Көне грек-рим риторикасындағы есте сақтау әдістері

Кіріспе

Ежелгі римдік және грек риторикалық трактаттарында қабылданған есте сақтау техникалары

Лоци әдісі – ақпаратты еске түсіруді жақсарту үшін таныс кеңістіктік ортаны визуализациялауды пайдаланатын есте сақтауды күшейту стратегиясы. Лоци әдісі сондай-ақ естелік саяхат, естелік сарай, саяхат әдісі, естелік кеңістіктер немесе ой сарайы техникасы деп те аталады. Бұл әдіс – ежелгі римдік және грек риторикалық трактаттарында (анонимді Rhetorica ad Herennium, Цицеронның De Oratore және Квинтилианның Institutio Oratoria) қабылданған мнемоникалық құрал. Көптеген есте сақтау жарыстарының чемпиондары бұл техниканы бет-әлпеттерді, сандарды және сөздер тізімін еске түсіру үшін қолданады. Бұл термин психология, нейробиология және есте сақтау саласындағы мамандандырылған еңбектерде жиі кездеседі, бірақ ол кем дегенде он тоғызыншы ғасырдың бірінші жартысында риторика, логика және философия бойынша жазылған еңбектерде де ұқсас мағынада қолданылған. Джон О’Киф және Линн Надел “лоци әдісі” деп атаған, ежелгі гректер мен римдіктерге белгілі және Йейтс (1966) өзінің “Есте сақтау өнері” кітабында, ал Лурия (1969) сипаттаған қиял техникасын айтады. Бұл техникада адам қандай да бір ғимараттың жоспарын, көшедегі дүкендердің орналасуын немесе дискретті локустардан тұратын кез келген географиялық нысанды жаттайды. Бірнеше затты есте сақтағысы келгенде, адам сол локустар арқылы қиялында “серуендейді” және әр локустың ерекшеліктерімен байланыстырып, әрқайсысына бір затты бейнелейді. Заттарды еске түсіру үшін локустар арқылы қайта “серуендеу” қажет, бұл соңғыларына қажетті элементтерді белсендіруге мүмкіндік береді. Бұл техниканың тиімділігі жақсы дәлелденген (Ross and Lawrence 1968, Crovitz 1969, 1971, Briggs, Hawkins and Crovitz 1970, Lea 1975), сондай-ақ оны қолдану кезінде араласудың аздығы да анықталған. Осы жад жүйесінде есте сақталуға тиіс заттар нақты физикалық орындармен ойша байланыстырылады. Әдіс тәртіпті орнату және есте сақтау мазмұнын еске алу үшін жатталған кеңістіктік қатынастарға сүйенеді. Бұл “Саяхат әдісі” деп те аталады, ол байланысты заттардың тізімін сақтау үшін қолданылады, немесе “Рим бөлмесі” әдісі, ол байланыссыз ақпаратты сақтау үшін тиімдірек.

The method of loci is a strategy for memory enhancement, which uses visualizations of familiar spatial environments in order to enhance the recall of information. The method of loci is also known as the memory journey, memory palace, journey method, memory spaces, or mind palace technique. This method is a mnemonic device adopted in ancient Roman and Greek rhetorical treatises (in the anonymous Rhetorica ad Herennium, Cicero's De Oratore, and Quintilian's Institutio Oratoria). Many memory contest champions report using this technique to recall faces, digits, and lists of words. It is the term most often found in specialised works on psychology, neurobiology, and memory, though it was used in the same general way at least as early as the first half of the nineteenth century in works on rhetoric, logic, and philosophy. John O'Keefe and Lynn Nadel refer to: "the method of loci", an imaginal technique known to the ancient Greeks and Romans and described by Yates (1966) in her book The Art of Memory as well as by Luria (1969). In this technique the subject memorizes the layout of some building, or the arrangement of shops on a street, or any geographical entity which is composed of a number of discrete loci. When desiring to remember a set of items the subject 'walks' through these loci in their imagination and commits an item to each one by forming an image between the item and any feature of that locus. Retrieval of items is achieved by 'walking' through the loci, allowing the latter to activate the desired items. The efficacy of this technique has been well established (Ross and Lawrence 1968, Crovitz 1969, 1971, Briggs, Hawkins and Crovitz 1970, Lea 1975), as is the minimal interference seen with its use. The items to be remembered in this mnemonic system are mentally associated with specific physical locations. The method relies on memorized spatial relationships to establish order and recollect memorial content. It is also known as the "Journey Method", used for storing lists of related items, or the "Roman Room" technique, which is most effective for storing unrelated information.

