Кіріспе

Чех джаз басыстысы Мирослав Ладислав Витуш (6 желтоқсан 1947 жылы туған) – чех джаз басыстысы.

Ерте өмір және білім

Прагада туған Витуш алты жасында скрипканы ойнай бастады, үш жылдан кейін фортепианоға ауысты, ал он төрт жасында бас-гитараға көшті. Еуропадағы жастық шағында Витуш жарысқа қатысатын жүзуші болған. Оның алғашқы музыкалық тобы – ағасы Алан барабанда, ал Ян Хаммер клавишада ойнаған Junior Trio еді. Ол Прага консерваториясында Франтишек Поштаның басшылығымен музыка оқыды және 1966 жылы Венада өткен музыкалық байқауда жеңіске жетіп, Бостонның Беркли музыкалық колледжінде оқуға шәкіртақы алды. Бір жылдан кейін ол Чикагоға, классикалық бағыттағы тромбонист Боб Брукмайер және флюгельгорн пионері Кларк Терри басқаратын топпен ойнауға барды. 1968 жылы Витуш мансабында оның дыбыстық ландшафтының маңызды бөлігіне айналатын бірнеше музыкантпен серіктестік құрды. Вибрафоншы Рой Айерспен бірге Витуш флейтист Герби Манннің "Windows Opened" альбомында ойнады. Сондай-ақ ол Манннің "Stoned Soul Picnic" альбомында Рон Картермен бас-гитараны бөлісіп орындады. Витуш Манннің 1971 жылға дейін шыққан көптеген альбомдарында ойнады, олардың ішінде "The Inspiration I Feel", "Memphis Underground" альбомынан "Hold On, I'm Coming" әнінде электр бас-гитара, "Live at the Whisky A Go Go", "Stone Flute" (қайтадан Картермен бас-гитараны бөлісіп) және The Beatles-тің "Come Together" әнінің "Muscle Shoals Nitty Gritty" кавер-нұсқасы бар. 1968 жылы Витуш пен барабаншы Рой Хейнс Чик Корея басқаратын триоға қосылды, бұл Витуш пен олардың бірі немесе екеуінің қатысуымен болатын бірнеше жобаның біріншісі болды. Жыл соңында олар жоғары бағаланған "Now He Sings, Now He Sobs" альбомын шығарды. Осы кезеңде жазылған әндер кейіннен Кореяның 1975 жылғы "Circling In" альбомына енді. Соңында, 1968 жылы Витуш барабаншы Джек ДеДжоннетке қосылды, ол мансабының көп бөлігінде онымен бірлесіп жұмыс істеді, ДеДжоннеттің тұңғыш альбомы "The DeJohnette Complex". Витуш пен Эдди Гомес бас-гитарадағы міндеттерді бөлісті. Хейнс, мульти-инструменталист Бенни Мопин және пианист Стэнли Кауэлл ансамбльді толықтырды. Келесі жылы Витуш өзінің тұңғыш альбомын жазды, ол Манннің "Embryo" лейблінде "Infinite Search" (1972 жылы "Atlantic" лейблінде "Mountain In The Clouds" және неміс лейблінде "The Bass" деп қайта шығарылды). Альбомда Ханкок электр фортепианода, Джо Хендерсон тенор саксофонда, Джон Маклафлин электр гитарасында, ал ДеДжоннет пен Джо Чемберс барабанда орындады. 2016 жылы журналист Пол Ригби альбомды қарап, оны "тамаша" және "Витуштің жарқын өміріне көз тастау мүмкіндігі" деп атады. Сол жылы ол Маклафлин, Корея және барабаншы Билли Кобхаммен бірге гитарист Ларри Кориеллдің "Spaces" альбомына үлесін қосты. Бұл сессиялардан алынған қосымша тректер кейіннен Кориеллдің 1975 жылғы "Planet End" альбомында жарық көрді. 1969 жылы Витуш алғаш рет Уэйн Шортермен бірге студияға кірді, онымен екі жыл бұрын Майлс Дэвис басшылығымен бірге ойнаған. Ол Шортердің он екінші альбомы "Super Nova" да ойнады, онда Маклафлин, ДеДжоннет, Корея және бразилиялық перкуссияшы Airto Moreira да қатысты. 1970 жылы Витуш "Purple" альбомын Columbia үшін жазды, оны Маклафлин, Кобхам және клавишашы және Дэвистің түлегі Джо Завинул қолдады. Ол сондай-ақ Завинулдің аттас альбомында Вальтер Букермен бас-гитараны бөлісіп орындады, оған Шортер бір тректе сопрано саксофонын қосты. Альбом келесі жылы Atlantic арқылы шығарылды. Шортердің басшылығымен ол 1970 жылы "Moto Grosso Feio" ретінде 1974 жылы шығарылатын сессияларда ойнады, бас-гитараны жоғары бағаланған Дэвистің альма-матерлері Картер мен Дейв Холландпен бөлісті. 1969 және 1970 жылдары Шортер, Витуш және Завинулдің басқа джаз музыканттарымен араласуы олардың мансабының келесі, бірлескен кезеңіне өтуін білдірді.

