Кіріспе

Попхэм колониясы (Сагадахок колониясы деп те аталады) – Солтүстік Америкадағы қысқа ғұмырлы ағылшын отарлауы. Ол 1607 жылы Плимут компаниясымен құрылды және қазіргі Фиппсбург қаласында, Мэн штатында, Кеннебек өзенінің сағасына жақын орналасқан. Ол өзінің табысты бәсекелесі – Джеймстаун колониясынан бірнеше ай кейін құрылды. Бұл колония 1607 жылдың 4 мамырында (Ескі стиль бойынша 14 мамыр) Лондон компаниясымен қазіргі Вирджиния штатының Джеймс-Сити округінде құрылды. Попхэм колониясы – болашақта Жаңа Англия деп аталатын аймақтағы екінші колония. Алғашқы колония – қазіргі Кале қаласының жанында орналасқан Сент-Круа аралы болды. (Сент-Круа аралы 1604 жылдың маусымында қоныстанды, содан кейін 1605 жылы Самуэль де Шамплен Фанди шығанағына көшірді). Попхэм тек 14 айдан кейін тасталды, бұл Жаңа әлемде сәттілік болмағандықтан емес, меценаттардың және алғашқы колония президентінің қайтыс болуына байланысты болды. 1607 және 1608 жылдары Попхэмдегі отаршылардың өмірінен айырылғандардың саны Джеймстаундағыдан әлдеқайда аз болды. Жаңа әлемде ағылшыздар салған алғашқы мұхитқа жүретін кеме Попхэм колониясының жылында аяқталып, Атлант мұхиты арқылы Англияға қайтып келді. Сагадахок Вирджиниясы деп аталған пиннас, әрине, теңізге лайықты болды және 1609 жылы сэр Кристофер Ньюпорттың тоғыз кемеден тұратын үшінші жабдықтау миссиясының бөлігі ретінде Атлантты сәтті кесіп өтті. Кішкентай Вирджиния үш күндік қатты дауылдан аман қалды, ол қызылшаң дауыл деп есептелді және Бермудада миссияның жаңа үлкен флагманы Sea Venture-ді қиратты. Попхэм колониясының нақты орны 1888 жылға дейін белгісіз болды, сол кезде Испанияның Симанкастағы Бас мұрағатында осы орынның жоспары табылды. Бұл жоспар Мэн штатының Попхэм-Бич мемлекеттік паркінің жанындағы Сабино-Хед орнымен дәл сәйкес келді. Кейіннен 1994 жылы жүргізілген археологиялық зерттеулер жоспардың орналасқан жері мен дәлдігін растады. Бұл орын тарихи орындардың ұлттық тізіліміне енгізілген.

Негізін қалау

Попхэм – Плимут компаниясының жобасы болды, ал Плимут компаниясы 1606 жылы король Джеймс Вирджинияны қоныстандыру үшін инвесторлардан жеке қаражат жинау мақсатында құрған Вирджиния компаниясының екі бәсекелес бөлігінің бірі еді. Ол кезде "Вирджиния" атауы Солтүстік Американың бүкіл шығыс жағалауына, испан Флоридасынан қазіргі Канададағы Жаңа Францияға дейін қолданылды. Бұл аймақ техникалық тұрғыдан испан коронасының иелігінде болды, бірақ испандықтар оны иеленбеген. Плимут компаниясына патшалық жарғы берілді және 38° және 45° солтүстік ені аралығындағы жағалауға құқық берілді; ал қарсыласы Лондон компаниясына 34° және 41° солтүстік ені аралығындағы жағалау берілді. Колонистер алдымен өздерінің араласпайтын аумақтарында қоныстандыру жұмыстарын бастауға тиіс болды; ал 38° және 41° аралығындағы үлесті аймақ оны отарлауға "жеткілікті күшті" екенін дәлелдеген алғашқы компанияға берілер еді.