Әдіс

Rhetorica ad Herennium және көптеген басқа да дереккөздер локус әдісін жадты күшейту үшін басқа да егжей-тегжейлі кодтау формаларымен (яғни, көру, есту немесе басқа да ерекшеліктерді қосу) біріктіруді ұсынады. Дегенмен, кеңістіктік жадтың күштілігіне байланысты, нақты немесе ойдағы орындарға қосымша өңдеместен объектілерді орналастыру ғана қарапайым байланыстар үшін тиімді болуы мүмкін. "Локус әдісінің" бір түрі – ойдағы жерлерді (үйлер, сарайлар, жолдар және қалалар) жасау, оларға да сол процедура қолданылады. Бастапқы құру кезінде қосымша шығын бар екені белгілі, бірақ содан кейін нәтиже стандартты локус әдісімен сәйкес келеді. Мұның артықшылығы – әрқайсысы бір тақырыпты немесе зерттеу саласын көрсететін қалалар мен қалаларды құру, осылайша ақпаратты тиімді сақтауға және ұзақ мерзімді жадқа қажетті үнемі қайта қарауға ыңғайлы жағдай жасау. "Локус әдісіне" сілтеме жасайтын нәрсе бүгінгі күнге дейін ағылшын тіліндегі "біріншіден", "екіншіден" және т.б. фразаларда сақталып қалған. Бұл техника екінші тілдің сөздік қорын үйренуде де қолданылады, полиглот Тимоти Донер 2014 жылғы TED сөйлесінде бұл туралы айтқан.

Терминнің қолданылуы

Атау қатаң түрде қолданылмайды. Кейбір жағдайларда ол жады өнері деп белгілі нәрсеге қатысты, оның бастауы, дәстүр бойынша, Симонидтің Кеостық және құлаған банкет залының оқиғасымен байланысты. Мысалы, Стивен М. Косслин Симонидтің жақында қайтыс болған қонақтардың жүздерін еске түсіру үшін отырған жерлерін қалай пайдаланғанын баяндағаннан кейін: «Оның бұл түсінігі гректер локу әдісі деп атаған техниканың дамуына әкелді, ол – есте сақтауды бейнелер арқылы жақсартудың жүйелі тәсілі» дейді. Скойлс және Саган «Локу әдісі» деп аталатын ежелгі есте сақтау техникасы, онда естеліктер тікелей кеңістіктік карталарға сілтеме жасалады, оның бастауы Симонидтің оқиғасымен байланысты екенін көрсетеді. Мнемоникалық әдістер туралы айта отырып, Верли Уильямс: «Осындай стратегиялардың бірі – Симонид, б.з.б. V-VI ғасырлардағы грек ақыны әзірлеген «локу» әдісі» дейді. Лофтус Симонидтің негізін қалау оқиғасын келтіреді (шамалы өзгертілген Франсис Йейтстен алынған) және жады өнерінде кеңістікті пайдаланудың ең негізгі аспектілерін сипаттайды. Ол: «Осы ерекше мнемоникалық техника «локу әдісі» деп аталды» дейді. Ежелгі мнемоникалық техникада орын немесе позиция маңызды рөл атқаратын болғанмен, «локу әдісі» деген атау кеңістікке негізделген есте сақтау схемаларын белгілеу үшін ғана қолданылмаған. Басқа жағдайларда атау көбінесе дәйекті, бірақ нақтырақ: «Локу әдісі – адамның үйінің визуалды картасын жасауды қамтитын мнемоникалық құрал». Бұл терминді қате түсінуге болады: жоғарыда аталған жұмыстарда асығыс сипатталған жады өнерінің ежелгі принциптері мен техникалары бейнелер мен орындарға бірдей тәуелді болды. «Локу әдісі» деген атау екі элементтің де маңыздылығын жеткізбейді. Жады өнерін немесе өнерлерін оқыту, классикалық антикалық дәуірде куәландырылғандай, бұл тақырыпты қарастыруда әлдеқайда кең және толық болды.

