Ынтымақтастық бағдарламалық жасақтамасы

Кіріспе

Қолданба бағдарламалық қамтамасыз ету түрі

Ынтымақтастық бағдарламалық қамтамасыз ету немесе топтық бағдарламалық қамтамасыз ету – ортақ міндетті орындауға жұмыстанып жатқан адамдарға өз мақсаттарына жетуге көмектесу үшін жасалған қолданба бағдарламалық қамтамасыз ету. Топтық бағдарламалық жасақтаманың ең алғашқы анықтамаларының бірі – «қасақана топтық процестер және оларды қолдауға арналған бағдарламалық қамтамасыз ету». Қолжетімді өзара әрекеттесу тұрғысынан, ынтымақтастық бағдарламалық жасақтаманы бірнеше пайдаланушыларға бір файлды (әдетте құжатты) тікелей, бір уақытта және өзгертулерді кері қайтару мүмкіндігімен өңдеуге рұқсат беретін, нақты уақыт режиміндегі бірлесіп өңдеу платформаларына және нұсқаны басқару (ревизияны басқару және бастапқы кодты басқару деп те аталады) платформаларына бөлуге болады. Бұл платформалар пайдаланушыларға файлға параллель түзетулер енгізуге мүмкіндік береді, сонымен бірге пайдаланушылар сақтаған әрбір өзгертуді бастапқы файлдың әртүрлі нұсқалары ретінде сақтайды. Ынтымақтастық бағдарламалық қамтамасыз ету – компьютерлік қолдаумен бірлесіп жұмыс істеу (CSCW) концепциясымен тығыз байланысты кең ұғым. Карстенсен мен Шмидт (1999) пікірінше, топтық бағдарламалық жасақтама CSCW-дің бір бөлігі болып табылады. Авторлар CSCW, және демек топтық бағдарламалық жасақтама, «компьютерлік жүйелердің көмегімен ынтымақтастық қызметтерді және оларды үйлестіруді қалай қолдауға болатынын» қарастырады. Жұмыс ортасында ынтымақтастық бағдарламалық жасақтаманы пайдалану ынтымақтастық жұмыс ортасын (CWE) құрайды. Ынтымақтастық бағдарламалық қамтамасыз ету бірлесіп жұмыс істеу жүйелері түсінігімен байланысты, олар ынтымақтастық орын алатын кез келген уақытта пайда болатын адамдардың кез келген ұйымдық формасы ретінде қарастырылады, бұл ресми немесе бейресми, қасақана немесе бей-қасақана болуы мүмкін. Groupware немесе ынтымақтастық бағдарламалық қамтамасыз ету компьютерлік қолдаумен бірлесіп жұмыс істеудің технологиялық аспектілеріне қатысты болса, бірлесіп жұмыс істеу жүйелері CSCW-дің кең ұғымымен байланысты мінез-құлқылық және ұйымдық факторларды түсіну үшін пайдалы талдау құралы болып табылады.

Тарих

Дуглас Энгельбарт алғашқы рет 1951 жылы бірлесіп жұмыс істейтін есептеуді көздеп, 1962 жылы осы көзқарасын құжаттады, ал 1960 жылдардың ортасына қарай оның зерттеу тобы толыққанды жұмыс істейтін прототиптерді пайдалануға енгізді. Ол 1968 жылы өзінің жұмысының алғашқы көпшілікке көрсетілімін өткізді, ол қазір "Барлық демонстрациялардың анасы" деп аталады. Келесі жылы Энгельбарттың зертханасы алғашқы компьютерлік желі – ARPANET-ке қосылды, бұл оларға қызметтерді кеңірек пайдаланушыларға таратуға мүмкіндік берді. Желілік компьютерлерді пайдаланатын алғашқы қолданушылар арасында онлайн-бірлескен ойын бағдарламалық жасақтамасы пайда болды. 1975 жылы Уилл Кроутер DEC PDP 10 компьютерінде Colossal Cave Adventure ойынын жасады. Интернет байланысы кеңейген сайын, пайдаланушылар саны да, көп пайдаланушылы ойындар да артты. 1978 жылы Ұлыбританиядағы Эссекс университетінің студенті Рой Трубшоу MUD (Multi User Dungeon) ойынын құрды. АҚШ үкіметі 1990 жылдардың басында шын мәнінде бірлескен қолданбаларды пайдалана бастады. Алғашқы сенімді қолданбалардың бірі – Әскери-теңіз күштерінің Ортақ операциялық модельдеу, жоспарлау және симуляция стратегиясы (COMPASS) болды. COMPASS жүйесі 6 пайдаланушыға дейін бір-бірімен тікелей байланыс орнатуға мүмкіндік берді; бірлескен сессия кем дегенде бір пайдаланушы белсенді болғанда ғана сақталды, ал егер барлығы да жүйеден шықса, оны қайта құру қажет болды. MITRE бұл модельді жақсартты, әр пайдаланушы тіркелетін серверде бірлескен сессияны ұйымдастырды. Бұл Коллаборативтік виртуалды жұмыс станциясы (CVW) деп аталды, ол сессияны виртуалды файлдық шкафтар мен виртуалды бөлмелерде орнатуға және кейінірек қосылуға болатын тұрақты сессия ретінде қалдыруға мүмкіндік берді. 1996 жылы PARC-те MUD ойындарын жасаған Павел Кертис PlaceWare серверін құрды, ол аудиторияның бірінен көпке дейін симуляциялап, "қосымша орындықтардағы" әріптестерімен жеке чат жасауға және аудитория мүшелерінің шектеулі санын сөйлеуге шақыруға мүмкіндік берді. 1997 жылы GTE инженерлері PlaceWare қозғалтқышын MITRE CVW-нің коммерциялық нұсқасында пайдаланып, оны InfoWorkSpace (IWS) деп атады. 1998 жылы IWS стандартталған Әуе операциялар орталығы үшін әскери стандарт ретінде таңдалды. IWS өнімі General Dynamics компаниясына, содан кейін Ezenia компаниясына сатылды.

