Кіріспе

Колорадо және Небраска штатындағы өзен, АҚШ. Оңтүстік Плат өзені – Плат өзенінің екі маңызды саласының бірі. АҚШ-тың Колорадо және Небраска штаттары арқылы ағатын бұл өзен, Американың орталық батысы мен Американың оңтүстік-батысы/таулы батысының ірі өзендерінің бірі болып табылады. Оның су жинау алабына Колорадодағы Роки тауларының шығыс беткейінің көп бөлігі, «Колорадо алдыңғы қатарлы жотасы» және «Шығыс жазығы» деп белгілі халық тығыз қоныстанған аймақтың көп бөлігі, сондай-ақ Шайен қаласының жанындағы Вайоминг штатының оңтүстік-шығыс бөлігі кіреді. Батыс Небраскадағы Солтүстік Плат өзенімен қосылып, Плат өзенін құрайды, ол Небраска арқылы Миссури өзеніне құяды. Бұл өзен Шығыс Колорадоның сумен қамтамасыз етілуінің басты көзі. Колорадодағы тау етегіндегі аңғарында, құнарлы емес Колорадо Пьемонты және Ұлы жазық аймақтарында егіншілікпен айналысуға мүмкіндік береді.

Сипаттама

Өзен Парк округінде, Колорадо штатында, Денвердің оңтүстік-батысында, Саут Парк шалғынды алқабында, Саут Форк және Мидл Форк өзендерінің қосылған жерінде пайда болады, Фэрплейден оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 15 миль (24 км) қашықтықта. Екі сала да Москито жотасының шығыс беткейінен бастау алады, бұл Саут Парктің батыс жағында орналасқан және өзеннің бастауындағы салалармен суға толы. Саут Парктен өзен 80 шақырымдай Плэтт каньоны мен оның төменгі бөлігі – Уотертон каньонынан өтеді. Бұл жерде ол Солтүстік саламен қосылып, Денвердің Литтлтон қаласының маңынан шығып, тау етегінен ағып шығады. Литтлтон қаласында өзен Чатфилд суқоймасын құру үшін тоғады, ол Денвер қаласы үшін су тасқынын бақылауға арналған бассейн болып табылады. Өзен Денвердің орталық бөлігі арқылы солтүстікке қарай ағып, Черри-Крикпен қосылған жерінде қаланың негізі қаланған. Денвер арқылы өтетін аңғар жоғары дәрежеде өнеркәсіптік дамыған, әдетте теміржол желілері мен 25-ші қалааралық тас жолы үшін бағыт ретінде қызмет етеді. Денвердің солтүстік жағында оған Clear Creek қосылады, ол Пайк Пигінің алтын асыру кезеңінде пайда болған каньоннан батысқа қарай таудан төмен ағып түседі. Денвердің солтүстігінде ол Пьемонттың ауылшаруашылық орталығы арқылы ағып өтеді (бұл шиферлі аймақ, Роки таулары пайда болғаннан кейін өзеннің ата-бабасының эрозиясынан қалыптасқан). Ол Брайтон және Форт-Люптон қалаларының жанынан өтеді, содан кейін Сент-Врейн сағасы, Кішкентай Томпсон өзені, Үлкен Томпсон өзені және Каше-ла-Пудре өзені қосылады, олар Грилидің шығысында орналасқан. Грилиден шығысқа қарай өзен шығысқа бұрылып, Колорадоның шығыс жазығында ағып, Форт-Морган және Бруш қалаларынан өтеді, содан кейін солтүстік-шығысқа қарай бұрылады. Ол Стерлинг қаласынан өтіп, Небраска штатына кіреді. Небраскада ол Огаллаладан оңтүстікке қарай ағып, Солтүстік Платте қаласының жанында Солтүстік Платте өзенімен қосылады. Денвер арқылы өтетін Оңтүстік Платте өзені АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігінің (US EPA) патогендердің зиян келтіруіне байланысты зақымдалған су объектілері тізімінде тұр, оның ішінде E. coli өкілдік патоген түрі болып табылады. Су мәселелеріне Жаңа Зеландияның балшық ұлуы мен зебра мидиясының пайда болуы да жатады.

