Введение
Словацкий и венгерский астроном, иезуитский священник (1720–1792)
Максимилиан Хелл (Hell Miksa), при рождении Рудольф Максимилиан Хёлль (15 мая 1720 – 14 апреля 1792) – астроном и священник-иезуит из Королевства Венгрия. Лунный кратер Хелл назван в его честь.
Биография
Родившийся как Рудольф Максимилиан Хёлль в Сельмекбане, графство Хонт, Королевство Венгрия (ныне Словакия), он, вероятно, в определенной степени владел словацким языком. Вместе с другим иезуитским священником, Яношем Сайно́вичем, он попытался исследовать уже широко обсуждаемое, но недостаточно документированное родство между языками саамов, финнов и венгров во время и после их пребывания в Вардё. (Demonstratio idioma Ungarorum et Lapponum idem esse, 1770, Копенгаген).
Хёлль стал директором Венской обсерватории в 1756 году. Он опубликовал астрономические таблицы Ephemerides astronomicae ad meridianum Vindobonemsem («Эфемериды для Венского меридиана»). Он и его помощник Янош Сайно́вич отправились в Вардё, на крайнем севере Норвегии (тогда часть Дании-Норвегии), чтобы наблюдать прохождение Венеры в 1769 году. 13 октября 1769 года он был избран иностранным членом Королевской датской академии наук и литературы. Это общество также профинансировало публикацию его отчёта о прохождении Венеры 1770 года Observatio transitus Veneris ante discum Solis die 3. Junii anno 1769 (Копенгаген, 1770). Вокруг наблюдений Хёлля за прохождением Венеры возникли некоторые споры, поскольку он оставался в Норвегии в течение восьми месяцев, собирая неастрономические научные данные об арктических регионах для планируемой энциклопедии (которая так и не была опубликована, отчасти из-за подавления иезуитского ордена). Публикация его результатов была задержана, и некоторые (в частности, Иосиф Иоганн Литтров) посмертно обвинили Хёлля в фальсификации результатов. Однако Саймон Ньюкомб тщательно изучил записные книжки Хёлля и реабилитировал его через столетие после его смерти в Вене. Помимо астрономии, Хёлля также интересовала магнитотерапия (предполагаемая целебная сила магнитов), хотя Франц Антон Месмер развил эту идею дальше и получил основную часть признания. В 1771 году Хёлль был избран иностранным членом Королевской шведской академии наук. Кратер Хёлль на Луне назван в его честь.
Работы
Elementa Algebrae Иоанниса Кривелли magis illustrata et novis demonstrationibus et problematibus aucta. Виндобона, 1745. (Книга Иоанниса Кривелли, дополненная Максимилианом Хеллом) Adiumentum Memoriae manuale chronologico genealogico historicum. Мюнхен, 1750 и Ингольштадт, 1763. Compendia varia praxesque operationum arithmeticarum, itemque regulae aureae simplicis compositae etc. cumprimis ad usus mercatorum et civiles applicatae. Клаудиополи, 1755. Elementa mathematica naturali philosophiae ancillantia ad praefixam in scholis normam concinnata. I. Elementa Arithmeticae numericae et litteralis seu Algebrae. Клаудиополи, 1755. Exercitationum mathematicarum partes tres. Виндобона, 1755. Ephemerides astronomicae ad meridianum Vindobonensem. Виндобона, 1756–1793. Exercitationum mathematicarum partes tres, una cum Exercitationibus arithmeticis et regula Rabbatae, Anatocismi et iuris civilis de quarta Falcidia. Вена, 1759. Elementa