Кіріспе

Акосомбо бөгеті, сондай-ақ Вольта бөгеті деп аталады, Гананың оңтүстік-шығысындағы Вольта өзеніндегі Акосомбо шатқалында орналасқан гидроэлектрлік бөгет және Вольта өзені басқармасының бір бөлігі. Бөгеттің құрылысы Вольта өзенінің бассейнінің бір бөлігін су басып, одан кейін Вольта көлінің пайда болуына әкелді. Вольта көлі – беттік ауданы бойынша әлемдегі ең үлкен адам жасаған көл. Ол Гананың жер аумағының 3,6% құрайды. 148 куб километр көлеммен Вольта көлі көлем бойынша әлемдегі үшінші ірі адам жасаған көл; ең үлкені – 185 куб километр суды қамтитын Кариба көлі. Акосомбо бөгетінің негізгі мақсаты алюминий өнеркәсібін электр энергиясымен қамтамасыз ету болды. Акосомбо бөгеті «Гананың экономикалық даму жоспарындағы ең ірі жеке инвестиция» деп аталды. Бөгеттің бастапқы электр қуаты болды, ол 2006 жылы аяқталған жаңарту жобасында жаңартылды. Вольта көлінің су қоймасын құрған су тасқыны көптеген адамдарды қоныс аударды және жергілікті ортаға елеулі әсер етті, соның ішінде жағалау эрозиясына әкелген сейсмикалық белсенділік; өзгерген гидрология жаңбырдың азаюымен және температураның жоғарылауымен микроклиматтық өзгерістерге әкелді. Көлді қоршаған топырақ, оның астындағы топыраққа қарағанда азырақ құнарлы, ал тыңайтқыштарды қолдану қажет болды, бұл өз кезегінде эвтрофикацияға әкелді, ол судағы жүзуді және тасымалды қиындататын инвазивті шөптердің тез өсуіне, сондай-ақ бильгарзия, өзен соқырлығы және безгек сияқты су арқылы берілетін аурулардың тасымалдаушылары үшін қолайлы орта тудырды. Қоныс аударған тұрғындарды қайта орналастыру күрделі және кейбір жағдайларда сәтсіз болды; дәстүрлі шаруашылық тәсілдері жойылды және кедейлік артты.

Дизайн

Плотина 1915 жылы геолог Альберт Китсон тарапынан жобаланды, бірақ 1940-шы жылдарға дейін ешқандай жоспарлар жасалмады. Вольта өзенінің бассейнін дамыту 1949 жылы ұсынылды, бірақ қаражат жеткіліксіз болғандықтан, американдық Volta Aluminum Company (Valco) компаниясы Ганаға бөгет салу үшін қаржы берді. Президент Кваме Нкрума Вольта өзенінің су электр стансасын салу жобасын қабылдады. Плотинаның ұзындығы және биіктігі бар, оның ішінде биік тас толтырғыш бөгеті орналасқан. Оның негізінің ені және құрылымдық көлемі бар. Плотинадан пайда болған Вольта көлінің сыйымдылығы және бетінің ауданы бар. Көлдің ұзындығы бар. Көлдің ең жоғары деңгейі және ең төменгі деңгейі бар. Плотинаның шығыс жағында екі іргелес су төгу құрылысы орналасқан, олар шамамен суды төге алады. Әрбір су төгу құрылысында алты кең және биік болатты шлюздер бар. Плотинаның электр стансасында алты Франсис турбинасы орналасқан. Әрбір турбинаға су ұзындығы және диаметрі бар құбыр арқылы беріледі, гидравликалық қысымның ең жоғары деңгейі бар. Impreglio өзеннің төсегін қазу және арнаны құрғату жұмыстарын жүзеге асырды, және 1963 жылы Вольта өзенінің тасқынына қарамастан, жоспарланған мерзімнен бір ай бұрын бөгетті аяқтады, бұл жұмысты үш айдан астам уақытқа кешіктірді. 1961-1966 жылдар аралығында Impregilo компаниясының 28 жұмысшысы бөгет құрылысы кезінде қаза тапты. Олардың құрметіне Акосомбо қалашығында және Санкт-Барбара католик шіркеуінде ескерткіштер орнатылды. Акосомбо бөгетінің құрылысы Вольта өзенінің бассейнінің және оның жоғары ағысындағы алқаптардың бір бөлігінің суға батуына және Гананың жалпы жер аумағының 3,6%-ын құрайтын Вольта көлінің пайда болуына әкелді. 700 ауылдың халқы бөгет аяқталуына екі жыл бұрын 52 қайта қоныстандыру ауылына көшірілді; қайта қоныстандыру бағдарламасын VRA басқарды. Қайта қоныстандырылған халықтың екі пайызы жағалауда балық аулаумен айналысатын адамдар еді, ал көпшілігі қарапайым шаруалар болды.

