Кіріспе
1600 – 1662 ж.) – неміс тегінен таралған, Польшада туған, ағылшын білім беру және ауыл шаруашылығы реформаторы, Германия-Польшадан шыққан, Англияда қоныстанған, үйленген және қайтыс болған. Ол поляк Джордж Хартлиб пен бай ағылшын саудагерінің қызы Элизабет Лэнгтонның ұлы еді. Хартлиб ғылым, медицина, ауыл шаруашылығы, саясат және білім беру салаларында белгілі қатысушы және жазушы болды. Ол Роберт Бойльдің замандасы болды, оны жақсы білді және 1660-шы жылдардың басында Лондонның Axe Yard ауданында Сэмюэл Пепстің көршісі болды. Англияға келгеннен кейін ол Кембридж университетінде қысқа мерзім оқыды.
Samuel Hartlib or Hartlieb (c. 1600 – 10 March 1662) was a Polish born, English educational and agricultural reformer of German Polish origin who settled, married and died in England. He was a son of George Hartlib, a Pole, and Elizabeth Langthon, a daughter of a rich English merchant. Hartlib was a noted promoter and writer in fields that included science, medicine, agriculture, politics and education. He was a contemporary of Robert Boyle, whom he knew well, and a neighbour of Samuel Pepys in Axe Yard, London, in the early 1660s. He studied briefly at the University of Cambridge upon arriving in England.
"Ақылды"
Хартлибті көбінесе "хабарласушы" деп сипаттайды, тіпті оны "Еуропаның Ұлы хабарласушысы" деп атағандар да бар. Оның өмірдегі басты мақсаты – білімді дамыту еді. Ол көрнекті философтардан бастап, помещик шаруаларға дейін көптеген байланыстарды сақтап, кең көлемде хат алмасты. 1667 жылы жоғалып, бірақ 1945 жылдан бері көп бөлігі табылып, Англияның Шеффилд университетіндегі арнайы Хартлиб қорына жиналған. Хартлиб Комонвелл дәуіріндегі ең белгілі зиялы тұлғалардың біріне айналды. Ол патенттермен, ақпарат таратумен және білім беруді ынталандырумен айналысты. Ол калькуляторлардың, екі қаламның, тұқым себу машиналарын және қамал құрылыс машиналарын жобаларын таратты. Оның неміс, латын, ағылшын және басқа тілдердегі хаттары қазіргі заманғы мұқият зерттеулерге таралды. Хартлиб бір жаһандық мақсатпен жұмыс істеді: "барлық адамзаттың білімін тіркеу және оны бүкіл адамзаттың білім алуы үшін қолжетімді ету". Оның еңбегін қазіргі заманғы интернет ізденіс жүйелерімен салыстыруға болады.
Өмір
Хартлиб Польша-Литва одақтастығының Эльблаг (Эльбинг) қаласында дүниеге келген. Оның анасы Гданьскте (Данциг) тұратын бай ағылшын саудагерінің қызы болған. Оның әкесі Польшадан келген саудагер-босқын болған. Джон Престонның қолдауымен Кембридж университетінде қысқа ғана уақыт болғанмен, ол онда ресми түрде оқымаған сияқты. 1628 жылы Хартлиб шотланд уағыздаушысы Джон Дьюримен танысқан. Сол жылы Хартлиб Англияға көшіп келді, себебі императорлық әскерлер Польшаның батыс бөліктеріне еніп, Швецияның араласу мүмкіндігі артып, соғыс ошағына ілігіп қалу қаупі туды. Ол білім беру теорияларына сәйкес Чичестерде мектеп ашуға тырысты, бірақ 1630 жылы Лондонға көшіп, Холборндағы Герцог сарайында тұрақтады. Оның ерте меценаттарының бірі Линкольн епископы Джон Уильямс болды, ол архиепископ Уильям Лаудқа қарсы дін қызметкерлерінің оппозициясын жетекшілік етті. Тағы бір қолдаушысы Джон Пим болды; Пим кейіннен Хартлибті Лондонның голландтық кальвинистерімен байланыс құру үшін пайдаланды, Лаудқа қарсы айғақтар іздеу мақсатында. Хью Тревор Ропер өзінің «Үш шетелдік» атты эссесінде (Хартлиб, Дьюри және қатыспаған Коменский туралы айта отырып) Хартлиб пен басқалары 1630-шы және 1640-шы жылдардың басындағы «ел партиясының» немесе сотқа қарсы топтың «философтары» болғанын айтады, олар басқа мәселелерде келіспесе де, осы сыртқы дауыстарды қолдауда біріккен. Азамат соғысы кезінде Хартлиб ауыл шаруашылығын бейбіт зерттеумен шұғылданды, өзінің бірнеше еңбектерін жариялады және осы тақырыпта басқалардың бірнеше трактаттарын жеке қаражатына басып шығарды. Ол джентльмендердің ұлдарына арналған мектеп ашуды жоспарлады, ол жаңа принциптер бойынша жүргізілетін еді, және бұл, әлдебір себеппен, оның досы Джон Милтонның 1644 жылы оған арнаған «Білім туралы трактаты» мен Уильям Петтидің 1647 және 1648 жылдардағы осы тақырыптағы екі хатына себеп болды. Сол кезеңдегі тағы бір әріптесі – мал шаруашылығы туралы жазған белгілі автор Уолтер Блит еді. Оливер Кромвельмен және Одақпен байланысы Карл II-нің таққа қайта отыруынан кейін оның ықпалынан шығуына әкелді. Ол зейнетақысын жоғалтты, ол бұрыннан қарызда болатын. Оның кейбір хат алысқандары хаттары арқылы олардың құпиялары ашылып қалмасқа бейіліп, оның архивінен хаттарын қайтаруды сұрады.
