Кіріспе
Математикалық есептеулерде ерекше дағдылы адам. Ақыл-ой калькуляторы немесе адам-калькулятор – ақыл-ой есептеудің белгілі бір саласында (мысалы, үлкен сандарды қосу, алу, көбейту немесе бөлу) өте қабілетті адам. 2005 жылы Майкл У. О'Бойл басқарымындағы, бұрын Австралияда жұмыс істеген, қазір Техас Техникалық университетінде қызмет ететін американдық психологтар тобы, есептеу шеберлерінің ақыл-ой операциялары кезіндегі қан ағынын МРТ сканері арқылы зерттеді. Бұл математикалық дарынды адамдардың миындағы математикалық операцияларға жауапты бөліктерге қан ағынының жоғарылауы, әдеттегіден көп екенін көрсетті. Қазіргі заманғы электрондық калькуляторлар мен компьютерлер пайда болғанға дейін, CERN сияқты зерттеу орталықтарында ақыл-ой калькуляторларына зор сұраныс болды. Мысалы, Стивен Б. Смиттің 1983 жылғы «Ұлы ақыл-ой калькуляторлары» кітабын немесе 2016 жылғы «Жасырын суреттер» кітабын және одан түсірілген фильмді қараңыз.
A mental calculator or human calculator is a person with a prodigious ability in some area of mental calculation (such as adding, subtracting, multiplying or dividing large numbers). In 2005, a group of researchers led by Michael W. O'Boyle, an American psychologist previously working in Australia and now at Texas Tech University, has used MRI scanning of blood flow during mental operation in computational prodigies. These math prodigies have shown increases in blood flow to parts of the brain responsible for mathematical operations during a mental rotation task that are greater than the typical increases. Mental calculators were in great demand in research centers such as CERN before the advent of modern electronic calculators and computers. See, for instance, Steven B. Smith's 1983 book The Great Mental Calculators, or the 2016 book Hidden Figures and the film adapted from it.
Чемпиондық саналық есептеу құралдары
Ментальды есептеу әлем кубогы – әлемдегі ең жақсы ментальды есептеушіні, сондай-ақ көбейту немесе күнтізбе есебі сияқты ментальды есептеудің нақты түрлеріндегі үздіктерді анықтауға бағытталған халықаралық жарыс. Ақыл-ой спорттарының Олимпиадасы 1998 жылдан бері жыл сайын әлем чемпионаттарын өткізіп келеді. The Mind Sports Organisation ментальды есептеудегі бес үлкен шеберді мойындайды: Роберт Фонтейн (1999), Джордж Лейн (2001), Герт Митринг (2005), Крис Брайант (2017) және Венцель Грюсс (2019), сондай-ақ бір халықаралық шебер – Энди Робертшоу (2008). 2021 жылы Арян Нитин Шукла бар болғаны 11 жасында ең жас чемпион атанды. Үндістандық Шакүнтала Деви Гиннес рекордтар кітабында жиі еске алынады. Үндістандық Нилаканта Бхану Пракаш калькулятор жылдамдығын басып өтуі үшін "Лимка" рекордтар кітабында да жиі жазылған. Шри-Ланкалық малайзиялық артист Яашвин Сараванан 2019 жылғы «Азияның дарыны» байқауында күміс жүлде алды.
Дюна
Франк Герберттің "Дюна" романында, ментаттар деп аталатын, арнайы дайындалған ойлау шеберлері толығымен механикалық компьютерлердің орнын басты. Романдағы маңызды көмекші кейіпкерлердің бірі – Питер Де Врис және Тюфир Хават – ментаттар. Пауль Атреид бастапқыда оның білместен, осындай шебер ретінде тәрбиеленді. Дегенмен, бұл ментаттар математикалық есептеулермен айналыспайды, олардың шеберлігі – түрлі деректерді толық жаттау. Мысалы, Тюфир Хават кен өндіру операциясының әртүрлі егжей-тегжейлерін, соның ішінде жабдықтардың санын, оларды басқаратын адамдарды, кіріс пен шығындарды және тағы басқаларын айта алады. Романда ол ешқашан академиялық математикалық есептеулер жасайтыны көрсетілмейді. Ментаттардың құндылығы – адамдар сияқты деректерді сақтау қабілетінде, себебі "ойлайтын машиналар" заңмен тыйым салынған.
Матильда
Роалд Дальдың "Матильда" романында басты кейіпкердің ерекше есептеу дағдылары көрсетілген, ол әкесінің кірісін қағазға түсірмей-ақ есептеп шығарады. Сабақ барысында (ол бастауыш мектептің бірінші сынып оқушысы) ол ірі сандарды көбейтуді көзбен шапшаң түрде шешеді.