The designation is not used with strict consistency. In some cases it refers broadly to what is otherwise known as the art of memory, the origins of which are related, according to tradition, in the story of Simonides of Ceos and the collapsing banquet hall. For example, after relating the story of how Simonides relied on remembered seating arrangements to call to mind the faces of recently deceased guests, Stephen M. Kosslyn remarks "[t]his insight led to the development of a technique the Greeks called the method of loci, which is a systematic way of improving one's memory by using imagery." Skoyles and Sagan indicate that "an ancient technique of memorization called Method of Loci, by which memories are referenced directly onto spatial maps" originated with the story of Simonides. Referring to mnemonic methods, Verlee Williams mentions, "One such strategy is the 'loci' method, which was developed by Simonides, a Greek poet of the fifth and sixth centuries BC." Loftus cites the foundation story of Simonides (more or less taken from Frances Yates) and describes some of the most basic aspects of the use of space in the art of memory. She states, "This particular mnemonic technique has come to be called the "method of loci". While place or position certainly figured prominently in ancient mnemonic techniques, no designation equivalent to "method of loci" was used exclusively to refer to mnemonic schemes relying upon space for organization. In other cases the designation is generally consistent, but more specific: "The Method of Loci is a Mnemonic Device involving the creation of a Visual Map of one's house." This term can be misleading: the ancient principles and techniques of the art of memory, hastily glossed in some of the works, cited above, depended equally upon images and places. The designator "method of loci" does not convey the equal weight placed on both elements. Training in the art or arts of memory as a whole, as attested in classical antiquity, was far more inclusive and comprehensive in the treatment of this subject.

Ғарыштық емделу және мидың нақты белсенділігі

"Жоғары сақтау қабілетіне ие адамдардың" миын сканерлеу көрсеткендей, олардың 90% локус әдісін қолданады. Бұл мидың кеңістіктік санаға қатысты аймақтарын – медиалдық париеттік қабықшаны, ретросплениалдық қабықшаны және оң артқы гиппокампты белсендіруді қамтиды. Медиалдық париеттік қабықша ақпаратты кодтау және қайтару процесімен ең тікелей байланысты. Медиалдық париеттік қабықшасы зақымдалған науқастар белгілі бір орындарды нақты белгілермен байланыстыруда қиындықтарға тап болады; олардың көпшілігі бағыт беруге немесе бағытты ұстануға шамасы келмейді және жиі жолдарынан адасып қалады. Ретросплениалдық қабықша да жад және навигациямен байланысты. Сыңарларға жасалған ретросплениалдық қабықшаның ірі зерлі түйіршікті зақымдануының әсерін зерттеу барысында, зерттеушілер бұл қабықшаның зақымдануы кеңістіктік оқыту қабілетін нашарлататынын анықтады. Бұл аймақта зақымдалған сыңарлар лабиринттің қай бөліктеріне барғанын еске түсіре алмады, лабиринттің әртүрлі тармақтарын сирек зерттеді, келесі сынақтарда лабиринтті еске түсірмеді және толыққанды жұмыс істейтін ретросплениалдық қабықшасы бар сыңарларға қарағанда лабиринттің соңына жету үшін көбірек уақыт жұмсады. Когнитивтік нейробиология саласындағы классикалық зерттеуде О’Киф және Надел «гиппокамп – бұл жүйкелік жад жүйесінің ядросы, ол организмнің тәжірибесі мен оқиғаларын орналастыратын және өзара байланыстыратын объективті кеңістіктік құрылымды қамтамасыз етеді» деген гипотезаны ұсынды. Бұл теория көптеген пікірталастарға және қосымша зерттеулерге себеп болды. Бір зерттеуші былай деп атап көрсетті: «Гиппокамп біздің навигациялау, есте сақтау және болашақ оқиғаларды елестету қабілетіміздің негізін құрайды. Гиппокамптың миллиондаған нейрондарының қызметі осы функцияларды қалай атқаратыны – нейробиологияның маңызды мәселесі болып табылады, онда гиппокамптың нейрондық кодының мөлшері, сиректігі және ұйымдастырылуы талқыланады». Жақында жүргізілген зерттеуде, жад чемпионаттарының демалыс кезінде мидың нақты аймақтық ерекшеліктерін көрсетпегені анықталды, бірақ бақылау тобымен салыстырғанда мидың функционалдық желісінің байланысында тарап кеткен өзгерістер байқалды. Еріктілер алты апта бойы локус әдісін қолдануды үйренгенде, оқыту ми байланысының өзгеруіне әкелді, бұл жад чемпиондары мен бақылау тобын ажырататын ми желісінің ұйымдастырылуымен ұқсас болды.