Отбасы
1629 жылы Хартлиб Филипп Бермингемнің қызы Мэри Бермингемге үйленді; ол шамамен 1660 жылы қайтыс болды. Олардың кем дегенде алты баласы болды. Оның отбасылық өмірі жеткілікті жақсы құжатталмаған: бір пайдалы дереккөз – Сэмюэл Пепистің күнделігі, себебі Пепис 1660-шы жылдардың басында Акс-Ярдтағы Хартлиб отбасының жақын көршісі және Хартлибтің ұлы Сэмюэл кішінің досы болды, ол мемлекеттік қызметте хатшы болып жұмыс істеді. Хартлибтің қызы Мэри дәрігер және химик Фредерик Клодқа немесе Клодиске тұрмысқа шықты, ол күнделікте «Доктор Клодиус» деп аталды. Тағы бір қызы Анна (Нан) 1660 жылы Утрехттің саудагері, жазушысы және уағыздаушысы Йоханнес Родермен некеге тұрды, оның қалың малын беруге мүмкіндігі болмаса да. Тойға келген Сэмюэл Пепис оны «өте жоғалымды, қымбат және абыройлы қонақтармен өткен шара» деп сипаттады. Әрдайым шыншыл болған Пепис оны Нан үшін өте жақсы үйлену деп ойлады: «оның үшін зор бақыт, өйткені оның әлемде ештеңесі жоқ еді».
Бакондық
Хартлиб Франсис Бэконға білім берудің жалпы теориясы үшін қарыз болды, бұл оның және Ян Коменнің ортақ негізін құрады. Хартлиб Коменнің екі еңбегін жариялады: Conatuum Comenianorum praeludia (1637) және Comenii pansophiae prodromus et didactica dissertatio (1639). Хартлиб пен Комен сияқты адамдар білімнің көп бөлігі кең таралған нормалармен немесе академиялық салалармен жіктелмеген және стандартталмаған, ал кітапханалар көбінесе жекеменшік болған кезде білімді таратуды жеңілдеткісі келді. Олар діншілер болғандықтан, қоғамды ағартуға, білім беруге және жақсартуға ұмтылысты, оны Құдайдың ісі деп есептеді. Коменский 1641 жылы Англияға келді – соғыс қаупі төніп тұрғандықтан, бұл уақыт қолайсыз болды. Оның қатысуы білім беру саласындағы жағдайды өзгерте алмады, бірақ маңызды әдебиеттер пайда болды, әсіресе университет реформасы бойынша, онда Оливер Кромвель жаңа мекеме құрды. Комен 1642 жылы кетіп қалды; Кромвельдің тұсында 1646 жылдан бастап бастауыш білім беру кеңейтілді, ал Хартлибтің серіктестерінен құралған штатпен Дарем колледжі құрылды. Бэкон 1624 жылғы «Жаңа Атлантидасында» «Соломонның үйі» деп аталатын зерттеу институтының жобасын жасады. Бұл теориялық схема Хартлиб үшін маңызды болды, ол 1640 жылдары оны мемлекеттік қаржыландыруға талпынды. Ол өзіне арналған шағын зейнетақыдан басқа ештеңеге қол жеткізе алмады, бірақ осындай ойлы адамдарды жинады: Дьюри, Джон Милтон, Кенэлм Дигби, Уильям Петти және оның күйеу баласы Фредерик Клод (Клодий). Милтон 1644 жылғы «Білім туралы» еңбегін Хартлибке арнады, оны ол бір жыл бұрын таныған және білім беру идеяларын жариялауға ынталандырған еді. Бірақ ол Коменнің бағдарламасына көп мән бермеді. Барбара Левальски оның осыған қатысты ұстанымын шынайы емес деп санайды, өйткені ол өзінің оқытуында Коменнің мәтіндерін қолданған болуы мүмкін. Езекия Вудвард, пресвитериандар мен шенеуніктердің санасында Мильтонмен қауіпті жазушы ретінде байланыстырылған, сонымен қатар Комен мен Бэконның білім беру ізбасары және Хартлибтің досы ретінде де маңызды болды.