Көшіп келушілер

1606 жылы тамызда Плимут компаниясының алғашқы кемесі «Ричард» теңізге шықты, бірақ қараша айында испандықтар Флоридаға жақын жерде оны тоқтатты. Келесі әрекет сәтті болды. 1607 жылы 31 мамырда екі кемемен 120-ға жуық колонист (барлығы ерлер мен ұлдар) Плимуттан аттанды. Олардың мақсаты – бағалы металдар, дәмдеуіштер, терілер саудасын жасау және жергілікті орман ағаштарынан ағылшын кемелерін салуға болатынын көрсету еді. Джордж Попхэм колонияның президенті және «Құдайдың сыйы» кемесінің капитаны болды. Рали Гилберт – сэр Хамфридің ұлы – колонияның адмиралы (бас қолбасшыдан кейінгі екінші тұлға) және «Мэри мен Джон» кемесінің капитаны еді. Бұл екеуінің де теңізші емес екені мәлім, ал «Мэри мен Джон» кемесінің офицерлері Роберт Дэвис және Джеймс Дэвис болды. Кеме журналы мен сапар және колонияның алғашқы 6 аптасы туралы күнделік Попхэм колониясы туралы маңызды мәліметтердің негізгі көзі болып табылады. (Ол өзінің басты қаржылық демеушісі, сэр Джон Попхэмнің атымен «Попхэм» деп аталды.) Күнделік Лондондағы Ламбет мұражайында сақталады. Кейін Джеймс Дэвис колонистер салған «Вирджиния» кемесінің капитаны болды, ол Атлантика мұхитын кем дегенде екі рет кесіп өтті. Роберт пен Джеймс Англияның Девон аймағынан шыққан теңізшілер отбасынан екені мүмкін. Сэр Джон Попхэм Англияның Лорд-бас судьясы болды, ал Гилберт – сэр Хамфри Гилберттің ұлы және сэр Уолтер Рэлидің жартылай туысы. Басқа демеушілердің қатарында Плимуттың әскери губернаторы сэр Фердинандо Горджес те болды. Колониядағы оқиғалар туралы көптеген ақпарат оның хаттары мен естеліктерінен алынған. Колонистердің арасында сэр Эдвард Сеймурдың немересі, Сомерсет герцогы және королева Джейн Сеймурдың ағасы, пастор Ричард Сеймур де болды. Экспедицияға 9 кеңес мүшесі және тағы 6 джентльмен қатысты, ал қалғандары – сарбаздар, шеберлер, шаруалар және саудагерлер еді. Тамыз айында олар Пемакуидке жетіп, 1605 жылы Джордж Веймут тұтқындаған жергілікті тұрғын, Скидварресті қайтарды. «Құдайдың сыйы» 1607 жылы 13 тамызда Кеннебек өзенінің (сол кезде Сагадахок өзені деп аталған) сағасына жетті. «Мэри мен Джон» үш күннен кейін келді. Олар бірден үлкен жұлдыз тәрізді Форт Сент-Джордж құрылысын бастады.

Сент-Джордж бекінісі

Форт Сент-Джордж, Англияның қасиетті әулиесінің құрметіне аталған, қазіргі Бат қаласынан оңтүстікке қарай 16 шақырым жерде, Фиппсбург тауайындағы Сабино деген жердің төбесінде салынған. 1607 жылдың 8 қазанында колонияның өкілі Джон Хант колонияның жоспарын жасады. Хант колония тізілімінде «жобалаушы» деп тіркелген. Оның картасында жұлдыз тәрізді пішіндегі қамал, бекініс орлары мен қоршаулары, адмирал үйі, шіркеу, қойма, шеберхана және қарауыл үйі сияқты 18 ғимарат көрсетілген. Форт Сент-Джордж жоспарында деми-кульвериннен соқырқұсқа дейінгі өлшемдегі тоғыз зеңбірек көрсетілген. Жоспар құрылыс басталған кезде жасалған, сондықтан қаншалықты құрылыс салынғаны белгісіз. Тыңшылықтың нәтижесінде Ханттың картасы Лондонның испан елшісі Педро де Зунигаға сатылды. Кейін карта 1608 жылы Испания королі Филипп III-ге жетті. 1888 жылы ол Испанияның ұлттық архивінен табылды. Археологиялық қазбалар жоспарда көрсетілген ғимараттардың бір бөлігін, сондай-ақ қорғаныс бекіністері көрсетілген шағын бекініс орларын анықтады. Тас құрылыстар табылған жоқ, бірақ қорғаныстың көп бөлігі жердің табиғи ерекшеліктеріне сүйенген.