Algebrae Authore R. P. Maximiliano Hell e S. J. Posnaniae, typis S. J. 1760. Dissertatio complectens calculos accuratissimos transitus Veneris per discum Solis in tertiam Iuni 1769. praedicti, methodosque varias observationem hanc instituendi. Вена, 1760. Kurzer Unterricht der Oster Feyer für den ungelehrten, gemeinen Mann, samt der gründlichen Wiederlegung einer Schrift, welche Herr Christoph Sigismund Schumacher, Calender Schreiber in Dresden unter den Innschrift: Untersuchung der Oster Feyer von anno 1700 bis 2500 verfasst u. anno 1760 in Druck gegeben hat. Вена, 1760. Introductio ad utilem usum Magnetis ex chalybe. Вена, 1762. Transitus Veneris ante discum Solis anni 1761. die Astron. 5. Junii calculis definitus et methodo observandi illustratus a Max. Hell S. J. Виндобона, год не указан. Tabulae Solares ad Meridianum Parisianum, quas novissimis suis observationibus deduxit vir celeberrimus Nicolaus Ludovicus de Caille cum supplemento reliquarum tabularum solarium, quas supputavit Maximilianus Hell Astronomus Caesareo Regius. Editio post primam Parisianam anni 1758 altera et auctior. Виндобона, 1763. Tabulae lunares ad meridianum Parisianum, quas supputavit vir Cl. Tobias Mayer cum supplemento reliquarum tabularum Lunarium D. Cassini, de la Lande et P. Hell. Бекс, 1763. Tabulae planetarum Saturni, Jovis, Martis, Veneris et Mercurii ad Meridianum Parisianum, quas supputavit vir cel. D. Ioannes Cassini correctis typi erroribus et adiectis tabulis perturbationum, aberrationum et nutationum D. de la Lande, D. Euleri, D. Mayer cum earumdem praeceptis concinnatis a P. Max. Hell. Вена, 1763. Dissertatio de satellite Veneris a pluribus Astronomis viso, illusione optica. Вена, 1765. Elogium Rustici Tyrolensis Petri Anich Oberperfuessensis coloni, tornatoris etc. Вена, 1766. Observationes astronomicae ab anno 1717 ad annum 1752 a patribus Soc. Jesu Kögler etc. Pekini factae et a P. Augustino Hallerstein S. J. Tribunalis mathematici Praeside 1772 collectae, ac in Europam missae. Ad fidem autographi Manuscripti edidit P. Hell. Вена, 1768. Observatio transitus Veneris ante discum Solis die 3. Iunii anno 1769. Wardoëhusii etc. Hafniae, 1770. Dissertatio de parallaxi Solis ex Observationibus Transitus Veneris 1769. Вена, 1772. Methodus astronomica sine usu Quadrantis vel Sectoris aut alterius cuiusvis instrumenti in gradus circuli divisi elevationem cujusvis in continente siti loci accuratissime determinandi. Вена, 1775. Max Hell's Schreiben über die alhier in Wien entdeckte Magnetenkur, an einen seiner Freunde. Вена, 1775. Unpartheiischer Bericht der alhier gemachten Entdeckungen der künstlichen Stahlmagneten in verschiedenen Nervenkrankheiten. Вена, 1775. Erklärung über das zweite Schreiben Herrn D. Mesmers die Magnetenkur betreffend an das Publikum. Вена, 1775. Von der wahren Grösse, die der Durchmesser des vollen Mondes zu haben scheint, wenn man mit freyem Auge ansieht. (Beyträge zu den verschiedenen Wissenschaften, 1775.) Monumenta aere perenniora inter astra ponenda etc. Вена, 1789. Tabula geographica Ungariae veteris ex historia Anonymi Belae regi notarii. Пешт, 1801. Sacharum praeservativum adversus scorbutum cum Epistola D. Alberitz Med. Doctoris. (?)
