Кіріспе

Сызықтық емес жүйедегі мінез-құлық

Математикада, екі өлшемді фазалық кеңістіктегі динамикалық жүйелерді зерттеуде, лимит цикл – фазалық кеңістіктегі жабық траектория, уақыт плюс шексіздікке немесе минус шексіздікке жақындағанда, кем дегенде бір траектория спираль тәрізді оған жақындайды. Мұндай мінез-құлық кейбір сызықтық емес жүйелерде кездеседі. Лимит циклдер көптеген нақты әлемдегі осцилляторлық жүйелердің мінез-құлқын модельдеу үшін қолданылған. Лимит циклдерін зерттеуді Анри Пуанкаре (1854–1912) бастады.

Қасиеттері

Джордан қисық теоремасы бойынша, кез келген жабық траектория жазықтықты екі аймаққа – қисықтың ішкі және сыртқы жағына – бөледі. Егер шекті цикл және оның ішіндегі траектория уақыт шексіздікке жақындағанда шекті циклға жақындаса, онда шекті циклдың маңындағы аймақ бар, ондағы барлық ішкі траекториялар уақыт шексіздікке жақындағанда шекті циклға жақындайды. Сәйкес тұжырым шекті циклға уақыт шексіздікке жақындағанда ішкі жақтан жақындайтын траектория үшін де, сыртқы жақтан жақындайтын траекториялар үшін де орындалады.

Тұрақты, тұрақсыз және жартылай тұрақты шекті циклдер

Барлық көршілес траекториялар уақыт шексізге жақындаған кезде шекті циклға жақындаса, онда ол тұрақты немесе тартымды шекті цикл (ω шекті цикл) деп аталады. Егер керісінше, барлық көршілес траекториялар уақыт теріс шексізге жақындаған кезде оған жақындаса, онда ол тұрақсыз шекті цикл (α шекті цикл) болып табылады. Егер шекті циклға уақыт шексізге жақындаған кезде спираль тәрізді жақындайтын көршілес траектория, ал уақыт теріс шексізге жақындаған кезде оған спираль тәрізді жақындайтын тағы бір траектория болса, онда ол жартылай тұрақты шекті цикл деп аталады. Тұрақты емес, тұрақсыз немесе жартылай тұрақты емес шекті циклдер де бар: мысалы, көршілес траектория шекті циклға сыртынан жақындауы мүмкін, бірақ шекті циклдің ішкі жағына басқа циклдар тобы жақындайды (бірақ олар шекті циклдер болып табылмайды). Тұрақты шекті циклдер – тартымдылықтардың мысалы. Олар өздігінен сақталатын тербелістерді білдіреді: жабық траектория жүйенің мінсіз периодтық мінез-құлқын көрсетеді, ал осы жабық траекториядан кез келген шағын ауытқу жүйені оған қайта оралуға мәжбүр етеді, нәтижесінде жүйе шекті циклге жабысады.

Шекті циклдерді табу

Әрбір жабық траекторияның ішкі бөлігінде жүйенің тұрақты нүктесі болады, яғни Бендикссон-Дулак теоремасы және Пуанкаре-Бендикссон теоремасы екі өлшемді сызықтық емес динамикалық жүйелердің шекті циклдарының жоқтығын немесе болуын сәйкесінше болжайды.

Ашық мәселелер

Жалпы, шекті циклдерді табу өте қиын мәселе. Жазықтықтағы полиномдық дифференциалдық теңдеудің шекті циклдерінің саны Хилберттің он алтыншы мәселесінің екінші бөлігінің негізгі нысаны болып табылады. Мысалы, екі айнымалының квадраттық полиномдарынан тұратын екі компоненті бар жазықтықтағы жүйенің 4-тен артық шекті циклы бола ма, жоқ па, әлі белгісіз.