Электр энергиясын өндіру

Плотина Гана мен оның көршілес Батыс Африка елдеріне, соның ішінде Того мен Бенинге электр энергиясын жеткізеді. Бастапқыда бөгеттің қуат өндіру мүмкіндігі нақты талаптан асып түсті, бірақ бөгет іске қосылғаннан бері талаптың өсуі гидроэнергия өндірісін екі есеге арттырды. Гананың өнеркәсіптік және экономикалық дамуы Акосомбо электр станциясының қуатынан асып түсетін электр энергиясына деген сұранысты күшейтті. 1981 жылы Акосомбодан төмен орналасқан Кпонгта кішірек бөгет салынды, сондай-ақ гидроэнергия өндірісін сақтау үшін Акосомбода қосымша жаңартулар қажет болды. 2007 жылдың соңында Вольта өзенінің су жиналатын алабындағы ауыр жаңбырлар осы алаңдаушылықтың көп бөлігін басып тастады. 2010 жылы бөгеттегі су деңгейі ең жоғары көрсеткішке жетті, бұл суқоймадағы шлюздерді ашуға әкеп соқты, және бірнеше апта бойы көлден су ағызылып, төменгі ағыста су тасқынына себеп болды.

Тиісті әсерлері

Акосомбо бөгеті көл көлігінің пайда болуы, балық шаруашылығының өсуі, жағалау бойындағы жаңа егіншілік және туризм арқасында бірқатар өнеркәсіптік және экономикалық салаға пайда келтірді. Алайда, бөгет салынғаннан бері осы аурулардың саны едәуір артты. Әсіресе, Вольта көлі құрылғаннан бастап, жаңадан қоныстанған елді мекендерде аурудың таралуы күрт өсті, ал елді мекеннің инфекцияға шалдығу ықтималдығы көлге жақындығымен тікелей байланысты.

Құйылуы

2023 жылға дейін Акосомбо бөгетінің тұрғындары соңғы рет 2010 жылы бөгеттен бақылаумен жіберілген судың салдарынан су тасқынына ұшыраған. 2023 жылдың 15 қыркүйегінде Вольта өзені басқармасы (VRA) Шығыс аймағындағы Акосомбо және Кпонг бөгеттерінен суды бақылаулы түрде жіберуді бастады. Бұл бақылаулы жіберу төменгі Вольта бассейні бойындағы елді мекендерде су тасқынына әкеліп, қуат беруде үзілістерге себеп болды. Көптеген зардап шеккендер су тасқынынан салдарынан мүлкін және күнкөрісін жоғалтты. Зардап шеккендердің арасында су тасқынынан қираған егістік жерлер, үйлер мен мүліктер бар. "Менің барлық егістігім су астында, үйім де. Мен тек киімдерімді ғана алып шыға алдым. Бұл үйді салуға 14 жыл кетті, енді баратын жерім жоқ, басқа жерім де жоқ", - деді бір зардап шеккен адам.