Douglas Engelbart first envisioned collaborative computing in 1951 and documented his vision in 1962, with working prototypes in full operational use by his research team by the mid 1960s. He held the first public demonstration of his work in 1968 in what is now referred to as "The Mother of All Demos". The following year, Engelbart's lab was hooked into the ARPANET, the first computer network, enabling them to extend services to a broader userbase. Online collaborative gaming software began between early networked computer users. In 1975, Will Crowther created Colossal Cave Adventure on a DEC PDP 10 computer. As internet connections grew, so did the numbers of users and multi user games. In 1978 Roy Trubshaw, a student at University of Essex in the United Kingdom, created the game MUD (Multi User Dungeon). The US Government began using truly collaborative applications in the early 1990s. One of the first robust applications was the Navy's Common Operational Modeling, Planning and Simulation Strategy (COMPASS). The COMPASS system allowed up to 6 users to create point to point connections with one another; the collaborative session only remained while at least one user stayed active, and would have to be recreated if all six logged out. MITRE improved on that model by hosting the collaborative session on a server into which each user logged. Called the Collaborative Virtual Workstation (CVW), it allowed the session to be set up in a virtual file cabinet and virtual rooms, and left as a persistent session that could be joined later. In 1996, Pavel Curtis, who had built MUDs at PARC, created PlaceWare, a server that simulated a one to many auditorium, with side chat between "seat mates", and the ability to invite a limited number of audience members to speak. In 1997, engineers at GTE used the PlaceWare engine in a commercial version of MITRE's CVW, calling it InfoWorkSpace (IWS). In 1998, IWS was chosen as the military standard for the standardized Air Operations Center. The IWS product was sold to General Dynamics and then later to Ezenia.

Топтық бұйымдар

Ынтымақтастық бағдарламалық жасақтама бастапқыда топтық бағдарламалық жасақтама деп аталды және бұл термин 1980 жылдардың соңына дейін жетеді, Ричман мен Словак (1987) былай деп жазды: "Командаларды байланыстыратын электрондық талшық сияқты, жаңа топтық бағдарламалық жасақтама компьютерді менеджерлердің, техниктердің және топтарда өзара әрекеттесетін кез келген адамның ортасына қоюға бағытталған, олардың жұмыс істеу жолын өзгертеді". 1978 жылы Питер және Труди Джонсон Ленц топтық бағдарламалық жасақтама терминін енгізді; олардың 1978 жылғы топтық бағдарламалық жасақтаманың бастапқы анықтамасы "мақсатты топтық процестер және оларды қолдауға арналған бағдарламалық жасақтама" болды. Кейіннен олар мақаласында топтық бағдарламалық жасақтаманы "компьютер арқылы жүзеге асырылатын мәдениет – гиперғарыштағы әлеуметтік ұйымның көрінісі" деп түсіндірді. Groupware адам мен құрал жүйелерін біріктіреді, бірақ ол тек бір жүйе ғана. 1990 жылдардың басында алғашқы коммерциялық топтық өнімдер пайда болды, ал Boeing және IBM сияқты ірі компаниялар маңызды ішкі жобалар үшін электрондық кеңес беру жүйелерін қолдана бастады. Lotus Notes осы өнім санатының маңызды мысалы ретінде пайда болды, ол интернет әлі де даму кезеңінде болғанда қашықтан топтық ынтымақтастыққа мүмкіндік берді. Киркпатрик пен Лози (1992) сол кезде былай деп жазды: "Егер GROUPWARE шынымен де өнімділікті ұзақ мерзімді түрде арттырса, кеңсе туралы түсінік өзгеруі мүмкін. Компьютеріңіз қайда болса да, топ мүшесі ретінде тиімді жұмыс істей аласыз. Компьютерлер кішірейе түсіп, қуаты арта түскен сайын, бұл кез келген жерде жұмыс істеуге мүмкіндік береді". 1999 жылы Ачакосо алғашқы сымсыз топтық бағдарламалық жасақтаманы жасап, ұсынды.

