Кіріспе

АҚШ және Мексика шекарасының бір бөлігін құрайтын ірі өзен

Рио-Гранде (,/r//iː//oʊ// /'/ɡ//r//æ//n//d/ немесе ,/r//iː//oʊ// /'/ɡ//r//ɑː//n//d//eɪ/) АҚШ-та немесе Мексикадағы Рио-Браво (дель Норте) (ˈri. o ˈβɾaβo ðel ˈnoɾte) – АҚШ-тың оңтүстік-батысы мен Мексиканың солтүстігіндегі маңызды өзендердің бірі (Колорадо өзенімен бірге). Рио-Гранде өзенінің ұзындығы 1896 миль (3051 км), бұл оны АҚШ-та және Солтүстік Америкадағы негізгі арнасы бойынша төртінші ең ұзын өзен етеді. Ол АҚШ-тың Колорадо штатының оңтүстік-орталық бөлігінде бастау алып, Мексика шығанағына құяды. Рио-Гранде су жиналатын алабының (суайдынының) ауданы 182200 шаршы миль (471,896 км2) құрайды; алайда, Рио-Гранде өзенінің үлкен суайдынына жақын және ішінде орналасқан эндореялық алаптар жалпы суайдын алабының ауданын 336000 шаршы мильге (870,237 км2) дейін арттырады. Рио-Гранде өзінің құнарлы аңғарымен және оның салаларымен бірге АҚШ пен Мексиканың жеті штаты үшін маңызды су көзі болып табылады және негізінен құрғақ және жартылай құрғақ жерлер арқылы ағады. Жаңа Мексиканың барлық ұзындығын басып өткеннен кейін Рио-Гранде Мексика мен АҚШ шекарасына айналады, бұл шекара АҚШ-тың Техас штаты мен Мексиканың солтүстігіндегі Чиуауа, Коахуила, Нуэво-Леон және Тамаулипас штаттары арасында жатыр. Рио-Гранде өзенінің қысқа бөлігі АҚШ-тың Жаңа Мексика және Техас штаттары арасындағы мемлекеттік шекараның бір бөлігін құрайды. ХХ ғасырдың ортасынан бері Рио-Гранде суының бар болғаны 20 пайызы Мексика шығанағына жетеді, себебі егістік жерді суару (мысалы, Месилла және Төменгі Рио-Гранде аңғарлары) және қалаларды үздіксіз сумен қамтамасыз ету үшін (мысалы, Альбукерки) үлкен мөлшерде су тұтынылады; мұндай су пайдалану бөгеттерде сақталатын су қоймаларына қосымша. Нью-Мексико және Техастағы өзеннің 260 милі (418 км) Рио-Гранде табиғи және көркем өзені деп жарияланған.

География

Рио-Гранде өзені АҚШ-тың Колорадо штатындағы Рио-Гранде ұлттық орманының батыс бөлігінде басталады. Ол Сан-Хуан тауларындағы Канби тауының етегінде бірнеше арнаның қосылуынан пайда болады, бұл Америка континенталдық бөлінісінің шығысында орналасқан. Континенталдық бөліністен Рио-Гранде Сан-Луис аңғары арқылы ағып, содан кейін оңтүстікке қарай Нью-Мексикоға қарай жылжып, Таос маңындағы Рио-Гранде шатқалынан өтеді, одан кейін Эспанолаға жетіп, Сан-Хуан-Чама су бұру жобасы арқылы Колорадо өзені бассейнінен және Рио-Чамадан қосымша су жинайды. Содан кейін Рио-Гранде оңтүстікке қарай ағып, Нью-Мексикодағы Альбукерке және Лас-Крусес шөлді қалалары арқылы Орта Рио-Гранде аңғарындағы егістік жерлерді суарады, содан кейін Техас штатының Эль-Пасо қаласына және Мексиканың Чиуауа штатындағы Сиуадад-Хуарес қаласына дейін жетеді. Альбукерки қалалық аймағында Рио-Гранде Сандия Пуэбло және Ислета Пуэбло сияқты тарихи Пуэбло ауылдарының қасында ағады. Эль-Пасоның оңтүстігінде Рио-Гранде АҚШ пен Мексика арасындағы мемлекеттік шекара болып табылады. Халықаралық шекараны құрайтын өзеннің бөлігі өзеннің өлшену тәсіліне байланысты , -тен бастап өзгереді.