Weather Report-тің құрылтайшы мүшесі (1970-1973)

1970 жылы Шортер, Завинул және Витуш Weather Report джаз тобының құрылтайшы ядросын құрады. Сол кездегі джаз сахнасының өте өзгергіштігін ескере отырып, естеліктер бір-бірін қайшы тудырмауы мүмкін, және бәрінен бұрын, осы үш музыкант – барлығы композиторлар – жобаның алғашқы негізін қалады. 16 жылдық мансабында Weather Report джазға (бастапқыда «еркін» стиліне) негізделген, сонымен қатар көркем музыка, этникалық музыка, R&B, фанк және рок элементтерін қамтитын түрлі музыкаларды зерттеді. Олардың жұмысы көбінесе джаз фьюжн деп аталғанымен, топ мүшелері бұл атаудан қашық болды. Бастапқыда топ дәстүрлі джаздың «солист/сүйемелдеуші» бөлінісінен бас тартып, топтың әрбір мүшесіне үздіксіз импровизациялау мүмкіндігін ұсынды. Витуш және Завинул бұрын негізінен рок-гитарашылар қолданған электронды эффект педальдарын сынап көрді. Завинул оларды электр пианино мен синтезаторларда, ал Витуш – өз тік скрипкасында қолданды, оны жиі бұрмалау арқылы Шортермен қатар немесе оның артында екінші мүйіз сияқты дыбыс шығарды. Роберт Кристагаудың Record Guide: Rock Albums of the Seventies журналында жарияланған Weather Report-тың алғашқы үш альбомына жасаған шолуларында, рок сыншысы Кристагау топты Майлс Дэвистің 1969 жылғы In a Silent Way альбомының дыбысынан саксофон мен клавишаларға қарай дамыған деп бағалады, онда Завинул мен Шортер ойнаған, бірақ Витуш қатыспаған. Кристагау сондай-ақ Витуштің «Crystal» композициясын «I Sing the Body Electric» альбомында «сәтсіздік» деп атады. «Crystal» – Витуштің альбомдағы жалғыз авторлық туындысы, оның обложкасында пернетақтаның алдында тұрған жалғыз адам бейнеленген, ал Кристагау бұл әнді жазбаның қалған бөлігінің тура және метафоралық «электрлік» бағытынан өзгеше деп тапты.

Шығармашылық айырмашылықтар және Weather Report-тен ауытқу

Витуш пен Завинул шығармашылық дауға түсті, себебі біріншісі Weather Report-тің бастапқыдағы жеңіл құрылымды, импровизацияға негіделген тәсілін қаласа, екіншісі африкалық диаспора мен африкалық-американдық музыканың басқа да танымал стильдерін енгізуді жалғастыруды көздеді. Кейіннен Завинул Витушты фанк музыкасын инабатты түрде орындай алмады деп айыптады (мұны бұрынғы Sly and the Family Stone тобының барабаншысы Грег Эррико растады, ол қысқа уақытқа топпен гастрольде болған), сондай-ақ ол жеткілікті әндер жазбағанын мәлімдеді. Витуш өзінің композицияларын әкелгенін, бірақ Завинул оларды ойнай алмағанын айтты. Витуш Завинулді «бірінші сыныпты манипулятор» деп атады, ол басты назарды коммерциялық табысқа аударған. Шортер Завинулдің жағына шыққанда, бастапқы үш серіктес арасындағы қарым-қатынас ушығып, Витуш Weather Report-тен кетіп, өзінің тобын құрып, композитор ретінде танылды. Витуш Завинулмен бірлесіп жұмыс істеді және 1973 жылы Weather Report үшін соңғы үлесін жазды. Бұл «American Tango» болды, ол келесі жылы топтың төртінші альбомы «Mysterious Traveller»-де жарық көрді. «Mysterious Traveller» альбомының келесі жазу сессияларында Витуштің орнын электр бас гитарашысы Альфонсо Джонсон басты. Бұл альбомда топ алғаш рет электр бас гитарасын кеңінен пайдаланды және фанк, R&B және рок элементтерін енгізді, бұл топтың кейінгі кезеңіндегі ерекше дыбысының қалыптасуына әкелді. Сонымен қатар, бұл альбомда композициялық формат шектелгені байқалды, алғашқы үш альбомда қолданылған еркін импровизациялық құрылымдардың орнына. Витуш топпен болған тәжірибесі туралы былай деді: «Мен оның басында қатты ләззат алдым, бірақ соңында аздап жалықтырды, себебі Джо Завинул басқа бағытқа бұруды қалады. Топ табыс пен атақ-даңққа ұмтылып, музыкасын коммерциялық жолмен қара фанк стиліне өзгертті». Ол сондай-ақ қаржылық жағынан наразылық білдірді: «Мен тең серіктес едім, бірақ ештеңе алмадым. Бізде толығымен назарсыз қалған корпорация болды. Егер компанияда үш адам болса, екеуі «Біз осылай жұмыс істегіміз келмейді» десе, қалыпты жағдайда акцияны бөліп, үшінші адамға төлейді». 1988 жылы Витуш Еуропаға оралып, композиторлық жұмысына көңіл бөлді, бірақ фестивальдерде өнер көрсетуді жалғастырды.

