нобель сыйлығының лауреаты Йоханнес Старк (15 сәуір 1874 – 21 маусым 1957) – "канал сәулелеріндегі Доплер эффектісін және электр өрістеріндегі спектрлік сызықтардың бөлінуін ашқаны үшін" 1919 жылы физика саласындағы Нобель сыйлығын алған неміс физигі. Бұл құбылыс Старк эффектісі деп аталады. Старк 1897 жылы Мюнхен университетінде Эуген фон Ломмельдің жетекшілігімен физика ғылымдарының докторы дәрежесін алды және 1900 жылы Геттинген университетінде лекция оқушы болып тағайындалғанға дейін Ломмельдің ассистенты болып қызмет етті. 1906 жылдан бастап 1909 жылы Аахендегі РВТХ университетінің профессоры болғанға дейін Лейбниц университетінде (Хановер) ерекше профессор болып жұмыс істеді. 1917 жылы Грайфсвальд университетінде профессорлық қызмет атқарды, сондай-ақ 1920-1922 жылдары Вюрцбург университетінде жұмыс істеді. 1924 жылдан бастап Адольф Гитлерді қолдаған Старк, Нобель сыйлығының лауреаты Филипп Ленардпен бірге еврей ғалымдарын неміс физикасынан шығаруға тырысқан антисемиттік Deutsche Physik қозғалысының негізгі тұлғаларының бірі болды. 1933 жылы ол Германия ғылыми қорының басшысы болып тағайындалды және 1933 жылдан 1939 жылға дейін Рейхтің физикалық-техникалық институтының президенті болды. 1947 жылы денацификация соты оны "ірі қылмыскер" деп таныды.

Алғашқы жылдар

Бавария корольдігінің (қазіргі Фрейхунг) Шикенхоф қаласында туған Старк Байройт гимназиясында (орта мектепте) және кейін Регенсбургте білім алды. Ол Мюнхен университетінде физика, математика, химия және кристаллографияны оқыды. Ол сол университетте 1894 жылы жұмыс істей бастады; 1897 жылы "Untersuchung über einige physikalische, vorzüglich optische Eigenschaften des Rußes" (Көмірдің кейбір физикалық, әсіресе оптикалық қасиеттерін зерттеу) тақырыбында докторлық диссертациясын қорғады.

