Кіріспе

Сигналдың жиілік доменін кеңейту

Телекоммуникацияда, әсіресе радиобайланыста, кең спектрлі тарату – белгілі бір өткізу қабілетімен (жолақтығымен) жасалған сигналдың (мысалы, электрлік, электромагниттік немесе акустикалық) жиілік доменінде әдейі түрде кеңірек жиілік диапазонына тарату техникалары. Кең спектрлі тарату техникалары қауіпсіз байланыс орнату, табиғи кедергілерге, шуға және бұзушылықтарға төзімділікті арттыру, анықталудан сақтану, қуат ағынының тығыздығын шектеу (мысалы, спутниктік байланыс желілерінде) және көптеген қолданушылардың қатынасуын қамтамасыз ету үшін қолданылады.

Телекоммуникациялар

Таралу спектрі әдетте, сигнал құрылымы сияқты ретті шуды пайдаланып, әдеттегі тар жолақты ақпараттық сигналды жиіліктердің салыстырмалы кең жолақты (радио) диапазонында таратуға мүмкіндік береді. Қабылдағыш бастапқы ақпараттық сигналды алу үшін алынған сигналдарды корреляциялайды. Бастапқыда екі мақсат болды: жаудың байланыс желісін бұғаттау (анти-жам, немесе АЖ) әрекеттеріне қарсы тұру немесе байланыс фактісін жасыру, кейде оны анықтау ықтималдығының төмендігі (LPI) деп атайды. Жиілікпен секіру арқылы тарату (FHSS), тікелей тізбекпен тарату (DSSS), уақытпен секіру арқылы тарату (THSS), шығу спектрімен тарату (CSS) және осы техникалардың комбинациялары – бұл таралу спектрінің түрлері. Бірінші екі техника сигналдың таралу үлгісін анықтау және басқару үшін псевдорандомдық сандар генераторларын пайдалана отырып құрылған псевдорандомдық сандар тізбектерін қолданады. Сымсыз стандарт IEEE 802.11 радио интерфейсінде FHSS немесе DSSS-ты пайдаланады. 1940 жылдан бері белгілі және 1950 жылдан бері әскери байланыс жүйелерінде қолданылатын техникалар радиосигналды өте кең жиілік диапазонында, ең төменгі талаптан бірнеше есе жоғары деңгейде «таратуға» мүмкіндік береді. Таралу спектрінің негізгі принципі – шу сияқты тасымалдаушы толқындарды пайдалану және, атауынан көрініп тұрғандай, бірдей деректер жылдамдығымен нүктеден нүктеге қарапайым байланыс үшін қажеттіден әлдеқайда кең жолақтықтарды қолдану. Кедергіге қарсы тұру (жамға қарсылық). Тікелей тізбек (DS) үздіксіз уақыттық тар жолақты кедергіге қарсы тұруда жақсы, ал жиілікпен секіру (FH) импульсті кедергіге қарсы тұруда тиімді. DS жүйелерінде тар жолақты кедергілер сигналдың бүкіл жолақтығына тараған жағдайда ғана анықтау өнімділігіне әсер етеді, бұл жағдайда олар көбінесе фондық шудан күшті болмайды. Керісінше, сигналдың жолақтығы төмен тар жолақты жүйелерде, егер кедергі күші сигналдың жолақтығына шоғырланған болса, алынған сигналдың сапасы күрт төмендейді. Тыңшылыққа қарсы тұру. Тарату тізбегі (DS жүйелерінде) немесе жиілікпен секіру үлгісі (FH жүйелерінде) көбінесе сигналды алуға тиіс емес адамдарға белгісіз болады, бұл жағдайда ол сигналды жасырады және қарсыластың оны түсіну мүмкіндігін азайтады. Сонымен қатар, берілген шудың спектрлік тығыздығы (PSD) үшін таралу спектрі жүйелері таралу алдында бір бит үшін тар жолақты жүйелер сияқты бірдей энергияны қажет етеді, сондықтан таралу алдындағы биттік ағын бірдей болса, бірдей қуатты қажет етеді, бірақ сигнал қуаты үлкен жолақтықта таратылғандықтан, сигналдың PSD-і әлдеқайда төмен болады – көбінесе шудың PSD-інен айтарлықтай төмен – сондықтан қарсылас сигналдың бар-жоғын анықтай алмайды. Дегенмен, өте маңызды қолданбалар үшін, әсіресе коммерциялық радиостанцияларды пайдаланатын жағдайларда, таралу спектрі радиостанциялары ұзақ сызықты емес тарату тізбектері қолданылмаса және хабарламалар шифрланбаса, жеткілікті қауіпсіздік қамтамасыз етпейді. Өшігуге қарсы тұру. Таралу спектрі сигналдарының кең жолақтығы белгілі бір жиілік әртүрлілігін ұсынады; яғни, сигналдың бүкіл жолақтығы бойынша күшті көп жолды өшігудің болуы екіталай. Тікелей тізбек жүйелерінде сигналды рекель қабылдағышын пайдалану арқылы анықтауға болады. Көптеген пайдаланушыларға қол жеткізу мүмкіндігі, кодты бөлу арқылы көптеген қол жеткізу (CDMA) немесе кодты бөлу арқылы мультиплекстеу (CDM) ретінде белгілі. Бірнеше пайдаланушы әр түрлі тарату тізбектерін пайдаланған жағдайда бір уақытта бір жиілік жолағында хабар алмаса алады.

