Кіріспе
Гипермаркет (кейде гипердүкен, суперцентр немесе супермаркет деп те аталады) – супермаркет пен тауарлық дүкенді біріктіретін үлкен сауда орталығы. Оның нәтижесінде бір шатыр астында азық-түлік тағамдары мен жалпы тауарларды қоса алғанда, өте кең ассортименттегі өнімдер сатылатын кең жайлы сауда нысаны құрылады. Теория бойынша, гипермаркеттер тұтынушыларға күнделікті қажеттіліктерін бір сапарда толыққанды қанағаттандыруға мүмкіндік береді. "Гипермаркет" терминін 1968 жылы француз сауда сарапшысы Жак Пикте енгізген. Гипермаркеттер, басқа үлкен сауда орталықтары сияқты, көбінесе жоғары көлемді, төмен маржалы сатуға бағытталған бизнес-модельді қолданады. Әдетте, олардың ауданы кең болып, бір уақытта 200 000-нан астам түрлі тауар маркасын ұсынады. Көптеген гипермаркеттердің аумағы үлкен болғандықтан, олар көліктік қолжетімділігі жоғары, қала маңындағы немесе қала сыртындағы жерлерді таңдайды.
A hypermarket (sometimes called a hyperstore, supercentre, or superstore) is a big box store combining a supermarket and a department store. The result is an expansive retail facility carrying a wide range of products under one roof, including full grocery lines and general merchandise. In theory, hypermarkets allow customers to satisfy all their routine shopping needs in one trip. The term hypermarket was coined in 1968 by French trade expert Jacques Pictet. Hypermarkets, like other big box stores, typically have business models focusing on high volume, low margin sales. Typically covering an area of , they generally have more than 200,000 different brands of merchandise available at any one time. Because of their large footprints, many hypermarkets choose suburban or out of town locations that are easily accessible by automobile.
Канада
Loblaws өзінің «Реал Канадалық Суперстор» желісін 1979 жылы құрды. Ол негізінен азық-түлік тауарларын сатады, сонымен қатар киім, электроника және үй жиһаздарын да сатады. Канададағы ең ірі бәсекелесі – Walmart. Бұл екі ірі канадалық гипермаркет.
Еуропа
1961 жылғы қаңтарда Бельгия дүкендердің мөлшерін шектеу туралы заңдарды жойғаннан кейін, бельгиялық Grand Bazar сауда орталығы 1961 жылы SuperBazar деген атпен үш гипермаркетті қысқа мерзімде ашты. 1961 жылғы 9 қыркүйекте Брюггеде ашылған алғашқы SuperBazar бастапқыда азық емес тауарларға арналған дүкен ретінде жоспарланған, бірақ тек 2200 м² аумақты алып, кейіннен қалыпты супермаркетке айналдырылды. Бір аптадан кейін Брюссельдегі Аудергемде ашылған, әлдеқайда үлкен дүкен бұл тұжырымдаманы іске асырған нағыз гипермаркет деп есептеледі. Бұл тұжырымдаманы АҚШ-қа жиі сапарлары барысында бельгиялық нарықты дамыту инженері қабылдады, әсіресе Нью-Джерси штатының Парамус қаласындағы Grand Union компаниясының "Grand Way" орталығынан шабыттанды. Carrefour өзінің алғашқы гипермаркетін 1963 жылы Франциядағы Сен-Женевьев-де-Буа қаласында ашты. Іргетасы қалаушыларға NCR корпорациясының маркетингтік кампаниясының бір бөлігі ретінде басшылыққа білім берген, Колумбияда туған американдық маркетинг маманы Бернардо Трухильоның ұстанымдары әсер етті. Францияда гипермаркеттер көбінесе қала сыртындағы сауда орталықтарында орналасқан, бірақ кейбіреулері қала орталығында да кездеседі. Олардың төңірегінде кең ауқымды тұрақ орындары және әдетте киім, спорттық құрал-жабдықтар, автокөлік заттары сияқты арнайы тауарлар сататын басқа да супермаркеттер орналасқан. Супер және гипермаркеттердің табысынан кейін және шағын дүкендер бизнестен шығып қалуы мүмкін деген қауіп туғаннан кейін Франция гипермаркеттер салуды қиындататын және гипермаркет желілерінің жеткізушілеріне әсер ете алатын экономикалық ықпалды шектейтін заңдар қабылдады (Галланд заңы).