Хартлиб шеңбері Корольдік қоғам
"Хартлиб шеңбері" – шамамен 1630 жылдан бастап қалыптасқан байланыстар мен хат алмасушылар желісі, кейінірек бір буын өткен соң құрылған Лондон Корольдік қоғамының негіздерінің бірі болды. Дегенмен, бұл қарым-қатынас толыққанды түсінікті емес, себебі Хартлиб пен оның жақын серіктері, Уильям Петтиден басқа, 1660 жылы қоғам құрылғанда оған қабылданбады.
Экономика, ауыл шаруашылығы, саясат
Макарияның атақты патшалығының утопиялық сипаттамасы Хартлибтің атымен жарияланды, бірақ қазір оны оның досы Габриэль Платтес (1600–1655) жазған деп есептейді. Бір практикалық жоба – Лондонның Кедейлер Корпорациясы құрамында жұмыс үйін құру болды. Бұл бастама Джон Беллерстің кейінгі қайырымдылық схемаларына маңызды ықпал еткен деп саналады. 1641 жылы Хартлиб протестанттар арасында діни бейбітшілік орнатуға жасалған әрекеттер туралы «Протестанттар арасындағы діни бейбітшілікке қол жеткізуге жасалған әрекеттер туралы хабарлама» деген еңбегін жазды. 1650 жылдан бастап Сауда Кеңесінің хатшысы болған Бенджамин Уорсли – Хартлибтің ізбасары болды. Хартлиб білімді құнды санады: егін өнімділігін арттыруға немесе ауруларды емдеуге бағытталған кез келген нәрсеге. Ауыл шаруашылығы оны қатты қызықтырды. Ол Англияда голландтық шаруашылық тәжірибесін таратуға жұмыс істеді, мысалы, капуста сияқты азотты дақылдарды қолдану арқылы топырақтағы азотты толықтыру және келесі маусымның өнімділігін арттыру. 1652 жылы ол Ричард Уэстонның «Фландрия шаруашылығы туралы әңгіме» (1645) кітабының екінші басылымын шығарды. 1655 жылы Хартлиб Кристофер Реннің жобасы бойынша жасалған мөлдір шыны ара уысын бейнелейтін «Аралардың реформаланған қоғамы» деген еңбегін жазды. Эвелин 1650 жылдардың соңында оған «Британдық Элизиум» қолжазбасын көрсетті.
Ғылым мен медицина
XVI ғасырдағы дәрігер және алхимик Парацельстің еңбектері оның ғылымын батыл түрде жақтағандықтан, Хартлиб пен ерте химияға да әсер етті. Хартлиб ашық ойлы болды және корреспонденттерінің идеялары мен теорияларын жиі сынап көрді. Өзінің бүйрек тастарымен күресу үшін Хартлиб сұйылтылған күкірт қышқылы ішкен – бұл оның өліміне себеп болуы мүмкін болған емдік әрекет. Хартлиб қазіргі ғылымның иррационалды немесе шарлатандық деп санар еді, сондай-ақ мистикалық теориялар мен тәжірибелерге қызығушылық танытты – мысалы, симпатиялық медицина, ол табиғаттағы ауруға ұқсас нәрселерді оны емдеу үшін қолдану идеясына негізделген. Сондықтан, жыланға ұқсайтын өсімдік жылан шағуды емдеу үшін, ал сарғыш шөп сарғаяқ ауруын емдеу үшін қолданылуы мүмкін.
Жұмыс
Хартлибтің 25 000-нан астам беттік хат алмасулары мен жазбалары 1995 жылы CD-де шықты. Олар интернетте ақысыз қолжетімді.