Навигация

Өзеннің ең терең жері 18 метрге (60 фут) жетсе де, Рио-Гранде өзенімен жолаушылар кемелерімен немесе жүк баржаларымен жүзу мүмкін емес. Кеме жүзу тек өзен сағасының жанында ғана, ал сирек жағдайларда Тексас штатының Ларедо қаласына дейін мүмкін болады. 19 ғасырдың көп бөлігінде Браунсвилл мен Рио-Гранде-Сити, Техас арасында 200-ден астам түрлі бу кемелері қызмет еткен. Огайо және Миссисипи өзендерінен көптеген бу кемелері АҚШ үкіметімен алынып, 1846 жылғы Мексика-Америка соғысы кезінде Рио-Грандеге жеткізілді. Олар генерал Закари Тейлор басқаратын АҚШ армиясының Камарго муниципалитеті арқылы Тамаулипас штатының Монтеррей қаласына шабуыл жасауына көмектесті. Армия инженерлері өзенді аз ғана жөндеулермен Эль-Пасоға дейін кеме жүзететіндей етіп жасауға болатынын ұсынды. Бірақ бұл ұсыныстар ешқашан іске асырылмады. 1910 жылы салынған Браунсвилл мен Матаморос халықаралық көпірі бүгінгі күнге дейін Браунсвилл мен Матаморос қалаларын байланыстыратын автомобильдер үшін қолданылып келеді. Алайда, соңғы үлкен бу кемелері жойылған 1900 жылдардың басынан бері айналмалы механизм қолданылмады. Бір кезде бұл көпірде теміржол да болған. Қазіргі уақытта теміржол пойыздары бұл көпірді пайдаланбайды. АҚШ пен Мексиканы байланыстыратын жаңа теміржол көпірі (West Rail International Crossing) Браунсвилл мен Матаморос халықаралық көпірінен батысқа қарай 15 шақырым жерде салынды. Ол 2015 жылдың тамызында ашылды және барлық теміржол операцияларын Браунсвилл мен Матаморос қалаларының орталық бөлігінен шығарды. Батыс теміржол халықаралық өткелі – АҚШ пен Мексика арасындағы соңғы бір ғасырдың ішінде салынған алғашқы жаңа халықаралық теміржол өткелі. Браунсвилл мен Матаморос халықаралық көпірі қазір Мексика үкіметі мен Union Pacific Railroad компаниясының бірлескен кәсіпорны – Brownsville and Matamoros Bridge Company компаниясымен басқарылады. Рио-Гранде өзенінің сағасында, Мексика тарапында Тамаулипас штатындағы Багдад порты орналасқан. Америка Азамат соғысы кезінде бұл Конфедерацияның жалғыз заңды порты болды. Еуропалық соғыс кемелері порттың бейтараптығын сақтау үшін жағалауда тізіліп тұрды және АҚШ әскери-теңіз күштерінің блокадалық кемелерімен болған эпизодтарға қарамастан, осы қақтығыс бойында сәтті сақтап қалды. Бұл терең суға жүретін кемелерге жүк таситын бірнеше кішкентай кемелер бар, жағаға жақын орналасқан порт болды. Бұл кемелер өзен сағасындағы құмды тосқауылдан өте алмады. Порттың саудасы – Еуропалық әскери жабдықтар, олар мақтамен алмастырылды.

Бұрынғы Рио-Гранде

Қазіргі Рио-Гранде аңғарын құрайтын шөгінді бассейндер салыстырмалы түрде соңғы геологиялық уақытқа дейін Мексика шығанағына құйылатын бір өзен жүйесіне біріктірілмеген. Оның орнына, Рио-Гранде ойысының ашылуымен қалыптасқан бассейндер бастапқыда сыртқы дренажы жоқ және орталық плаясы бар болсон болып құрылды. 13 миллион жыл бұрын Эспанола бассейнінде осьтік өзен пайда болды, ол 6,9 миллион жыл бұрын Санто-Доминго бассейніне жетті. Алайда, бұл кезде өзен оңтүстік Альбукерки бассейніндегі плаяға құйылып, Попотоса формациясын қалыптастырды. Бұл өзеннің жоғарғы ағысы қазіргі Рио-Чамаға сәйкес келді, бірақ 5 миллион жыл бұрын шығыс Сан-Хуан тауларынан су жинаған ата-бабалары Рио-Гранде, ата-бабалары Рио-Чамамен бірікті. Кейінгі палеоиндіандық топтарға Белен және Коди мәдениеттері кірді, олар Рио-Гранде аңғарынан маусымдық көші-қондар үшін пайдаланған және аңғарда тұрақты қоныстануы мүмкін. Палеоиндіандық мәдениеттер шамамен 5450 жылға дейін архаикалық Ошара дәстүріне жол берді. Ошаралар 1750 және 750 жылдар аралығында жүгері өсіруді бастады, ал олардың қоныстары үлкеніп, тұрақтырақ болды. Бұл онжылдықтар бойы соғыстарға (Коалиция кезеңі) әкеліп, мәдениеттердің бірігуіне және Рио-Гранде аңғарындағы көптеген Таноан және Кересан пуэблоларының құрылуына себеп болды. Содан кейін шамамен 1325 жылдан 1600 жылға дейінгі классикалық кезең және испандықтардың келуі болды. Рио-Гранде өзенінің жоғарғы ағысында су тапшылығының күшті кезеңдері жиі кездесіп, адамдар су ресурстарын тиімді пайдалану үшін торапты бақтар мен бөгеттерді кеңінен қолданды.