Жиілік секірудің өнертабысы

Радио хабарларын қорғау және кедергілерден аулақ болу идеясы радио толқындарымен сигнал берудің бастапқы кезеңдеріне дейін барып жетеді. 1899 жылы Гульельмо Маркони кедергіні азайту мақсатында жиілікті таңдап қабылдау тәжірибесін жүргізді. Жиілікпен секіру концепциясын неміс радиокомпаниясы Telefunken қабылдады, ал 1903 жылғы Никола Тесланың АҚШ патентінің бір бөлігінде де сипатталған. Радио саласының пионері Джонатан Зеннектің 1908 жылғы неміс кітабы «Сымсыз телеграф» процесін сипаттайды және Telefunken бұрыннан оны қолданғанын көрсетеді. Бұл идеяны 1929 жылы поляк инженері Леонард Данилевич ұсынды, 1930 жылдары Виллем Бройртжестің патентінде (2 тамыз, 1932 ж. шығарылған) және екінші дүниежүзілік соғыстағы АҚШ Армиясының Сигнал корпусының SIGSALY деп аталған құпия байланыс жүйесінде пайда болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Голливудтың алтын дәуірі актрисасы Хеди Ламарр және авангард композиторы Джордж Антейл одақтас торпедаларында қолдану үшін кедергіге төтеп бере алатын радио басқару жүйесін жасады және 1942 жылдың 11 тамызында құрылғыны «Құпия байланыс жүйесі» деп патенттеді. Олардың тәсілінің ерекшелігі – жиілікті үйлестіру қағаз перфокарталары бар рояльдің механизмі арқылы жүзеге асырылды, бұл жаңа тәсіл ешқашан іс жүзіне асырылмады.

Сағат сигналын беру

Таралған спектрлік сағатты генерациялау (SSCG) кейбір синхронды цифрлық жүйелерде, әсіресе микропроцессорларды қамтитындарда, осы жүйелер тудыратын электромагниттік кедергілердің (EMI) спектрлік тығыздығын азайту үшін қолданылады. Синхронды цифрлық жүйе – сағат сигналымен басқарылатын және мерзімділігіне байланысты, сөзсіз тар жиілік спектріне ие жүйе. Шындығында, идеалды сағат сигналының барлық энергиясы бір жиілікте (қажетті сағат жиілігі) және оның гармоникаларында шоғырланған болар еді.