Мансап

Старк 1900 жылға дейін өзінің альма-матерінің Физика институтында әр түрлі лауазымдарда жұмыс істеді, содан кейін Геттинген университетінде жалақысыз лекция оқыды. 1906 жылы Ганноверде ерекше профессор болған ол, 1908 жылы Аахендегі РВТХ университетінде профессор атанды. 1922 жылға дейін бірнеше университеттердің, соның ішінде Грайфсвальд университетінің физика кафедраларында жұмыс істеді және зерттеулер жүргізді. 1919 жылы ол "канал сәулелеріндегі Доплер эффектісін және электр өрістеріндегі спектрлік сызықтардың бөлінуін ашқаны" үшін физика саласындағы Нобель сыйлығын жеңіп алды (соңғысы Старк эффектісі деп белгілі). 1933 жылдан 1939 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін Старк Физикалық-техникалық рейхсанстальттың президенті болып сайланды, сонымен қатар Deutsche Forschungsgemeinschaft президенті де болды. Старк, Jahrbuch der Radioaktivität und Elektronik журналының редакторы ретінде, 1907 жылы, сол кезде әлі көпке танылмаған Альберт Эйнштейнге салыстырмалылық принципі туралы шолу мақаласын жазуды ұсынды. Старк салыстырмалылық теориясы мен Эйнштейннің бұрынғы жұмыстарына әсерленгендей көрінді, өйткені ол 1907 жылы Physikalische Zeitschrift журналында "Х.А. Лоренц пен А. Эйнштейннің тұжырымдаған салыстырмалылық принципі" және "Планктың қатынасы M0 = E0/c2" деген сөздерді келтірді, сондай-ақ e0 = m0c2 теңдеуін пайдаланып "элементар энергия квантын" – яғни, тыныш күйдегі электронның массасына сәйкес келетін энергия мөлшерін есептеді. Осы мақаласын жазып жатқанда Эйнштейн ойлардың бір қатарын бастады, ол ақырында оның жалпы салыстырмалылық теориясына әкелді, ал бұл теория (расталғаннан кейін) Эйнштейннің бүкіл әлемге танылуының бастамасы болды. Бұл, Старктің кейінірек "Немец физикасы" қозғалысында Эйнштейнге қарсы және салыстырмалылық теориясына қарсы насихатшы ретінде атқарған қызметіне ескерсек, өте ирониялық жағдай. Старк 300-ден астам мақала жариялады, олардың көп бөлігі электр және осы сияқты тақырыптарға арналған. Ол түрлі марапаттарға ие болды, соның ішінде Нобель сыйлығы, Вена ғылым академиясының Баумгартнер сыйлығы (1910), Геттинген ғылым академиясының Вальбрюк сыйлығы (1914) және Рим академиясының Маттеуччи медалі. Физика саласына оның ең танымал үлесі – 1913 жылы ол ашқан Старк эффектісі. 1970 жылы Халықаралық астрономиялық одақ оның нацистік іс-әрекеттерінен хабарсыз Айдың арт жағындағы кратерге оның есімін берді. Аталған кратердің атауы 2020 жылдың 12 тамызында алынып тасталды. Ол Луиза Уеплерге үйленді және олардың бес баласы болды. Оның хоббилері – жеміс ағаштарын өсіру және орман шаруашылығы. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ол Жоғарғы Бавариядағы шаруашылығындағы жеке зертханасында Нобель сыйлығынан алған ақшаға құрылған зертханасында жұмыс істеді. Сол жерде ол электр өрісіндегі жарықтың бұрылуын зерттеді.

Нацизмге қосылу

1924 жылдан бастап Старк Гитлерді қолдады. Нацистік режим кезінде Старк «Неміс физикасы» қозғалысы арқылы (Нобель сыйлығының лауреаты Филипп Ленардпен бірге) Альберт Эйнштейн мен Вернер Гейзенбергтің (жұрттық емес) «жұрттық физикасына» қарсы неміс физикасының фюрері болуға тырысты. Вернер Гейзенберг Альберт Эйнштейннің салыстырмалылық теориясын қорғағаннан кейін, Старк Гейзенбергті «ақ еврей» деп атап, ресми СС газеті Das Schwarze Korps-ке ашулы мақала жазды. 1934 жылы шыққан Nationalsozialismus und Wissenschaft (ағылшын тілінде: «Ұлттық социализм және ғылым») атты кітабында Старк ғалымның басты міндеті – ұлтына қызмет ету екенін, сондықтан зерттеудің маңызды салалары неміс қару-жарақ өндірісі мен өнеркәсібіне көмектесетін салалар болуы керек деп мәлімдеді. Ол теориялық физиканы «еврейлік» деп атады және нацистік Германиядағы ғылыми лауазымдарды тек таза қанды немістер ғана атқаруға тиіс екенін айтты. Das Schwarze Korps газетінде жазған Старк, тіпті нәсілдік антисемитизм жеңіске жетсе де, «еврейлік» идеялар да жеңіліске ұшырамаса, бұл тек «жартылай жеңіс» болар еді: «Біз еврей рухын да жоюымыз керек, оның қаны, егер оның таратушылары әдемі арийлік куәліктерді ұстаса, бұрынғысынша кедергісіз аға береді». 1947 жылы, Германияның Екінші дүниежүзілік соғыста жеңілгенінен кейін, Старк «Ірі қылмыскер» деп танылды және төрт жылға бас бостандығынан айырылды (кейіннен жазасы тоқтатылды) тазарту сотының шешімімен.

Кейінгі өмір және өлім

Старк өмірінің соңғы жылдарын Жоғарғы Бавариядағы Траунштейн маңындағы Гут-Эппенштаттта өткізді, ол 1957 жылы 83 жасында қайтыс болды. Ол Шонау-ам-Кенигсзеедегі тау зиратында жерленген.