Кіріспе

Ериопс (Eryops) – құрып кеткен, қосмекенді теменспондильдер туысы. Оның құрамында Eryops megacephalus түрінің жалғыз өкілі бар, оның қазба қалдықтары негізінен Техас штатының Арчер округіндегі Техас қызыл төсектерінен ерте пермдік кезеңге (шамамен 295 миллион жыл бұрын) жататын жыныстарда табылады. Сондай-ақ, қазба қалдықтары Жаңа Мексиканың кейінгі карбон кезеңіне жататын жыныстарында да кездеседі. Ериопстің бірнеше толық қаңқасы төменгі пермдік жыныстардан табылған, бірақ ең көп таралған қазба қалдықтары – бас сүйектері мен тістері.

Сипаттама

Эриопс орташа есеппен 5 метрден астам ұзындыққа жететін, ал ең ірілері 6 метрге дейін өсе алатын, сол кездегі ең ірі құрлықтағы жануарлардың бірі болды. Ересектердің салмағы 200-300 килограмм аралығында болды. Бас сүйегі пропорционалды түрде үлкен, кең және жалпақ болып, 60 сантиметрге дейін жететін. Оның аузы өте үлкен, иілген тістері көп, құрамында бақаларға ұқсас тістер болған. Тістерінің эмалі бүктемелі өрнекке ие болды, бұл оның "лабиринтодонт" ("лабиринт тәрізді тісті") деп жіктелуіне себеп болды. Эриопстың тістерінің пішіні мен қимасы оларды өте мықты және кернеуге төзімді еткен. Эриопс туыстарына қарағанда әлдеқайда мықты және берік құрылысқа ие болды, сондай-ақ белгілі барлық темноспондильдердің ең ірі және толыққанды сүйектелген қаңқасына ие болды. Аяқтары ерекше ірі және күшті болды. Кеуде белдеуі жоғары дамыған, бұлшық еттердің бекітілуі үшін үлкен өлшемге ие болды. Ең маңыздысы, иық белдеуі бас сүйегінен ажыратылған, бұл құрлықта қозғалу мүмкіндігін жақсартты. Кроссоптеригиялық клитрум ойық сүйек ретінде сақталды, ал ойық аралық сүйек жақсы дамыған, кеуденің астыңғы жағында орналасқан. Бастапқы түрлерінде екі ойық сүйек және ойық аралық сүйек кең кеуде тақтасын құру үшін төмен қарай өсе алатын, бірақ Эриопста мұндай болған жоқ. Белдеудің жоғарғы бөлігінде жалпақ қабырғалық сүйек болды, ал төменгі жағында гленоид қуысы орналасқан, ол қол сүйегімен бунаққа түсетін бет ретінде қызмет етті, ал ішке қарай орта сызыққа қарай бұрылатын үлкен жалпақ қабықшасы бар. Жазушы белдеуі де балықтардағы қарапайым тақтадан әлдеқайда үлкен болды, көбірек бұлшық еттерге арналған. Ол арқадан ұзақ созылып, арқа сүйегіне бір немесе бірнеше арнайы сакральді қабырғалармен жалғастырылған. Артқы аяқтары салмақты ғана емес, сонымен қатар жылдамдатуды қамтамасыз еткен. Жазушы сүйектерінің арқалық бөлігі – илиум, ал кең жамбас тақтасы алдыңғы жамбас сүйегінен және артқы жамбас сүйегінен тұрды. Үш сүйек жамбас үшбұрышының ортасындағы бір нүктеде кездесіп, ацетабулум деп аталатын жамбас сүйегінің бунағы үшін бетті қамтамасыз етеді.

Ашық жерлер мен түрлер

Қазіргі уақытта Eryops тек бір ғана түрі бар деп есептеледі, ол – E. megacephalus, яғни «ірі баслы Eryops». E. megacephalus қазбалары тек Перм кезеңінің басындағы (сакмариан жасы, шамамен 295 миллион жыл бұрын) Оңтүстік-Батыс АҚШ-та, негізінен Техас қызыл жыныстарының Адмирал формациясында ғана табылған. 20 ғасырдың ортасында кейбір ескі қазбалар Eryops-тың екінші түрі ретінде E. avinoffi деп жіктелді. Пенсильванияда табылған карбон кезеңінің қазбаларынан белгілі болған бұл түр бастапқыда Glaukerpeton туысына жатқызылған. 1950 жылдардың соңынан бастап кейбір ғалымдар Glaukerpeton-ның Eryops-қа жетерліктей ұқсас екенін және жеке туысқа ие болуға лайық емес екенін айтты. Алайда, кейінгі зерттеулер Glaukerpeton-ның бастапқы жіктелуін растады, ол Eryops-тан және басқа ерте темоноспондильдерден көнерек екенін көрсетті. Сонымен қатар, Батыс Вирджиниядағы Конэмоу тобының ескі пенсильвандық кезеңінің жыныстарында табылған, Eryops деп саналған қазбалар да Glaukerpeton-ның қалдықтары болып шықты.

Палеобиология

Эриоптер ерте перм дәуіріндегі ең қауісті етқоректілердің бірі болды және, мүмкін, сол кездегі басым синапсидтермен бәсекелесе алатын жалғыз жануарлардың бірі еді. Алайда, олардың ұзақ сүйектерінің микроанатомиясы көрсеткендей, жартылай сулы немесе тіпті көбінесе су ортасында тіршілік еткендіктен, синапсидтермен жиі бәсекелеспеген болуы мүмкін. Эриоптерлер көлдердің, өзендердің және ағыстардың төменгі жазықтарында мекендеген, ал тістерінің орналасуы мен пішіні олардың негізінен ірі балықтармен және суда тіршілік ететін төрт аяқты жануарлармен қоректенгенін көрсетеді. Эриоптердің денесі салыстырмалы түрде қатты, ал құйрығы мықты болғандықтан, олар жақсы жүзуге қабілетті болмаған. Олар балықтармен қоректенгенімен, ересек Эриоптерлер өмірінің көп бөлігін құрлықта өткізген болуы керек. Басқа ірі, алғашқы темноспондильдер сияқты, Эриоптер де сулы дернәсілдерден баяу және біртіндеп өскен, бірақ көптеген қазіргі амфибиялар сияқты маңызды метаморфозға ұшырамаған. Ересектер көлдер мен өзендерде мекендеген, мүмкін, жағалауға да шыққан, ал жас Эриоптерлер батпақтарда өмір сүрген болуы мүмкін, онда жыртқыштардан қорғануға көбірек мүмкіндік болған.