Қиындықтар басталады

Попхэм мен Гилберт өзен бойымен жоғары, және Каско шығанағы арқылы батысқа зерттеу экспедицияларын жіберіп, Солтүстік Американың солтүстік-шығысындағы Алгонкиан халықтарына жататын абенаки тайпасымен байланыс орнатты. Попхэм патшаға жазған хатында, жергілікті тұрғындар аймақтың пайдалануға дайын мол ресурстарға толы екенін айтқан. Бірақ, колония тайпамен ынтымақтастық құра алмады. Жаздың соңында келгендіктен, азық егуге уақыт болмады. Жеткілікті жабдықталмағандықтан, колонистердің жартысы 1607 жылдың желтоқсанында "Құдайдың сыйы" кемесімен Англияға қайтып, жолда ашаршылыққа ұшырады және Азор аралдарында жүктерін сатуға мәжбүр болды. Басқалары Кеннебек өзенінің мұздай тоңған суы бар қысты бастан өткерді. Тарихи жазбалар қойманың бір бөлігі мен оның иелігі өрттен зардап шеккенін көрсетеді, бірақ археологиялық қазбалар қойманың емес, басқа ғимараттардың өртенгенін анықтады. Джордж Попхэм 1608 жылдың 5 ақпанында қайтыс болды. Рали Гилберт 25 жасында колония президенті болды. Колонистер бір маңызды жобаны аяқтады: 30 тонналық кеме, оны "Вирджиния" деп атады. Бұл Америкада салынған алғашқы ағылшын теңіз кемесі болды. "Вирджинияның" басты мақсаты – аймақты зерттеу болған, бірақ кейін жаңартылып, колония тасталғанда оның бір бөлігі Англияға қайтып келді. Бұл Мэн штатының Бат аймағында 400 жылдық кеме жасау дәстүрінің бастауы болды. 1608 жылдың мамырында келген жабдық кемесі сэр Джон Попхэмнің қайтыс болғанын хабарлады. Жабдық кемесі Англияға жүкпен оралды. 1608 жылдың қыркүйегінде "Мэри мен Джон" келгенде, Гилберттің үлкен ағасы Джонның қайтыс болғаны белгілі болды. Осылайша Гилберт Девондағы Комптон қамалының құқығы мен иелігіне ие болды. Ол Англияға қайтуға шешім қабылдады, және басқа басшы табылмай, колония таратылды. Қалған колонистер "Мэри мен Джон" және "Вирджиния" кемелерімен үйлеріне қайтып кетті. ("Вирджиния" кем дегенде бір рет Атлантиканы кесіп өтіп, келесі жылы капитан Джеймс Дэвис басқаратын үшінші жабдықтаумен Джеймстаунға барды.) Колония бар болғаны 14 ай өмір сүрді. Колонияның сәтсіздігіне бірнеше себеп болды: сэр Джон Попхэмнің қайтысынан кейін қаржылық қолдаудың тоқтауы, басқа басшыны таба алмауы, суық қыс, сондай-ақ жергілікті халық пен француздардың қарсылығы. Сэр Фрэнсис Попхэм (сэр Джонның ұлы) колонияны қайта құруға бірнеше рет тырысты, бірақ қаржылай қолдау таба алмады. Жаңа Англияның қоныстануы кейінге шегерілді, себебі оны орындар емес, қашқындар иеленді.

Кейінгі дамуы

Француз отаршысы Жан де Бьенкур 1611 жылы Пьер Биар әкесімен бірге тастап кетілген орынға сапар жасады. 1624 жылы Самуэль Маверик та сол жерге барып, оның "өсіп кеткенін", бірақ бақша өсімдіктерінің іздері әлі де көрінетінін хабарлады. 18 ғасырда бұл жер шаруашылық жерлерге бөлініп, бірнеше үйлер салынды. Америка Азамат соғысы кезінде Одақ әскері Аткинс шығанағының аузында, Кеннебек өзені бойында (Попхэм колониясынан шамамен 500 метр шығысқа қарай) Форт Попхэмді салды. 1905 жылы АҚШ армиясы Сабино төбесінде Форт Болдуинды орынның батыс жағына салды, бірақ орынның бір бөлігі көлік және сақтау үшін қолданылды. 1924 жылы Мэн штаты осы аумақтың бір бөлігін сатып алды. Форт Болдуин Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қайтадан қолданысқа енгізілді. Соғыстан кейін Форт Болдуин Мэн штатына қайтарылды және қазір Форт Болдуин мемлекеттік тарихи ескерткіші болып табылады. Попхэм колониясының көп бөлігі жеке меншікте.

Қазіргі қазба жұмыстары

1960 жылдары осы аймақтағы алғашқы қазба жұмыстары нәтижесіз аяқталды. 1994 жылы Пибоди Эссекс мұражайының Джеффри Брэйн Ханттың жоспарын пайдаланып, колония орналасқан жерін анықтады және жоспардың дұрыстығын растады. 1997 жылы ол ірі қазба жұмыстарын бастады, содан кейін адмирал үйін, қойманы және спирттік сусын сақтау ғимаратын тапты. Сондай-ақ, Ханттың картасы салынған ғимараттар үшін өте дәл екенін дәлелдеді. Қорғанның кейбір бөліктері, болжам бойынша шіркеу мен зиратты қамтиды, жеке меншікте орналасқан және қазуға жабық. Ал қорғанның оңтүстік жағы қоғамдық жолдың астында жатыр. Кейінгі қазбалардағы маңызды жаңалық – Попхэм колониясында темір балқыту жүргізілгені, мұнда жергілікті батпақты темір пайдаланылған болуы мүмкін. Бұл қазіргі АҚШ-тағы ең ерте темір балқыту ошағы болуы мүмкін. Қазба жұмыстары 2013 жылы аяқталды.