Испандық зерттеулер

1519 жылы Мексиканың солтүстік-шығыс жағалауында испандық теңіз экспедициясы бірнеше өзендердің, оның ішінде Рио-Гранде өзенінің сағаларын картаға түсірді. 1536 жылы Рио-Гранде алғаш рет испан корольдік картографы жасаған Жаңа Испания картасында көрсетілді. 1540 жылдың күзінде Нью-Галиция губернаторы Франсиско Васкес де Коронадо басқарған, Жаңа Испания вице-корольдігінің әскери экспедициясы болашақ Нью-Мексикодағы Рио-Гранде бойындағы Тива елді мекендеріне жетті. 1598 жылдың 12 шілдесінде Дон Хуан де Онате и Салазар Рио-Гранде және Рио-Чама өзендерінің қосылған жеріне жақын, Оукай-Оуинге Пуэблосына іргелес жаңа Сан-Хуан-де-лос-Кабальерос ауылында Санта-Фе де-Нью-Мексико Жаңа Испания колониясын құрды.

1830 жылдан бастап

1830-шы жылдардың соңы мен 1840-шы жылдардың басында өзен Мексика мен жаңадан құрылған Техас Республикасы арасындағы даулы шекараны белгіледі; Мексика шекараны Нуэсес өзенінде белгіледі. Бұл келіспеушілік Техас жаңа штат ретінде қабылданғаннан кейін 1846 жылы Мексика-Америка соғысының себептерінің бірі болды. 1848 жылдан бері Рио-Гранде Мексика мен АҚШ арасындағы шекараны Эл-Пасо, Техас және Сиудад-Хуарес, Чиуауа қалаларынан бастап, Мексика шығанағына дейін белгілеп келеді. Осылайша, өзеннен өту – Техас құлдарының бостандық іздеу үшін пайдаланған қашқындар жолы болды. Мексика либералды отарлау саясатын ұстанды және 1828 жылы құлдықты жойды. 1899 жылы өзеннің орны біртіндеп өзгеруінен кейін, су тасқынын бақылау үшін арна қазылып, өзен жылжыды, нәтижесінде Кордова аралы деп аталатын арал пайда болды, ол Шамизал дауының орталығына айналды. Дауды шешуге көп жылдар кетті және 1909 жылы Америка мен Мексика президенттеріне жасалған біріктірілген қастандық әрекетіне әкеп соқты.