Жапония
Ито Йокадоның алдыңғы компаниясы 1920 жылы батыс тауарларын сатумен құрылды, 1957 жылы акционерлік қоғамға айналды және 1965 жылы осы атауға өзгерді. Сейбу мың дүкендері 1956 жылы құрылды, ал 1963 жылы Seiyu Group азық-түлік дүкендерінің желісін ашты. Исао Накаучи 1957 жылы Кобеде алғашқы Дайеи дүкенін ашты, онда киім, электроника, жиһаз және азық-түлік тауарлары бір дүкенде сатылды. Jusco 1970 жылы құрылды, кейіннен ÆON деп белгілі болды. Жапон тілінде гипермаркеттер 総合スーパー (Sougou Suupaa, Жалпы тауар дүкендері) деп аталады. Жапон тілінде "супер" (Supers) және "департ" (Departs) арасында айырмашылық бар, біріншісі – жеңілдетілген бағада сатушы дүкендер, ал екіншісі – сәнді брендтік киімдерді және көбінесе жоғары сапалы азық-түлік тауарларын сатады. Гипермаркеттерді қалалық және сирек қоныстанған аймақтарда да кездестіруге болады. Жапон үкіметі гипермаркеттер ашуға қолдау көрсетеді, себебі қаржылық қорлардың бірлескен инвестициялары гипермаркеттерді басқарудың кең таралған тәсілі болып табылады. Жапон гипермаркеттерінде бір дүкенде ресторандар, манга (жапон комикстері) стендтері, интернет-кафелер, әртүрлі тауарлар, толыққанды азық-түлік ассортименті, сұлулық салондары және басқа да қызметтер болуы мүмкін. Соңғы тренд – долларлық дүкендер концепциясын гипермаркеттермен біріктіру, нәтижесінде "hyakkin plaza" пайда болды – "hyakkin" (百均) немесе "hyaku en" (百円) 100 иенді (шамамен 1 АҚШ доллары) білдіреді.
Америка Құрама Штаттары
1980 жылға дейін АҚШ-та азық-түлік және азық-түлік емес тауарларды біріктіретін ірі дүкендер сирек кездесетін, бірақ 20 ғасырдың бірінші жартысынан бері осы саладағы алғашқы қадамдар жасалған. "Гипермаркет" термині АҚШ-та бүгінге дейін жиі қолданылмайды. Fred Meyer желісі, қазір Kroger супермаркет компаниясының бөлімшесі, 1931 жылы Орегон штатының Портленд қаласының Голливуд ауданында алғашқы бір терезеден барлық қажетті тауарды алуға болатын сауда орталығын ашты. Дүкенде азық-түлік бөлімімен қатар дәріхана, көлік құралын тікелей дүкен алдында тұрақтап қоюға мүмкіндік және автомобильге май құю, жөндеу қызметтері де болды. 1933 жылы ерлер мен әйелдерге арналған киімдер қосылды, ал келесі жылдары автомобиль бөлімі, үй жиһаздары және басқа да азық-түлік емес тауарлар да пайда болды. 1930 жылдардың ортасында Fred Meyer орталықтандырылған нан пісіру цехын, кондитерлік шеберхана, мұзқаймақ фабрикасын және фотосурет өңдеу цехын ашты. Бұл цехтар компанияның Портлендтегі және көршілес қалалардағы дүкендерін Vita Bee наны, Hocus Pocus десерттері және Fifth Avenue тәттілері сияқты өнімдермен қамтамасыз етті. 1950 жылдары Fred Meyer жаңа дүкендер ашуды бастады, ал 1960 жылдары заманауи үлгідегі алғашқы Fred Meyer гипермаркеттері пайда болды. Орта Батыс (бұрынғы азық-түлік) желісі Meijer, бүгінде АҚШ-тың алты штатында 235 дүкенді басқарады, "супер орталық" терминін ойлап тапты және 1962 жылдың маусым айында Мичиган штатының Гранд-Рапидс қаласында "Thrifty Acres" таңбасымен алғашқы гипермаркет форматындағы дүкенін ашты. 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында АҚШ-тың үш ірі дискаунт-дүкендер желісі – Walmart, Kmart және Target – ұқсас форматтағы дүкендер желісін құруды бастады. Wal Mart (2000 жылдардың соңында Walmart деп қайта аталғанға дейін осылай танымал болды) 1987 жылы Hypermart USA-ны ұсынды, одан кейін 1988 жылы Wal Mart Supercenter және Auchan дүкендері ашылды; Kmart 1991 жылы өзінің алғашқы Super Kmart дүкенін (бастапқыда Kmart Super Center деп аталған) ашты; ал Target 1990 жылы алғашқы Target Greatland дүкендерін, содан кейін 1995 жылы үлкен SuperTarget дүкендерін ашты. Көптеген Greatland дүкендері SuperTarget дүкендеріне айналдырылды, ал кейбіреулері екі кіреберісі бар тұрақты Target дүкендеріне айналдырылды (мысалы, Калифорния штатының Антиохия қаласындағы дүкен). 1990 жылдардың басында АҚШ гипермаркеттері отын сатуды да бастады. Бұл идея алғаш рет 1960 жылдары пайда болды, онда бірнеше супермаркет желілері мен Sears сияқты бөлшек саудагерлер отын сатуға тырысты, бірақ ол кезде тұтынушылардың қызығушылығы жеткіліксіз болды. Бүгінде АҚШ-та отын сататын шамамен 4500 гипермаркет бар, олардың жылдық сатылымы шамамен 1 миллион құрайды.
