Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ғаламның пайда болуына қатысты ғылым саласы немесе теория. Космогония – ғаламның немесе әлемнің пайда болуы туралы кез келген модель.
Branch of science or a theory concerning the origin of the universe
Cosmogony is any model concerning the origin of the cosmos or the universe.
Ғылыми теориялар
Астрономияда космогония белгілі бір астрофизикалық объектілердің немесе жүйелердің пайда болуын зерттейтін ғылымды білдіреді және көбінесе ғаламның, Күн жүйесінің немесе Жер-Ай жүйесінің пайда болуына қатысты қолданылады. Теориялық космология мен өріс теориясы саласындағы маман Шон М. Кэрролл, ерекшеліктің (сингулярлықтың) пайда болуына қатысты екі қарсы пікірді түсіндіреді. Ерекшелік – қасиеті шексіз болатын кеңістіктің ортасы (мысалы, қара тесіктің ерекшелігі, онда гравитация шексіз болатын қасиет). Әдетте, ғалам ерекшелік нүктесінен бастаған деп есептеледі, бірақ қазіргі заманғы космологтар мен физиктер үшін ерекшелік көбінесе түсініксіздікті білдіреді, ал космология/космогония контекстінде кванттық гравитация теориясын қажет етеді. Ғалам кеңейе бастағанда, «Ұлы Жарылыс» деп белгілі бір құбылыс болды, ол ғаламның басталуын білдірді. Стивен Хокинг сияқты жақтастарының пікірінше, уақыт ғаламмен бірге пайда болған кезде болған жоқ. Бұл тұжырымдама ғаламның бастауы жоқ екенін көрсетеді, себебі уақыт ғаламнан бұрын болған жоқ. Сондықтан, кеңістік және уақыт сияқты қасиеттер ерекшелікпен және белгілі ғаламмен бірге пайда болды ма, әлде одан бұрын болды ма, әлі анық емес. Зерттеулерге қарамастан, кванттық гравитацияның толыққанды теориясының болмауына байланысты ғаламның пайда болуының ең алғашқы сәттерін (Планк эпохасы кезінде) түсіндіретін теориялық модель әзірленбеді. Дегенмен, иірімдік теорияны (string theory), оның кеңейтімдерін (мысалы, М теориясы) және циклдық кванттық космологияны зерттейтін Бартон Звибах және Вашингтон Тейлор сияқты ғалымдар ғаламның алғашқы сәттерін түсіндіруге көмектесетін шешімдер ұсынды. Космогонистер ғаламның алғашқы кезеңдері мен оның пайда болуы туралы тек болжамды теорияларға ие. Ұсынылған теориялық сценарийлерге иірімдік теория, М теориясы, Хартл-Хокинг бастапқы күйі, пайда болатын ғалам, иірімдік пейзаж, ғарыштық инфляция, Ұлы Жарылыс және экпиротикалық ғалам кіреді. Осы ұсынылған сценарийлердің кейбіреулері, мысалы, иірімдік теория, үйлесімді, ал кейбіреулері – керісінше.
In astronomy, cosmogony refers to the study of the origin of particular astrophysical objects or systems, and is most commonly used in reference to the origin of the universe, the Solar System, or the Earth–Moon system. Sean M. Carroll, who specializes in theoretical cosmology and field theory, explains two competing explanations for the origins of the singularity, which is the center of a space in which a characteristic is limitless (one example is the singularity of a black hole, where gravity is the characteristic that becomes infinite). It is generally thought that the universe began at a point of singularity, but among Modern Cosmologists and Physicists, a singularity usually represents a lack of understanding, and in the case of Cosmology/Cosmogony, requires a theory of quantum gravity to understand. When the universe started to expand, what is colloquially known as the Big Bang occurred, which evidently began the universe. The other explanation, held by proponents such as Stephen Hawking, asserts that time did not exist when it emerged along with the universe. This assertion implies that the universe does not have a beginning, as time did not exist "prior" to the universe. Hence, it is unclear whether properties such as space or time emerged with the singularity and the known universe. Despite the research, there is currently no theoretical model that explains the earliest moments of the universe's existence (during the Planck epoch) due to a lack of a testable theory of quantum gravity. Nevertheless, researchers of string theory, its extensions (such as M theory), and of loop quantum cosmology, like Barton Zwiebach and Washington Taylor, have proposed solutions to assist in the explanation of the universe's earliest moments. Cosmogonists have only tentative theories for the early stages of the universe and its beginning. The proposed theoretical scenarios include string theory, M theory, the Hartle–Hawking initial state, emergent Universe, string landscape, cosmic inflation, the Big Bang, and the ekpyrotic universe. Some of these proposed scenarios, like the string theory, are compatible, whereas others are not.
Космологиямен салыстырғанда
Гуманитарлық ғылымдарда космогония мен космология арасындағы шекара көңілсіз. Мысалы, теологияда Құдайдың бар екендігіне қатысты космологиялық дәлел (ғаламдық емес, космогониялық тұлғаның бастауы) ғаламның пайда болуына байланысты идеяларға сілтеме жасайды, демек, космогониялық болып табылады. Кейбір діни космогонияларда жеке тұлғасыз бастапқы себеп бар (мысалы, даосизм). Дегенмен, астрономияда космогония космологиядан ерекшеленеді, ол ғаламды және оның болуын зерттейді, бірақ міндетті түрде оның шығу тегін зерттемейді. Сондықтан космологиялық және космогониялық идеялар арасында ғылыми айырмашылық бар. Физикалық космология – ғаламның дамуы мен ерекшеліктеріне қатысты барлық байқауларды ең ірі масштабта түсіндіруге тырысатын ғылым. Ғаламның мінез-құлқына қатысты кейбір мәселелерді кейбір физиктер мен космологтар ғылымнан тыс немесе метафизикалық деп сипаттаған. Мұндай мәселелерді шешуге жасалған әрекеттер ғылыми теорияларды сынақтан өтпеген жағдайларға (мысалы, Планк эпохасы) дейін кеңейтуді немесе философиялық немесе діни идеяларды қосуды қамтуы мүмкін.
In the humanities, the distinction between cosmogony and cosmology is blurred. For example, in theology, the cosmological argument for the existence of God (pre cosmic cosmogonic bearer of personhood) is an appeal to ideas concerning the origin of the universe and is thus cosmogonical. Some religious cosmogonies have an impersonal first cause (for example Taoism). However, in astronomy, cosmogony can be distinguished from cosmology, which studies the universe and its existence, but does not necessarily inquire into its origins. There is therefore a scientific distinction between cosmological and cosmogonical ideas. Physical cosmology is the science that attempts to explain all observations relevant to the development and characteristics of the universe on its largest scale. Some questions regarding the behaviour of the universe have been described by some physicists and cosmologists as being extra scientific or metaphysical. Attempted solutions to such questions may include the extrapolation of scientific theories to untested regimes (such as the Planck epoch), or the inclusion of philosophical or religious ideas.