Adiumentum Memoriae manuale chronologico genealogico historicum. München, 1750 és Ingolstadt, 1763. Compendia varia praxesque operationum arithmeticarum, itemque regulae aureae simplicis compositae etc. cumprimis ad usus mercatorum et civiles applicatae. Claudiopoli, 1755. Elementa mathematica naturali philosophiae ancillantia ad praefixam in scholis normam concinnata. I. Elementa Arithmeticae numericae et litteralis seu Algebrae. Claudiopoli, 1755. Exercitationum mathematicarum partes tres. Vindobonae, 1755. Ephemerides astronomicae ad meridianum Vindobonensem. Vindobonae 1756 1793. Exercitationum mathematicarum partes tres, una cum Exercitationibus arithmeticis et regula Rabbatae, Anatocismi et iuris civilis de quarta Falcidia. Viennae, 1759. Elementa Algebrae Authore R. P. Maximiliano Hell e S. J. Posnaniae, typis S. J. 1760. Dissertatio complectens calculos accuratissimos transitus Veneris per discum Solis in tertiam Iuni 1769. praedicti, methodosque varias observationem hanc instituendi. Viennae, 1760. Kurzer Unterricht der Oster Feyer für den ungelehrten, gemeinen Mann, samt der gründlichen Wiederlegung einer Schrift, welche Herr Christoph Sigismund Schumacher, Calender Schreiber in Dresden unter den Innschrift: Untersuchung der Oster Feyer von anno 1700 bis 2500 verfasst u. anno 1760 in Druck gegeben hat. Wien, 1760. Introductio ad utilem usum Magnetis ex chalybe. Viennae, 1762. Transitus Veneris ante discum Solis anni 1761. die Astron. 5. Junii calculis definitus et methodo observandi illustratus a Max. Hell S. J. Vindobonae, é. n.
Tabulae Solares ad Meridianum Parisianum, quas novissimis suis observationibus deduxit vir celeberrimus Nicolaus Ludovicus de Caille Cum supplemento reliquarum tabularum solarium, quas supputavit Maximilianus Hell Astronomus Caesareo Regius. Editio post primam Parisianam anni 1758 altera et auctior. Vindobonae, 1763. Tabulae lunares ad meridianum Parisianum, quas supputavit vir Cl. Tobias Mayer. cum supplemento reliquarum tabularum Lunarium D. Cassini, de la Lande et P. Hell. Bécs, 1763. Tabulae planetarum Saturni, Jovis, Martis, Veneris et Mercurii ad Meridianum Parisianum, quas supputavit vir cel. D. Ioannes Cassini correctis typi erroribus et adiectis tabulis perturbationum, aberrationum et nutationum D. de la Lande, D. Euleri, D. Mayer cum earumdem praeceptis concinnatis a P. Max. Hell. Viennae, 1763. Dissertatio de satellite Veneris a pluribus Astronomis viso, illusione optica. Viennae, 1765. Elogium Rustici Tyrolensis Petri Anich Oberperfuessensis coloni, tornatoris etc. Viennae, 1766. Observationes astronomicae ab anno 1717. ad annum 1752. a patribus Soc. Jesu Kögler etc. Pekini factae et a P. Augustino Hallerstein S. J. Tribunalis mathematici Praeside 1772 collectae, ac in Europam missae. Ad fidem autographi Manuscripti edidit P. Hell. Viennae, 1768. Observatio transitus Veneris ante discum Solis die 3. Junii anno 1769. Wardoëhusii etc. Hafniae, 1770. Dissertatio de parallaxi Solis ex Observationibus Transitus Veneris 1769. Viennae, 1772. Methodus astronomica sine usu Quadrantis vel Sectoris aut alterius cuiusvis instrumenti in gradus circuli divisi elevationem cujusvis in continente siti loci accuratissime determinandi. Wien, 1775. Max Hell's Schreiben über die alhier in Wien entdeckte Magnetenkur, an einen seiner Freunde. Wien, 1775. Unpartheiischer Bericht der alhier gemachten Entdeckungen der künstlichen Stahlmagneten in verschiedenen Nervenkrankheiten. Wien, 1775. Erklärung über das zweite Schreiben Herrn D. Mesmers die Magnetenkur betreffend an das Publikum. Wien, 1775. Von der wahren Grösse, die der Durchmesser des vollen Mondes zu haben scheint, wenn man mit freyem Auge ansieht. (Beyträge zu den verschiedenen Wissenschaften, 1775.) Monumenta aere perenniora inter astra ponenda etc. Wien, 1789. Tabula geographica Ungariae veteris ex historia Anonymi Belae regi notarii. Pestini, 1801. Sacharum praeservativum adversus scorbutum cum Epistola D. Alberitz Med. Doctoris. (?)