Құрылыс және іске асыру

Топтық құралдарды әзірлеудің күрделілігі әлі де мәселе болып табылады. Мұның бір себебі – топтық құралдардың әлеуметтік-техникалық сипаты. Топтық құралдарды жобалаушылар дәстүрлі бағдарламалық жасақтаманы әзірлеудегідей техникалық мәселелерді ғана емес, сонымен қатар ұйымдық аспектілерді және топтық құралдар қолдауы тиіс әлеуметтік процестерді де ескеруі керек. Топтық құралдарды әзірлеудегі кейбір мәселелер мыналар:

Кейбір сессияларда деректердің сақталуы қажет. Чат және дауыс байланысы көбінесе тұрақсыз болады және сессия аяқталғанда жоғалады. Виртуалды бөлмелер мен онлайн-файлдар сақтау орындары жылдар бойы сақталуы мүмкін. Бірлескен кеңістікті жобалаушы ақпараттың қаншалықты сақталуын қажет екенін ескеріп, тиісінше іске асыруы керек. Топтық құралдарда аутентификация мәселесі әрқашан туындап келеді. Қосылыс тікелей болғанда немесе тіркеу талап етілгенде, сессияға кім қатысқанын анықтау оңай. Дегенмен, аудио және модерацияланбаған сессияларда ешқандай хабарламасыз байқап отыратын адамдар қатысуы мүмкін, олар өздерін таныстырмайды немесе үлес қоспайды. Соңғы уақытқа дейін, белгілі бір орындағы жолақтың ені құралдарды толыққанды пайдалануға кедеріл келтіріп келді. Ұялы құрылғылармен бұл мәселе одан әрі ушығады. Көптеген кіріс және шығыс ағындары топтық құралдарда бір мезгілде жұмыс істеуге қатысты қиындықтарды тудырады. Мотивациялық мәселелер маңызды, әсіресе бұрыннан белгіленбеген топтық процестер болмаған жағдайларда. Мотивациямен тығыз байланысты өзаралық қарым-қатынас сұрағы да бар. Эллис және басқалар күш-жігер мен пайданың теңгерімді болуын қамтамасыз ету қажеттігін көрсетті, осылайша барлық қатысушылардың толыққанды қатысуын қамтамасыз етуге болады. Топтық құралдар арқылы нақты уақыт байланысы көп шуға, артық коммуникацияға және ақпараттық жүктемеге әкелуі мүмкін. Бұл мәселелерді шешудің бір жолы – топтық құралдарды жобалау үшін дизайн үлгілерін қолдану. Бұл үлгілер қайталанатын топтық құралдарды жобалау мәселелерін анықтайды және барлық мүдделі тараптар топтық құралдарды әзірлеу процесіне қатыса алатындай етіп, дизайн таңдауларын талқылайды.

Бірлескен бағдарламалық қамтамасыз ету және адаммен қарым-қатынас

Бірлестік бағдарламалық жасақтаманың (топтық бағдарламалық жасақтаманың) жобалау мақсаты – тиімді командалық ынтымақтастықты қамтамасыз ету үшін құжаттар мен мультимедиалық мазмұнмен бөлісу әдісін өзгерту. Ақпараттық технологиялар саласындағы ынтымақтастыққа қатысты бірнеше анықтама бар. Олардың кейбірін қорғауға болады, ал басқалары тым кең болғандықтан мағыналы қолданысын жоғалтады. Адамдардың өзара әрекеттесу ерекшеліктерін түсіну, өзара әрекеттесу қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін тиісті технологияларды қолдануды қамтамасыз ету үшін қажет. Адамдардың өзара қарым-қатынас жасауының үш негізгі түрі бар: әңгімелесу, амал-мәмілелер және ынтымақтастық. Әңгімелесу – екі немесе одан көп қатысушы арасындағы ақпарат алмасу, онда өзара әрекеттесудің басты мақсаты – жаңа білім алу немесе қарым-қатынас орнату. Мұндай әрекеттесудің орталық тұлғасы болмайды, ол шектеулерсіз, көбінесе жеке тәжірибелерге бағытталған еркін ақпарат алмасу болып табылады. Телефон, жылдам хабар алмасу және электрондық пошта сияқты коммуникациялық технологиялар әңгімелесу үшін жеткілікті. Амал-мәмілелік өзара әрекеттесу – амал-мәмілелік объектілерді алмасуды қамтиды, мұнда амал-мәмілелік объектілердің басты функциясы қатысушылар арасындағы қатынасты өзгерту болып табылады. Ынтымақтастық өзара әрекеттесуде қатысушылардың қарым-қатынасының басты функциясы – ынтымақтастық объектісін өзгерту (яғни амал-мәмілелік қарым-қатынастың керісі). Командалар жобалар бойынша ынтымақтастықпен жұмыс істегенде, бұл жобаны бірлесіп басқару болып табылады.