Өмірбаян

Қолданыстағы синхронды цифрлық жүйелер сағат жиілігінің және оның гармоникаларының айналасында таралатын бірнеше тар жолақтарда электромагниттік энергияны сәулелендіреді, нәтижесінде белгілі бір жиіліктерде электромагниттік кедергілерге қатысты реттеуші шектерінен асып түсетін жиілік спектрі пайда болады (мысалы, АҚШ-тағы FCC, Жапониядағы JEITA және Еуропадағы IEC). Таралған спектрлі сағаттау бұл мәселені шығындырылған энергияның ең жоғары деңгейін төмендету арқылы, демек электромагниттік эмиссиясын азайту арқылы және осылайша электромагниттік үйлесімділік (EMC) ережелеріне сәйкес келуге мүмкіндік береді. Бұл техника реттеуші мақұлдау алу үшін кең таралды, себебі ол жабдықтың қарапайым модификациялануын қажет етеді. Ол портативтік электрондық құрылғыларда одан да танымал, себебі сағат жылдамдықтары жоғары және жоғары ажыратымдылықтағы LCD дисплейлердің интеграциясы үнемі кішірейіп келе жатқан құрылғыларға енгізілуде. Бұл құрылғылар жеңіл және арзан болу үшін жобаланғандықтан, конденсаторлар немесе металл қорғаныш сияқты ЭМИ-ді азайтуға арналған дәстүрлі пассивті электрондық шаралар тиімді емес. Мұндай жағдайларда, кең спектрлі сағаттау сияқты активті ЭМИ азайту техникалары қажет.

Әдіс

PCIe, USB 3.0 және SATA жүйелерінде ең көп қолданылатын техника – төмен жиілікті генератор арқылы жиілік модуляциясы көмегімен жиілікті таратуды азайту болып табылады. Басқа динамикалық жиілік өзгерту түрлері сияқты, кең спектрлі сағаттау да дизайнерлерге қиындықтар тудыруы мүмкін. Олардың арасындағы ең бастысы – сағат пен дерек арасындағы сәйкессіздік немесе сағаттың қабысуы. Қабылдаушы жақтағы фазалық құлыптау тізбегіне кең спектрлі сағатты дұрыс қадағалау үшін жеткілікті жолақтың болуы қажет. SATA қабылдағыштарында SSC үйлесімділігі міндетті болғанымен, мұндай сағатпен жұмыс ілуде қиындықтар туындайтын кеңейткіш чиптерін кездестіру де сирек емес. Сондықтан компьютерлік жүйелерде кең спектрлі сағаттауды өшіру мүмкіндігі пайдалы деп есептеледі.

Тиімділігі

Бұл әдіс жалпы сәулеленген энергияны азайтпайды, сондықтан жүйелердің кедергі тудыру ықтималдығы міндетті түрде төмендемейді. Энергияны кеңірек жолақты тарату арқылы тар жолақтыдағы электр және магниттік өлшемдер тиімді түрде төмендетіледі. ЭМҚ сынақ зертханаларында қолданылатын стандартты өлшеу қабылдағыштары электромагниттік спектрді шамамен 120 кГц ені бар жиілік жолақтарына бөледі. Егер сынақтан өтетін жүйе барлық энергиясын тар жолақтыда сәулелендірсе, онда үлкен шың пайда болады. Осы энергияны кеңірек жолақты тарату жүйелердің заңмен белгіленген шектен асып кетуі үшін бір тар жолақтың жеткілікті энергиямен толтыруына мүмкіндік бермейді. Бұл әдістің нақты өмірдегі кедергілерді азайту құралы ретіндегі тиімділігі жиі талқыланады, себебі кең спектрлі синхронизациялау жоғары сәулелену энергиясы мәселесін шешпейді, тек ЭМҚ заңнамасының немесе сертификаттау процедураларының олқылықтарын пайдаланады деп есептеледі. Бұл жағдай тар жолақты сезімтал электрондық құрылғылардың кедергіге аз ұшырауына, ал кең жолақты сезімтал немесе тіпті басқа жоғары жиіліктерде жұмыс істейтін құрылғылардың (мысалы, басқа станцияға қосылған радио қабылдағыш) көбірек кедергіге ұшырауына әкеледі. FCC сертификаттау сынағы көбінесе қабылданған заңды шектерде өлшенген эмиссияны азайту үшін кең спектрлі функциясы қосылған күйде аяқталады. Дегенмен, кейбір жағдайларда пайдаланушы кең спектрлі функционалдықты өшіруі мүмкін. Мысалы, жеке компьютерлер саласында, кейбір BIOS бағдарламалаушылары кең спектрлі синхронизациялауды өшіру мүмкіндігін пайдаланушы параметрі ретінде қосады, осылайша ЭМИ ережелерінің мақсатын жояды. Бұл заңдағы олқылық ретінде қарастырылуы мүмкін, бірақ кең спектр әдепкі бойынша қосылғанда көбінесе назардан тыс қалады.