Кіріспе

Тұрақты қозғалтқыш – конструкциясы жылжымайтын қозғалтқыш. Олар сорғылар, генераторлар, диірмендер немесе зауыт машиналарын, сондай-ақ канат жолдары сияқты қозғалмайтын жабдықтарды іске қосу үшін қолданылады. Бұл термин көбінесе ірі, қозғалмайтын поршеньді қозғалтқыштарға, ең алдымен тұрақты бу қозғалтқыштарына және, белгілі бір дәрежеде, тұрақты ішкі жану қозғалтқыштарына қатысты. Бу турбиналары, газ турбиналары және ірі электр қозғалтқыштары сияқты басқа үлкен қозғалмайтын қуат көздері бөлек жіктеледі. Тұрақты қозғалтқыштар әр зауыт немесе диірмен өз қуатын өндірген кезде кеңінен таралған, ал қуат беру механикалық түрде (желілік біліктер, белбеулер, тісті механизмдер және муфталар арқылы) жүзеге асырылған. Электрлендіру кеңінен тарағаннан бері тұрақты қозғалтқыштардың қолданылуы азайды; қазіргі таңда көптеген өнеркәсіптік пайдаланулар электр желісінен электр қуатын алып, оны түрлі жеке электр қозғалтқыштарына бөліп береді. Бір жерде жұмыс істейтін, бірақ кейін жұмыс істеу үшін басқа жерге көшірілетін қозғалтқыштар көшірмелі қозғалтқыштар деп аталады. Тұрақты және көшірмелі қозғалтқыштар жұмыс істеп тұрғанда екеуі де "тұрақты" (қозғалмайтын) болғанымен, түсініктілік үшін "тұрақты қозғалтқыш" термині мұратымен қозғалмайтын типке, ал "көшірмелі қозғалтқыш" – жылжымалы типке арналған.

Ұн тарту және жүгері ұнтақтау машиналары

Жазық белдік қозғалтқышты ұн тарту машинасына немесе жүгері ұнтақтағышқа қосу үшін қолдануға болады. Бұл машиналар ескі қозғалтқыштар көрмелерінде жиі кездеседі. Жүгері ұнтақтағыштар жүгеріні қабығынан айырып, мал азығына ұнтақтайтын. Ал ұн тарту машиналары ұн өндіреді.

Электр энергиясын өндіру

Электр желісінің және жалпыұлттық электр жүйелерінің құрылуына дейін стационарлық қозғалтқыштар шағын масштабта электр энергиясын өндіру үшін кеңінен қолданылды. Қалалардағы ірі электр станциялары бу турбиналарын немесе жоғары жылдамдықты бу қозғалтқыштарын пайдаланса, ауылдық жерлерде бензин, керосин және дизель отынымен жұмыс істейтін ішкі жану қозғалтқыштарын сатып алу, орнату және пайдалану арзанға түсті, себебі оларды сұранысқа қарай жылдам қосу және тоқтатуға болады, ұзақ уақыт бойы қараусыз қалдыруға болады, ал оларды пайдалану мен күтіп-ұстау үшін үлкен арнайы инженерлік құрам қажет болмады. Олардың қарапайымдылығы мен экономикалық тиімділігіне байланысты, ыстық шамды қозғалтқыштар 1920 жылдарға дейін дизельді қозғалтқыштар оларды ығыстырғанға дейін жоғары қуатты қолданулар үшін танымал болды. Кішкентай агрегаттар көбінесе ұшқынды тұтандыру қозғалтқыштарымен жабдықталды, оларды сатып алу арзан болды және орнату үшін аз орын қажет болды. 19 және 20 ғасырлардың басындағы көптеген қозғалтқыштар динамоны немесе генераторды тікелей қозғалта алмайтын төмен жылдамдықпен жұмыс істеді. Басқа жабдықтар сияқты, генератор қозғалтқыштың инерциялық дөңгелегінен кең және жалпақ белбеу арқылы жетегіне ие болды. Генератордың шкиві инерциялық дөңгелектен әлдеқайда кіші болды, бұл қажетті «көбейту» эффектін қамтамасыз етті. Кейінірек, 1920 жылдардан бастап жасалған ұшқынды тұтандыру қозғалтқыштары тікелей қосылуы мүмкін болды. 1930 жылға дейін Еуропа мен Солтүстік Америкадағы көптеген ауылдық үйлер электр шамдары орнатылған жағдайда өздерінің электр энергиясын өндіретін жабдықтарына мұқтаж болды. Қозғалтқыштар көбінесе арнайы «қозғалтқыш үйіне» орнатылатын, ол әдетте қозғалтқыш шуынан туындайтын кедергіні азайту үшін негізгі үйден бөлек орналасқан ғимарат болатын. Қозғалтқыш үйінде қозғалтқыш, генератор, қажетті коммутациялық жабдықтар мен сақтандырғыштар, сондай-ақ қозғалтқыштың отынмен жабдықталуы және әдетте қозғалтқышты күтіп-жөндеуге арналған жабдықтары бар жеке шеберхана орналасқан. Әулетті үйлер жабдықты күтіп-жөндеу үшін арнайы инженерді жұмысқа алуға мүмкіндік алды, бірақ электр энергиясына деген сұраныс шағын үйлерге тараған сайын, өндірушілер аз күтімді қажет ететін және жұмыс істеу үшін арнайы оқытуды қажет етпейтін қозғалтқыштарды жасады. Мұндай электр станциялары өнеркәсіптік кешендерде және қоғамдық ғимараттарда да қолданылды – электр энергиясы қажет болған, бірақ желілік электр энергиясы қолжетімді болмаған кез келген жерде. Батыс әлемінің көптеген елдері Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары ауылдық жерлерді электрмен жабдықтауды аяқтады, бұл жеке электр станцияларын алдыңғы қатарда қолдану үшін ескірген. Алайда, сенімді желілік электрмен жабдықталуы бар елдерде де көптеген ғимараттар әлі де ауруханалар мен сорғы станциялары сияқты төтенше жағдайларда пайдалану үшін заманауи дизельдік генераторлармен жабдықталған. Бұл генераторлар желісі көбінесе ұлттық электр жүйесінің жоғары сұраныс кезеңдерін басқару стратегиясының маңызды бөлігін құрайды.