Рио-Гранди су құқығы (1900 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

1905 жылы федералды заң шығарушылар Рио-Гранде жобасын бекіткеннен кейін, Рио-Гранде сулары Нью-Мексико және Техас штаттары арасында суармалы жерлердің мөлшеріне сәйкес бөлінуге тиіс болды. Жоба сондай-ақ Мексикаға елдің талабына жауап ретінде жыл сайын белгілі бір көлемде су беруді қарастырды. Бұл өзен ағысына қатысты ұзақ жылдар бойы дауларды және Месилла аңғары мен Эль-Пасо және Хуарес қалалары арасында бөгеттер мен су қоймаларын салуды тоқтатуға бағытталған шара еді. Келісімде "Элефант-Бутт" бөгетін мемлекеттік жерлерге салу қарастырылды. Бұл Конгресс шешімімен мемлекетаралық өзен суларын бөлудің алғашқы мысалы болды (дегенмен Нью-Мексико 1912 жылға дейін штат мәртебесіне ие болған жоқ). Нью-Мексиконың одаққа қосылуынан кейін, Колорадода және Альбукерки маңында Рио-Гранде өзені бойындағы қоныстанудың өсуі 1938 жылғы Рио-Гранде келісімінің қабылдануына ықпал етті. Бұл келісім, бастысы, Рио-Грандеге қатысты эмбаргоны жою қажеттілігімен байланысты болды. Колорадо мен Нью-Мексико келіссөздерді бастауға ынта білдіргенімен, 1928 жылы Техастың келіссөздерге қатысуына рұқсат беру мәселесінде келіспеушіліктер туындады, тіпті Техас өкілдері қатысқанмен де. Жоғарғы сотта мәселені қараудан аулақ болу үшін 1929 жылы уақытша келісімге қол қойылды, онда келіссөздер Нью-Мексико мен Колорадо штатының шекарасында су қоймасы салынғаннан кейін қайта басталатыны айтылды. Алайда, 1929 жылғы экономикалық дағдарыс құрылыстың кешігуіне себеп болды. Келіссөздер тоқтап тұрғанда, Техас 1935 жылы Нью-Мексиконы сотқа берді, бұл президенттің араласуына әкелді. Ол Рио-Гранде бойынша бірлескен зерттеу жүргізуді ұйымдастырды, оның нәтижелері соңғы келісімге қол жеткізуге көмектесті. Келісім күшінде қалып, екі рет түзетулер енгізілді. 1944 жылы АҚШ пен Мексика өзенге қатысты шартқа қол қойды. 21-ші ғасырдың көп бөлігінде байқалған құрғақшылық жағдайларына байланысты, Нью-Мексико, Мексика және Техас азаматтары осы шартты қайта қарау қажеттігін көтерді. Су жолына ең аз бақылауға ие Техас штаты 1992 жылдан бері сумен қамтамасыз етудің жеткіліксіздігін бастан кешіруде. 1997 жылы АҚШ Рио-Грандені Американың табиғи мұрасы бар өзендердің бірі деп жариялады. Рио-Гранде өзенінің екі бөлігі Ұлттық жабайы және көрікті өзендер жүйесіне жатады: біреуі Солтүстік Нью-Мексикода, екіншісі Техастағы Биг-Бенд Ұлттық паркінде орналасқан. 2001 жылдың ортасында өзен сағасында 100 метрге жуық құмдық пайда болды, бұл Рио-Гранде тарихында алғаш рет Мексика шығанағына құймай қалғанын көрсетті. Құмдық қазылып тазартылды, бірақ дереу қайта пайда болды. Келесі жылы көктемгі жаңбырлар құмдықты теңізге шығарып жіберді, бірақ ол 2002 жылдың ортасында қайтадан пайда болды. 2003 жылдың соңына қарай өзен тағы да Мексика шығанағына жетті. Рио-Гранде суының пайдалану деңгейі жоғары: яғни өзендегі су көлемінен артық пайдаланушылар бар. Құрғақшылық пен шамадан тыс пайдалану салдарынан Лас-Крусестен Ожинагаға дейінгі бөлік көбінесе құрғап қалады және жақында өзеннің нашарлаған жағдайына назар аударуды көздегендер оны "Естен кеткен өзен" деп атады. 2022 жылы құрғақшылықтың күшеюіне және суды пайдаланудың артуына байланысты Техасқа қарыз су көлемі 2021 жылдан бері 31 мың акр футтан 130 мың акр футқа дейін өсті, тіпті "өзенде су ағынын сақтау үшін осы жылы жасалған үлкен күш-жігерге" қарамастан. Оған жауап ретінде Нью-Мексико егін егудің орнына жерлерін бос қалдырған фермерлерге субсидия беру бағдарламасын кеңейтті, ал Альбукерки қаласы 2021 жылы жер үсті су көздерін тоқтатып, толығымен жер асты суларын пайдалануға көшті. Сонымен қатар, 2022 жылы Эль-Вадо бөгетінде жұмыс басталды, ол сақтау үшін қолжетімді емес, жүйелік сыйымдылықты шамамен 180 мың акр футқа дейін азайтады. MRGCD Абикиу су қоймасында "туған суды" сақтауды сұрады, ол әдетте Сан-Хуан-Чама жобасы арқылы Колорадо өзенінен Рио-Гранде су алабына импортталған суларды ғана сақтайды. Рио-Грандедегі негізгі сақтау қоймасы - Элефант-Бутт су қоймасы 2022 жылдың 1 мамырына қарай сыйымдылығының 13,1% -ын құрады, ал 2021 жылдың қарашасына дейін тек 5,9% -ы ғана толып тұрды. Келесі қыста бассейнде орташадан жоғары қар жауды, бұл 2023 жылдың көктемінде өзенде су ағынының күшеюіне және Джемез және Пекос өзендері сияқты салаларының су басуына әкелді. Сол жазда, көктемгі су ағыны аяқталғаннан кейін және Нью-Мексикодағы муссондық маусымның сәтсіздігі мен рекордтық жоғары температураның салдарынан, Альбукеркидегі өзен екінші жыл қатарынан құрғап қалды.