Басқа
1988 жылғы "Жаңбырлы адам" фильмінде савант синдромы бар Реймонд Бэббит, басқа да қабілеттерімен қатар, үлкен сандарды есептеуге қабілетті. Роберт А. Хайнлайнның "Матусалахтың балалары" атты ғылыми-фантастикалық әңгімесінде Эндрю Джексон "Слипстик" Либби есептеуде ерекше дарынға ие. USA Network-тің "Suits" заңдық драмасында басты кейіпкер Майк Росс екі қызға әсер ету үшін басында үлкен сандарды көбейтуді сұрайды және сәтті орындайды. Харуки Муракамидің "Қатты қайнатылған әлем және әлемнің соңы" романында "Калькутектер" деп аталатын ақыл-ой есептеушілерінің тобы миының жабық бөлігінде шифрлау жұмыстарын жүргізеді, ал нәтижелеріне олардың қалыпты ес-түсінен қол жеткізе алмайды. Fox телеарнасының "Малькольм ортада" сериалында Малькольм Уилкерсон таңғажайып автоматты есептеулер көрсетеді, бұл оның отбасы оны "ерекше" деп ойлап қорқуына және інісінің "Малькольм робот па?" деп сұрауына себеп болады. 1991 жылғы "Кішкентай Тейт" фильмінде Фред Тейт ақыл-ой есептеу жарысы кезінде көрермендер алдында жауапты айқайлап шығарады. 1990-жылдардағы NBC телеарнасының "NewsRadio" сериалында репортер/продюсер Лиза Миллер өнімдерді, бөлімдерді және квадрат түбірлерді санақсыз, жылдам және сұраныс бойынша есептей алады. 1997 жылғы "Куб" ғылыми-фантастикалық триллерінде тұтқынның бірі – Казан, ақыл-жағынан кемтар болып көрінеді, бірақ кейін фильмде ол аутизммен күресіп, басындағы сандарды есептей алатын савант екені анықталады. 1998 жылғы Даррен Ароновскийдің "Пи" фильмінде Максимилиан Коэнге жас бала калькулятормен бірнеше рет үлкен көбейту мен бөлуді ойша жасау ұсынылады, ол оны дереу және дұрыс орындайды. 1998 жылғы "Меркурийдің көтерілуі" фильмінде 9 жасар аутистік савант, математикалық қабілеттерімен құпия үкіметтік кодты бұзады. 2006 жылғы "Шындықтан да қиын" фильмінде басты кейіпкер Гарольд Крик әріптестерінің өтініші бойынша жылдам арифметикалық есептеулер жасай алады. 2007 жылғы "Үлкен жарылыс теориясы" сериалында басты кейіпкер Шелдон Купер теориялық физика зерттеулері үшін санақтарды және шешімдерді ойша есептейді. 2008 жылғы "Жаман нұсқау" сериалында басты кейіпкер Уолтер Уайт өзінің келісімдеріне қатысты көптеген сандарды, мысалы, пайда мен өндіріс шығындарын, толығымен ойша есептейді. 2009 жылғы жапондық анимациялық фильм "Жазғы соғыстарда" басты кейіпкер, математикалық гений Кенджи Койсо, OZ виртуалды әлемінің қауіпсіздік жүйесімен жасалған математикалық шифрлау кодтарын ойша бұза алады. Ол сондай-ақ, адамның туған күніне сүйене отырып, аптаның қай күнінде туғанын анықтай алады. Fox телеарнасының тағы бір сериалы "Шеткер" сериалының үшінші маусымының үшінші эпизодында Оливия және оның "Шеткер" бөлімінің мүшелері ауыр когнитивтік бұзылуы бар, тәжірибелік ноотроптармен емделген адамға кездеседі, нәтижесінде ол математикалық генийге айналады. Адам бір мезгілде жүздеген теңдеуді есептей алады, бұл оған бастапқы когнитивтік бұзылу күйіне оралудан сақтануға көмектеседі. 2012 жылғы "Safe" фильмінде математикалық дарынға ие қызды қытайлық триада қолдану үшін ұрлап алады. 2014 жылғы "Scorpion" сериалында Сильвестр Додд, 175 IQ-сы бар дарынды математик және статистик, "адам калькуляторы" деп сипатталады. 2016 жылғы "Бухгалтер" фильмінде Кристиан Вольф, көптеген қылмыстық ұйымдардың ішкі қаржылық алдауларын қадағалайтын аутизммен күресіп жүрген адам. 2017 жылғы "Gifted" фильмінде интеллектуалды дарынға ие жеті жасар Мэри Адлер өзінің жеңгесі мен әжесі арасындағы қорғаншылыққа қатысты сот дауына себеп болады. 2020 жылы үнді математигі, жазушысы, астрологы және психикалық калькуляторы Шакунтала Девидің өмірі туралы "Шакунтала Деви" атты фильм түсірілді.