Кіріспе

Герман астрономы Эрвин Финлай Фрёндлих (; 29 мамыр 1885 – 24 шілде 1964) – Феликс Клейннің шәкірті, неміс астрономы. Фрёндлих Альберт Эйнштейнмен бірге жұмыс істеген және жалпы салыстырмалылық теориясын гравитациялық қызыл жылжуға негізделген астрономиялық байқаулар арқылы тексеруге болатын тәжірибелерді ұсынды.

Өмір

Ол Германияның Бибрих қаласында дүниеге келді. Ол Фридрих Филипп Эрнст Френдлихтің, өндірушінің, және оның әйелі Элизабет (Элли) Финлейсонның ұлы еді. Ол жеті баланың бірі болды, барлығы да әкесінің еврей тегіне қарамастан, протестанттық дінде тәрбиеленді. Оның үлкен ағасы Герберт Макс Финлей Френдлих болды. Ол 1903 жылы мектепті бітіріп, жергілікті білім алды. 6 ай бойы Штеттиндегі кеме жасаушылық шеберханасында жұмыс істеді, бұл оны Берлиндегі Шарлоттенбург политехникалық институтында кеме жасауды оқуға ынталандырды. Алайда, 1905 жылдың күзінде ол оқуын тастап, Геттингенде математика мен астрономияны оқуға кірісті. Мұнда ол Феликс Клейн мен Карл Шварцшильдтің басшылығымен білім алды. 1913 жылы Кейт Хиршбергке үйленді. 1910 жылы Геттинген университетінде Пол Кобе басшылығымен диссертациясын қорғап, докторлық ғылым кандидаты (PhD) атағын алғаннан кейін, Берлин обсерваториясында көмекші болып жұмыс істеді, онда ол Альберт Эйнштейнмен танысты. 1914 жылы күн тұтылуын пайдаланып, жалпы салыстырмалылық теориясын тексеру мақсатындағы экспедиция кезінде Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды және ол бірнеше күнге Ресейде тұтқынға алынды, бірақ тұтқындар алмасу арқылы босатылды. Экспедиция сәтсіз аяқталды. Соғыстан кейін ол Потсдамда күн обсерваториясын, «Эйнштейн мұнарасын» салуға қатысты және Эйнштейн институтының директоры болды. 1933 жылы Гитлер билікке келгенде Френдлих Германиядан кетуге мәжбүр болды, өйткені оның анасы еврей және әйелі де еврей тегінен еді. Ол Кемаль Ататүктің реформаларымен көптеген неміс ғалымдарының көмегімен жаңадан құрылған Стамбул университетінің профессоры болып тағайындалды. 1937 жылы ол Стамбулдан Прагадағы Карл университетінде астрономия профессоры қызметіне орналасты, бірақ 1938 жылы неміс оккупациясы салдарынан бұл қызметі тоқтатылды. Артур Стэнли Эддингтонның ұсынысымен ол Шотландиядағы Сент-Эндрюс университетіне барып, 1939 жылдан бастап астрономиядан дәріс берді. 1941 жылы ол Эдинбург Корольдік қоғамының мүшесі болып сайланды. Оның кандидатурасын Уильям Гривс, Александр Эйткен, Макс Борн және Роберт Шлапп қолдады. 1951 жылы ол Джон Нейпир атындағы астрономия профессоры болып тағайындалды. 1959 жылы зейнетке шыққаннан кейін туған қаласы Висбаденге оралып, Майнц университетінде профессор болып жұмыс істеді. Френдлих 1964 жылдың 24 шілдесінде Германияның Висбаден қаласында қайтыс болды.

Жетістіктер

Фрёндлих Күнге жақын өтетін жарық сәулелерінің бұрылуын зерттеді. Ол Эйнштейннің жалпы салыстырмалылық теориясының дұрыстығын растау үшін күн тұтылуы кезінде эксперимент жүргізуді ұсынды. Фрёндлихтің көрсетуі Ньютонның теорияларының бұрыс екенін дәлелдейтін еді. Ол Эйнштейннің гравитация теориясының болжамы бойынша Күндегі спектрлік сызықтардың қызылға қарай ығысуын, Потсдам мен Стамбул қалаларында салған күн обсерваторияларын пайдалана отырып, нақты нәтиже бермеген сынақтардан өткізді. 1953 жылы Макс Борнмен бірге галактикаларда байқалатын қызыл ығысудың шаршаған жарық моделі арқылы түсіндірілуіне қатысты баламалы түсіндірме ұсынды.

Сыртқы сілтемелер мен ресурстар

Клаус Хентшель: Эйнштейн мұнарасы – динамикалық құрылыстың, аралық кеңістік-уақыт теориясының және астрономияның бірлескен туындысы, Стэнфорд университетінің баспасы, Стэнфорд, 1997 жыл. Математика және статистика мектебі. "Эрвин Финлей Френдлих". Шотландия, Сент-Эндрюс университеті.