Brain scans of "superior memorizers", 90% of whom use the method of loci technique, have shown that it involves activation of regions of the brain involved in spatial awareness, such as the medial parietal cortex, retrosplenial cortex, and the right posterior hippocampus. The medial parietal cortex is most associated with encoding and retrieving of information. Patients who have medial parietal cortex damage have trouble linking landmarks with certain locations; many of these patients are unable to give or follow directions and often get lost. The retrosplenial cortex is also linked to memory and navigation. In one study on the effects of selective granular retrosplenial cortex lesions in rats, the researcher found that damage to the retrosplenial cortex led to impaired spatial learning abilities. Rats with damage to this area failed to recall which areas of the maze they had already visited, rarely explored different arms of the maze, almost never recalled the maze in future trials, and took longer to reach the end of the maze, as compared to rats with a fully working retrosplenial cortex. In a classic study in cognitive neuroscience, O'Keefe and Nadel proposed "that the hippocampus is the core of a neural memory system providing an objective spatial framework within which the items and events of an organism's experience are located and interrelated." This theory has generated considerable debate and further experiment. It has been noted that "[t]he hippocampus underpins our ability to navigate, to form and recollect memories, and to imagine future experiences. How activity across millions of hippocampal neurons supports these functions is a fundamental question in neuroscience, wherein the size, sparseness, and organization of the hippocampal neural code are debated." In a more recent study, memory champions during resting periods did not exhibit specific regional brain differences, but distributed functional brain network connectivity changes compared to control subjects. When volunteers trained use of the method of loci for six weeks, the training induced changes in brain connectivity were similar to the brain network organization that distinguished memory champions from controls.

Шығармалық бейнелер

Лоци әдісінің көркем бейнелері ежелгі грек мифтеріне дейін жетеді. Томас Харристің "Ганнибал" (1999) және "Ганнибалдың қайта оянуы" (2006) романдарында Ганнибал Лектердің естелік сарайының толыққанды сипаттамасы берілген. Біз оның санасының жылдам қимылымен кіреберістен Маусымдардың Ұлы залына қарай ілесіп қаламыз. Сарай Симонид Кеостың тапқан және төрт жүз жылдан кейін Цицерон жетілдірген қағидаларына сәйкес салынған; ол кең, жоғары төбелі, әртүрлі заттармен және көзге ұнатушы, кейде таң қалдыратын, тіпті абсурдты, көбінесе әдемі кескіндермен безендірілген. Бөлмелер жақсы орналасқан және жақсы жарықтандырылған, алып музейдегідей. Сурет алдындағы еденде, нақты өлшемдегі боялған мәрмәрдан жасалған кескін орналасқан. Арлингтон ұлттық зиратындағы шеруді отыз үш жасар Иса бастап келеді, ол 1927 жылғы "Тин Лиззи" есімді "Форд" жүк көлігін тізгіндейді, ал жүк көлігінің артында Ж. Эдгар Гувер туту киіп, көзге көрінбейтін көрермендерге қош қол бұлғайды. Оның артында иығына тіреп ұстаған .308 калибрлі "Энфилд" мылтығымен Кларис Старлинг қадам басады. "Бордертаун" (2016) сериалының бірінші эпизодында детектив Кари Сорйонен естелік сарайының тұжырымын түсіндіреді, ал серия бойы ол жертөлесіндегі еденге таспамен тікбұрыштар салып, олардың ішіндегі маңызды орындарды көзге елестетеді. 2008 жылдың соңында көрсетілген "Менталист" телесериалында естелік сарайлары бірнеше рет айтылады. Басты кейіпкер Патрик Джейн карталарды жаттау және сәтті ойын ойнау үшін естелік сарайын пайдаланатынын мәлімдейді. Екінші маусымның он бірінші эпизодында Джейн әріптесі Уэйн Ригсбиге естелік сарайын қалай салу керегін үйретеді, олардың үлкен көлемдегі ақпаратты бірден жаттауға көмектесетінін түсіндіреді. "The Reunion Job" телешоуының Leverage сериалының үшінші маусымындағы екінші эпизодында қылмыстық команда технологиялық алыптың Рим бөлмесін "бұзуға" тиіс, өйткені ол өзінің мектептегі сыныптасынан естелік сарай жасап, парольдерін жаттаған. 2003 жылғы "Арман аулаушы" фильмінде Джонси кейіпкерінің күрделі естелік сарайы бар, ол сюжетте маңызды рөл атқарады және фильмде бірнеше рет көрсетіледі, Джонсидің естеліктеріне қол жеткізуін бейнелеу үшін оның ішінде жүріп өтетін физикалық ғимарат ретінде бейнеленген. 2010 жылы көрсетілген BBC телесериалы "Шерлокта" басты кейіпкер әртүрлі нәрселерді есте сақтау үшін сана сарайларын пайдаланады. Хилари Мантелдің 2009 жылғы "Волк Холл" романында Томас Кромвеллдің көркем образы "естелік сарайы" әдістерін және оны қалай қолданатынын сипаттайды. 2017 жылғы "Жақсы дәрігер" медициналық драмасында сериалдың басты кейіпкері Шон Мерфи түрлі медициналық диагноздарды анықтау үшін Лоци әдісін қолданады. 2020 жылғы "The Sinking City" видеоойынында басты кейіпкер Чарльз Уинфилд қызығушылық тудыратын орындарды сана сарайы мәзірінде сақтайтын детектив болып табылады. 2020 жылғы "Twin Mirror" видеоойынында басты кейіпкер Сэм Хиггс естеліктерін қайта жасау және тергеу үшін ойынның әртүрлі нүктелерінде сана сарайын пайдаланады. 2023 жылғы "Alan Wake II" видеоойынында ФБР агенті Сага Андерсон істерді және олармен байланысты дәлелдерді қарау үшін "Ақыл-ой орны" деп аталатын бейімделген нұсқаны қолданады.

