Кіріспе

Ағылшын дін қызметкері, теолог, философ және Кембридж платонисті (1617–1688) Ральф Кудворт ағасы

Ральф Кудворт (/r//eɪ//f// /'//k//ʊ//d//ɜːr//θ/// rayf KUUDurth; 1617 – 26 маусым 1688) – ағылшын Англикан шіркеуінің дін қызметкері, христиандық еврейші, классицист, теолог және философ, сондай-ақ Кембридж платонистерінің арасындағы жетекші тұлға. Ол еврей тілінің 11-ші Regius профессоры (1645–1688), Клэр Холлдың 26-шы магистрі (1645–1654) және Христос колледжінің 14-ші магистрі (1654–1688) болды. Гоббстің саяси және философиялық көзқарастарының басты қарсыласы, оның ең маңызды еңбегі – "Әлемнің нағыз интеллектуалдық жүйесі" (1678 ж.).

Шығу тегі

Кудворт отбасының тегі Йоркширдегі Кудворттан (Барнсли маңында) бастау алған деп есептеледі. 1377 жылы Джон де Кудворт (1384 жылы қайтыс болған) мен Марджери (1384 жылы қайтыс болған), Ричард де Олдхемнің (1354 жылы тірі болған) қызы, Олдхемдегі Уорнет поместьесінің иесімен некелескен кезде олар Ланкаширге көшкен. Олдхемдегі Вёрнет Холлдың Кудворттары 1683 жылға дейін Уорнет/Олдхем поместьесінің иелері болды. Философ Ральф Кудворттың әкесі, Ральф Кудворт (үлкен) – Олдхэмдегі Вёрнет Холлдан шыққан Ральф Кудворттың (1572 жылы қайтыс болған) қайтыс болғаннан кейін туған екінші ұлы.

Қасиетті доктор Ральф Кудворт Снр (1572/31624)

Философтың әкесі, дін қызметкері доктор Ральф Кудворт (1572/3–1624) Кембридж университетіндегі Эммануэль колледжінде білім алып, онда бакалавр (1592/93), магистр (1596) дәрежелерін бітірген. Эммануэль колледжі (1584 жылы сэр Уолтер Милдмей құрған, алғашқы директоры Лоренс Чадертон басшылығымен) құрылғаннан бастап реформаторлық, пуритандық және кальвинистік ілімдердің бекінісі болды, пуритандық дін қызметінің дамуына ықпал етті және Америкаға эмиграциялаған дін қызметкерлеріне зор үлес қосты. 1599 жылы дін қызметіне бекітілген және 1600 жылы колледж мүшесі болып сайланған Кудворт аға Уильям Перкинстің ықпалында болды, ол 1602 жылы Кембридждегі Ұлы Андрей шіркеуінің уағызшысы қызметін Перкинстен кейін иеленді. 1603 жылы діни бакалавр дәрежесін алды. Ол Перкинстің Галатиялықтарға жолданған Пауыл хатына (1604) жазған түсіндірмесін редакциялады, оны Роберт, 3-ші лорд Ричке (кейін 1-ші Уорвик графы) арнап, Сэр Бассингборн Гаудиге арнап өзінің түсіндірмесін қосты. Лорд Рич оны 1606 жылы Когжесхолл, Эссекс викариатына тағайындады, бұл қызметте бұрынғы дін қызметкері Томас Стоутон болған, бірақ ол бұл лауазымнан (1608 жылдың наурызында) қанағаттанбады және 1609 жылдың қарашасында Кембридж университетінің канцлері мен ғалымдары оған уағыз айтуға рұхсат берді. Содан кейін ол Сомерсеттегі Аллер ректоратына (Эммануэль колледжінің қаражаты) үміткерлік етті, стипендиясынан бас тартып, 1610 жылы тағайындалды. 1611 жылы Мэри Машелге (1582–1634) үйленуі (Уэльс ханзадасы Генри Фредерикке "nutrix" – күтуші немесе тәрбиеші болған) маңызды байланыстарға әкелді. Кудворт аға Джеймс I-нің дін қызметкерлерінің бірі болып тағайындалды. Мэридің анасы (немесе әпкесі) сэр Эдвард Левкнордың әпкесі болды, ол пуритандық Шығыс Англия ақсүйектерінің ішінде маңызды тұлға (Джермин және Хейгем отбасыларымен бірге) болды, оның балалары Эммануэль колледжіне оқыған. Мэридің Левкнор және Машел байланыстары Рич отбасымен, оның ішінде оның туыстары сэр Натаниел Рич және оның қарындасы Дам Маргарет Врот, Бриджвотер, Сомерсет маңындағы Пэтхертон Парктің иесі сэр Томас Вроттың әйелі, Жаңа Англиядағы отарлау кәсіпорнының (содан кейін дінсіздердің эмиграциясының) ықпалды қолдаушылары болды. Аллер бірден олардың ықпал аймағына кірді. Ральф аға мен Мэри Аллерде қоныстанды, онда олардың балалары (төменде тізімделген) келесі он жылда крещение рәсімінен өтті. Кудворт зерттеулерін жалғастырды, Аллердің қолайсыз климатынан зардап шегіп, "Отбасы, шіркеу және мемлекеттегі сана қақтығыстары" (The Cases of Conscience in Family, Church and Commonwealth) тақырыбындағы Case Divinity толық зерттеуін жүргізді. 1619 жылы діни ғылым докторы дәрежесін алды және Ричард Бернардтың 1621 жылғы "Адал бағушы" басылымына бағыштаушылардың бірі болды. Ральф аға 7 тамыз 1624 жылы Аллерде қайтыс болды, өсиетін куәгерлер Антоний Эрбери мен Дам Маргарет Вроттың алдында жазбаша емес түрде (nuncupative will) жариялады.