Тарих

Оңтүстік Плат өзенін бастапқыда оның жағасында тұратын жергілікті арапахо тайпасы Niinéniiniicíihéhe деп атаған. Алғашқы испан саяхатшылары оны Рио-Чато (тыныш өзен) деп атады. 1702 жылы капитан Хосе Наранхо, Жаңа Мексиканың вице-королінің бұйрығымен Жаңа Испанияның беймәлім аймағында Жаңа Мексикаға француз шабуылын іздеуге жіберілген, жергілікті испан барлаушысы және Жаңа Мексика үнді ауксілиарларының әскери капитаны, оны Рио-Иисус Мария деп атады. Оңтүстік Плат Колорадодағы өте маңызды су көзі болып табылды. Денвер қаласы салынар алдында, көптеген саяхатшылар құрғақ Great Plains аймағынан қашу үшін Оңтүстік Плат өзеніне келді. Бұл адамдар ыстыққа төтеп бере алды, бірақ Оңтүстік Платтың маңызды су көзісіз тіршілікке келе алмады. Біраз уақыт бойы су жүйесі ретінде шелектер мен құдықтар жеткілікті болды, бірақ соңында Денвер су жүйесі құрылды.

Плотиналар

Құрама Штаттардың шөлейтті аймағында Оңтүстік Платте өзенінде бірнеше бөгеттер орналасқан. Оңтүстік Платтедегі ең алғашқы су сақтағышы – Антеро суқоймасы. "Антеро" атауы испан тіліндегі "delantero" сөзінен шыққан, ол "алдыңғы" немесе "бас" деген мағынаны білдіреді, себебі бұл суқойма Оңтүстік Платте өзенінің бастауына жақын салынған алғашқы бөгет болды. Келесі бөгет – Спинни-Маунтин суқоймасы. Толық сыйымдылығында Спинни-Маунтин суқоймасы белгілі бір аумақты жабады. Төменгі шығару бөгеті бар Спинни-Маунтин, суды кіреберіс жерінен шығысқа қарай жібереді. Спинни-Маунтин суқоймасынан екі шақырым төменде өзен Он Мильдік суқоймасына құяды, оның сыйымдылығы белгілі. Он Мильдік суқоймасының бөгетінен Он Мильдік каньонына су ағып түседі, ол Орман шаруашылығы жерінен өтеді. Суқойма салынған кезде Хоуберт, Идлевилд және Фрешвотер Стейшн деген үш бұрынғы Колорадо қаласы су астында қалды. Он Мильдік каньонынан Оңтүстік Платте солтүстік-шығысқа қарай Денвер су жүйесінің негізін қалаушы Уолтер С. Чизманның құрметіне аталған Чизман суқоймасына дейін ағады. 1905 жылы құрылысы аяқталған кезде бұл бөгет өзен төселінен 67 метр биіктікте әлемдегі ең биік гравитациялық бөгет болды. Суқойма және оған байланысты нысандар 1918 жылдың қараша айында Денвер су басқармасымен сатып алынды. Чизман Денвердің таулық су сақтағыштарының алғашқысы болып табылады және Ұлттық тарихи азаматтық инженериялық ескерткіш мәртебесіне ие болды. Чизман суқоймасы Чизман каньонын сумен қамтамасыз етеді. Чизман суқоймасынан алты шақырым төменде Декерс қаласы орналасқан; онда өзен шамамен 17 шақырымға (27 км) солтүстікке бұрылып, Оңтүстік Платтеге Солтүстік саласымен қосылады. 1980 жылдардың соңында екі салалы бөгет құрылысы туралы ұсыныс жасалды, ол Солтүстік саласының қосылған жерінен Декерс қаласына дейінгі барлық аймақты су басуға әкеп соғар еді. 1990 жылы АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігі (EPA) жобаны "экологиялық апат" деп бағалап, рұқсатқа вето қойды. Қосылған жерден өзен Денверге қарай ағып, Стронтия Спрингс суқоймасына құяды. Стронтия Спрингстен төмен ағысында өзен Уотертон каньоны арқылы өтіп, Чатфилд суқоймасына құяды. Чатфилд Оңтүстік Платтедегі жетінші және соңғы бөгет болып табылады, ол Солтүстік Платтемен біріккенге дейін.

Ұш балық аулаудың жалпы көрінісі

Оңтүстік Платте өзені – Колорадо штатының шығыс бөлігінде орналасқан, батыс форель өзендерінің арасында "алтын медаль" иеленген өзен. Өзен, қоңыр және радугалық алабұғаның жабайы, ірі трофейлық популяциясымен әйгілі. Денвер қаласына жақындығының арқасында, жыл сайын мыңдаған жеңілдете балық аулаушылар осы өзенге келеді. Өзенде жеті тоған бар, сондықтан Оңтүстік Платте – тоғаннан шығатын сулы балық шаруашылығы болып есептеледі. Осы тоғандардың көпшілігі төменгі бөлігінен су жібереді, бұл су температурасын тұрақтандырып, жыл бойы балық аулауға жағдай жасайды. Өзеннің танымал балық аулау орындарына Уотертон шатқалы, Декерс, Чизман шатқалы және Dream Stream кіреді.