Сорғы станциялары

Сумен жабдықтау және кәріз суларын шығару жүйелерін дамыту көптеген сорғы станцияларын салуды талап етті. Мұндай станцияларда бір немесе бірнеше сорғыны іске қосу үшін стационарлық қозғалтқыш (алғашқы орналымдарда көмірмен жұмыс істейтін) қолданылды, алайда қазіргі кезде электрмоторлар жиірек пайдаланылады.

Құбырлар

Каналдар үшін, ерекше қолданыс саласы қайық көтергіштер мен көлбеу жазықтықтарды қоздырумен байланысты болды. Мүмкіндігінше, бұл құрылыстар су мен гравитацияны теңдестірілген жүйеде пайдалану үшін жасалатын, бірақ кейбір жағдайларда жүйенің жұмыс істеуі үшін стационарлық қозғалтқыштан қосымша қуат қажет болатын. Олардың көп бөлігі бу машиналары ішкі жану машиналарымен ауыстырылмас бұрын салынған (және көп жағдайларда қайтадан бұзылған).

Кабельді жүк тасымалдау темір жолдары

Карьерлер мен кен орындарындағы өнеркәсіптік теміржолдар көлбеу жазықтық принципіне негізделген кабельдік теміржолдарды пайдаланды, ал Ұлыбританиядағы алғашқы жолаушылар теміржолдарының кейбіреулері тік еңістерді жеңу үшін кабельдік тартудың белгілі бір бөліктерімен жоспарланды. 1830 жылы салынған алғашқы толыққанды теміржол – Ливерпуль мен Манчестер үшін локомотивтік тартылыстың жұмыс істейтіні белгісіз болды, сондықтан теміржол Рейнхиллдің екі жағында шоғырланған 1:100 еңістермен жобаланды. Егер кабельдік тарту қажет болса, кабельдерді қосу және ажырату үшін ыңғайсыз және уақытты көп алатын маневрлер қажет болар еді. Рейнхилл еңістері мәселе емес екенін көрсетті, ал нәтижесінде локомотивтік тартылыс одан әрі дамуға зор потенциалы бар жаңа технология болып танылды. Ливерпульден доктарға дейінгі 1:50 еңістер бірнеше онжылдық бойы кабельдік тартылыспен жұмыс істеді, содан кейін локомотивтер жетілді. Тік еңістерде де кабельдік тарту қолданыла берді. Кабельдік тарту еңіс өте тік болған жерлерде тиімді болды, мысалы, 1830 жылы ашылған Кромфорд және Биік Шың теміржолының 1:8 еңістерінде. Кабельдік теміржолдар әдетте екі жолдан тұрады, бір жолда жүк вагондары, екінші жолда бос вагондар болады, бұл стационарлық двигательдің отын шығындарын азайтуға көмектеседі. Дәстүрлі локомотивтердің тік еңістерде ұстау қабілетінің жетіспеушілігін жою үшін әртүрлі рельстік теміржолдар жасалды. Бұл стационарлық двигательдердің алғашқы орналымдары бастапқыда бумен жұмыс істеді.

Сақталған стационарлық қозғалтқыштар

Көптеген булы жиындар, мысалы, Ұлы Дорсет булы жәрмеңкесі, ішкі жанатын стационарлық қозғалтқыштарға арналған көрме бөліміне ие, және бұл мақсаттағы анықтама көбінесе көлік құралын қозғау үшін негізгі арналуы болмаған кез келген қозғалтқышты қамтиды. Осылайша, көптеген қозғалтқыштар бастапқыда немесе тасымалдауды жеңілдету үшін дөңгелекті шассиге орнатылып өңделген болуы мүмкін, сондай-ақ теңіздік немесе әуедегі қосалқы қуат агрегаттары мен моторлы шабуыр сияқты жабдықтардан алынған қозғалтқыштар да кіруі мүмкін. Бұл қозғалтқыштар жеке тұлғалармен қалпына келтіріліп, көбінесе су сорғыларын, электр генераторларын, қол құралдарын және басқа да жабдықтарды іске қосып көрсетеді. Ұлыбританияда стационарлық қозғалтқыштардың жұмыс істеуін көре алатын музейлердің саны аз. Көптеген музейлерде бір немесе бірнеше қозғалтқыш бар, бірақ олардың тек бір бөлігі ғана ішкі жанатын стационарлық қозғалтқыштарға маманданған. Олардың қатарында Уэльстегі "Ішкі от және қуат" мұражайы және Чеширдегі "Ансон" қозғалтқыш мұражайы бар. Батыс Сассекстегі Амберли жұмыс істейтін мұражайында да, сондай-ақ Лондондағы Кью Бридж Бу мұражайында да бірнеше қозғалтқыш бар.