Білім

Екінші ұлы және бес (немесе алты) баланың үшіншісі Ральф Кэдворт (Кіші) Сомерсеттегі Оллер қаласында туды, ол жерде шомылдырылды (13 шілде 1617). Әкесі Ральф Кэдворт (Ұлы) (1624) қайтыс болғаннан кейін, пастор доктор Джон Стоутон (1593–1639) (Коджесхоллдық Томас Стоутонның ұлы; сондай-ақ Эммануэль колледжінің мүшесі) Аллердің ректоры болып тағайындалды және жесір Мэри (туған тегі Машел) Кэдвортқа (шамамен 1582–1634) үйленді. Доктор Стоутон өгей балаларының біліміне ерекше көңіл бөлді, Ральф кейін бұл кезде "кальвинизмнің білім беру ортасы" деп сипаттады. Джеймс және Ральф Кэдворт ағайындылары Стоутонға жазған хаттарында бұл айқын көрінеді. Ральф Кембридждегі Эммануэль колледжіне қабылданғанда (1632), Стоутон оны "жасына қарағанда университетке барған кез келген бала сияқты жақсы білімді" деп есептеді. Стоутон 1632 жылы Лондондағы Сент-Мэри Альдерманбериде пастор және уағыздаушы болып тағайындалды, ал отбасы Аллерден көшті. Ральфтің ағасы Джеймс Кэдворт үйленіп, Жаңа Англиядағы Плимут колониясындағы Сцитуатқа эмиграциялады (1634). Мэри Машелл Кэдворт Стоутон 1634 жылдың жазында қайтыс болды, ал доктор Стоутон Фрэмптон мен Дорчестерлік Джон Браунның қызына үйленді.

Зейнеткер, студенті және Эммануэль колледжінің мүшесі (1630-45)

Ертедегі қарсылықты ұстанған отбасынан шыққан және жақсы оқыған студент болған Кудворт әкесінің бұрынғы оқыған орны – Кембридж университетінің Эммануэль колледжіне (1630) жалақылы студент ретінде қабылданды, 1632 жылы тіркелді және 1639 жылы бітірді (BA (1635/6); MA (1639)). Біраз ойланып, күмәнданудан кейін (ол бұл туралы әкесімен бөлісті), 1639 жылы Эммануэль колледжінің профессоры болып сайланды және сәтті оқытушы болып жұмыс істеді, 1641 жылы Rede лекциясын оқыды. Ол "Христос пен шіркеудің одағы, көлеңкеде" (1642) және "Иеміздің соңғы тоқпағының нағыз мағынасы туралы әңгіме" (1642) атты еңбектерін жариялады, оларда Йоханн Стефан Риттангельмен болған кездесулерден шабыттанған қараит қолжазбаларының зор ықпалы байқалды.