Fictional portrayals of the method of loci extend as far back as ancient Greek myths. In the novels Hannibal (1999) and Hannibal Rising (2006), by Thomas Harris, a detailed description of Hannibal Lecter's memory palace is provided. We catch up to him as the swift slippers of his mind pass from the foyer into the Great Hall of the Seasons. The palace is built according to the rules discovered by Simonides of Ceos and elaborated by Cicero four hundred years later; it is airy, high ceilinged, furnished with objects and tableaux that are vivid, striking, sometimes shocking and absurd, and often beautiful. The displays are well spaced and well lighted like those of a great museum. [ ] On the floor before the painting is this tableau, life sized in painted marble. A parade in Arlington National Cemetery led by Jesus, thirty three, driving a '27 Model T Ford truck, a "Tin Lizzie", with J. Edgar Hoover standing in the truck bed wearing a tutu and waving to an unseen crowd. Marching behind him is Clarice Starling carrying a .308 Enfield rifle at shoulder arms. In the first episode of Bordertown (2016), detective Kari Sorjonen explains the memory palace concept, and, throughout the series, he marks rectangles with tape on his basement floor where he stands to imagine himself at various significant loci in a case, organized into memory palaces. The television series The Mentalist, which premiered in late 2008, mentions memory palaces on multiple occasions. The main character Patrick Jane claims to use a memory palace to memorise cards and gamble successfully. In the eleventh episode of season two, Jane teaches his colleague Wayne Rigsby how to construct a memory palace, explaining that they are good for memorising large chunks of information at a time. In "The Reunion Job", Episode 2 of Season 3 of the television show Leverage, the criminal team must "hack" the Roman Room of a tech giant, as he's created a memory palace out of his senior in high school to remember his passwords. In the 2003 film Dreamcatcher, the character Jonesy has an elaborate memory palace which plays a major role in the plot and is shown several times in the film, depicted as a physical building that Jonesy is walking through as a way to represent him accessing the memories. In the BBC television series Sherlock, which premiered in 2010, the title character uses mind palaces to remember various things throughout the show. In Hilary Mantel's 2009 novel Wolf Hall, the fictionalized version of Thomas Cromwell describes "memory palace" techniques and his uses of it. In the 2017 medical drama The Good Doctor, series protagonist Shaun Murphy uses the Method of Loci to figure out various medical diagnoses. In the 2020 video game The Sinking City, the main character Charles Winfield is a detective that keeps points of interest in a mind palace menu. In the 2020 video game Twin Mirror, the main character Sam Higgs uses the mind palace in various points of the game to relive memories and investigate. In the 2023 video game Alan Wake II, FBI Agent Saga Anderson uses an adapted version, which she calls the "Mind Place", throughout the story to review cases and associated evidence.