Австралия
Австралияда гипермаркеттер 1980 жылдары өркендеген. Бұл, әсіресе Оңтүстік Африкаға тиесілі Pick n Pay дүкендері мен қазір тоқтатылған Kmart Australia дүкендерінің Super Kmart деген форматында кең таралған. Австралия нарығындағы бұл тенденция 1990 жылдары маңыздылығын жоғалтты. Super Kmart дүкендері жабылып, олардың орнында Coles Supermarkets және Kmart дүкендері ашылды. Pick n Pay 2000 жылдарға дейін Австралияда жұмыс істеді, содан кейін Aspley және Sunnybank Hills-тегі дүкендері Coles супермаркеттері мен Kmart универмагтарына айналдырылды. 2022 жылғы мәлімет бойынша, Австралиядағы жалғыз гипермаркет немесе Big Box Store – Costco Wholesale Warehouses, онда қазіргі таңда Австралияда он үш дүкен бар: Мельбурнда төрт, Сиднейде үш, Брисбенде екі, ал Ньюкасл, Канберра, Аделаида және Перт қалаларында бір-бір дүкеннен бар. Квинсленд штатының Голд-Кост қаласында он төртінші дүкеннің құрылысы жүріп жатыр. 2019 жылы неміс гипермаркет компаниясы Kaufland Австралияда дүкен ашу жоспарларын жариялаған, бірақ 2020 жылы бұл жоспарлар тоқтатылды.
Иран
Иранда 2009 жылға дейін (1388 х.ш.) гипермаркеттер болған жоқ. Одан бұрын, кейбір жергілікті гипермаркеттер болған, бірақ халықаралық филиалдары мүлдем болған жоқ. Кеш келгеніне қарамастан, Ирандағы гипермаркеттер айтарлықтай өсімге қол жеткізді. Бірінші филиал Біріккен Араб Әмірліктерінде орналасқан Carrefour және Majid Al Futtaim Group компанияларының ынтымақтастығымен Тегеранда "Иран Гиперстар" деген атпен ашылды. Бұл әмірліктердегі холдинг компания акцияларының шамамен 75% иесі болып табылатын негізгі акционер. "Иран Гиперстар" алғашқы дүкені белгілі бір табысқа жеткеннен кейін жаңа филиалдар ашылды. Қазір Тегеран, Исфахан, Шираз, Машхад, Ахваз және басқа да қалаларда филиалдары бар.
Өлшемі
Орташа Walmart Supercenter шамамен , ең үлкендерімен бірге , әдеттегі Carrefour гипермаркеті әлі де жабады , ал 2000 жылдардағы Еуропалық тренд кішірек гипермаркеттерге қарай бұрылды. Францияда INSEE гипермаркеттерді ең кеміндегі мөлшері бар мамандалмаған сауда орындары деп анықтайды.
Болашақ
Сәттілігіне қарамастан, гипермаркет бизнес-моделі онлайн саудадан және жекелендіруге қарай бет бұрудан қауіп көріп отыр, – дейді Deutsche Bank-тің жаһандық стратегияшысы Санжиев Саньял, 2015 жылға дейін. Саньялдың пікірінше, Үндістан сияқты кейбір дамып келе жатқан елдер гипермаркет сатысынан өтпей, тікелей онлайн саудаға көшуі мүмкін.
Қойма клубы
Гипермаркет санатына кейде кіретін дүкендердің тағы бір түрі – Солтүстік Америкада кең таралған, мүшелік жүйесінде жұмыс істейтін көтерме сауда қойма-клубтары. Олардың алғашқысы Fedco болса, бүгінде Walmart компаниясының бөлімшесі Sam's Club, Carrefour 1985-1996 жылдары үлесіне ие болған Costco, Шығыс жағалаудағы BJ's Wholesale Club және Мексикадағы Clubes City Club сияқтылары бар. Еуропада нарықтың көшбасшысы – METRO AG компаниясына тиесілі Makro. Дегенмен, қойма-клубтары гипермаркеттерден ішкі безендірілімінің қарапайымдығымен және мүшелік ақысының болуымен ерекшеленеді. Сонымен қатар, олар көбінесе ірі көлемдегі тауарларды сатады және әр түрлі тауар санатында таңдаудың көлемі шектеулі болады.