ECM-дегі альбомдар

Витуш 1978 жылы гитарист Терье Рипдал және ДеДжоннеттпен триода ойнау үшін ECM орындаушылар құрамына қосылды; ол соңғы кезде Arista Records компаниясында болған. 1969 жылы құрылған ECM, жанрлық шешімдерді қолдайтын және джаз, классикалық музыка мен әлемдік музыканың әсерлерін еркін үйлестіретін шығармалармен атақ алды. ECM-нің әртістері бір-бірінің көбінесе күрделі және интеллектуалды альбомдарына үнемі үлесін қосып, сын мен мақтауға ие болды. Витуштің классикалық, бірлескен және жан-жақты бас тартысы, сондай-ақ топты басқаруға қатысты икемді тәсілі, келесі онжылдықтарда оның жаңа лейблі мен әріптестерінің дыбысына сай келді. Рыпдал, Витуш және ДеДжоннетт триосы үш жылдан кейін өздерімен аттас алғашқы альбомын "To Be Continued" альбомымен жалғастырды. 1979 жылы Витуш ECM-де "First Meeting" альбомын жазып, шығарды, сонымен қатар оркестр жетекшісінің рөліне қайта оралды. 1980 жылғы "Мирослав Витус Группы" альбомына Джон Келман "All About Jazz" журналында бес жұлдызды баға беріп, "керемет" деп атады. Содан кейін Витуш жетекшілік еткен альбомдар қатары шықты, олардың ішінде "Journey's End" (1982), Ян Гарбарек қатысқан "Atmos" (1992), сондай-ақ Гарбарек, Кореа, Маклафлин және ДеДжоннетттердің қатысуымен "Universal Syncopations" (2003) және "Universal Syncopations II" (2004-2005) альбомдары бар. Бұл альбомдар көбінесе мамандар тарапынан оң бағаланып, оларды ECM лейблінің ерекше дыбысымен байланыстырып талқылады: "қатты ұсынылады", "әдемі дыбысталып, күшті орындалды" және "Бұл күшті жұмыста ECM эстетикасы айқын көрінеді, оны Витуш жетекші ретінде жиі жазбайды деп шағымданушылар қуана қарсы алады". 1982 жылы Витуш Кореамен және Хейнспен 1960 жылдардың соңынан бері алғаш рет қайта табысты, олар ECM-де "Trio Music" альбомын шығарды, екі жылдан кейін оны "Trio Music Live in Europe" альбомымен жалғастырды. Үшеуі 2001 жылы Кореаның 60 жылдығын тойлау мақсатында "Нью-Йоркте кездесу" атты концерттік серияда қайтадан кездесті. Осы аттас альбом 2003 жылы ECM емес, Кореаның Stretch лейблінде шықты және Кореаға "Матрикс" композициясы үшін "Грэмми" сыйлығын "Үздік джаз импровизациясы" номинациясында жеңіс әкелді. 1985 жылы Витуш ECM-де "Emergence" атты соло бас альбомын шығарды. Дэвид Р. Адлер Allmusic басылымында бассистің соло форматындағы өнері туралы былай деді: "Emergence Мирослав Витушті ешқандай қосымша жазбаларсыз, тек соло бас орындауында көрсетеді. Бұл альбом тартымды және қиын, бірақ Витуш ешқашан ойшаң емес; ол өзінің құштарлығымен және таңғажайып техникасымен үнемі қызығушылықты тудырады, уақытын пиццикато мен арко орындауларға тең бөліп береді". 1991 жылы Витуш пен барабаншы Питер Эрскин Гарбарекпен бірге Гарбарек альбомы "StAR"-ға қосылды. Бассист кейін норвегиялық саксофонистпен арадағы қарым-қатынасы туралы былай деді: "Мен славян музыкантымын және бұл менің бойымда терең жатыр. Мен Гарбаректі музыкалық бауырым деп санаймын".