Еврей тілінің 11-ші профессоры (1645) және Клэр Холлдың 26-шы магистрі (164554)

Джон Селденмен (оған ол қараит әдебиеттерін ұсынды) үздіксіз хат алмасып тұрғаннан кейін, ол 28 жасында Еврей тілінің 11-ші Regius профессоры болып сайланды (1645). Сол сияқты, оның әріптесі теолог Бенджамин Уиткотт Король колледжінің 19-шы проректоры болып тағайындалды. Кэдворт діни ғылым бакалавры дәрежесін алды (1646), Англия Парламентінің алдында (1 Иоанн 2, 3–4) уағыз айтты, ол кейіннен Парламентке арналған арнау хатымен бірге жарияланды (1647). Осы ерекшеліктеріне және Эммануэль колледжінің оны Сомерсеттегі Норт-Кадбери ректоратына ұсынғанына қарамастан (3 қазан 1650), ол салыстырмалы түрде жағдайы нашар болып қалды. Ол діни ғылым докторы дәрежесін алды (1651).

Неке (1654) және Христ колледжінің 14-ші магистрі (165488)

Көз көруі нашарлағанға қарамастан, Кудворт 1654 жылдың 29 қазанында Мәсіх колледжінің 14-ші магистрі болып сайланды және 1654 жылдың 2 қарашасында қабылданды. Оның тағайындалуы Массачусетс шығанағы компаниясының бірінші губернаторы Мэтью Крэдоктың (1641 жылы қайтыс болған) қызы Дамарис (1695 жылы қайтыс болған) туралы некесімен бірге болды (оның бірінші әйелі Дамарис болған). Сондықтан Уортингтон: «Көптеген сынақтардан кейін доктор Кудворт Құдайдың игілігімен Кембриджге оралды және Мәсіх колледжінде орналасты, ал некесі оны одан да бекітті және тұрақтандырды». Мэтью Крэдок 1641 жылғы өсиетімен Медфордтағы (Массачусетс штаты) Мистик өзенінің жанындағы мүлкін (ол ешқашан бармаған және оның атынан басқарылған) екі бөлікке бөлді: біреуін қызы Дамарис Крэдокқа (1695 жылы қайтыс болған) (кейін Ральф Кудворттың әйелі); екіншісі оның жесірі Ребеккаға (өмірінің соңына дейін) тиесілі болды, содан кейін оның ағасы Самуэль Крэдокқа (1583–1653) және оның еркек мұрагерлеріне өтті. Самуэль Крэдоктың ұлы Самуэль Крэдок кіші (1621–1706) 1637 жылы Эммануэльге қабылданды, бітірді (BA (1640–1); MA (1644); BD (1651)), кейіннен 1645–56 жылдары Fellow болды және Бенджамин Уиткоттың шәкірті болды. Медфорд мүлігінің бір бөлігі 1642 жылы Эдвард Коллинзге жалға берілгеннен кейін, ол адвокаттың қолына берілді; жесір Ребекка Крэдок (оның екінші және үшінші күйеулері сәйкесінше Ричард Гловер және Бенджамин Уиткот болды) Массачусетс штатының Бас сотына шағымданып, ал мұрагерлер кейіннен мүлікті Коллинзге (1652) сатты. Жесір Ребекка Крэдоктың Кудворттың әріптесі Бенджамин Уиткотқа үйленуі Кудворт пен оның келін қызы Дамарис (1695 жылы қайтыс болған) арасындағы одаққа жол ашты, бұл екі ғалымның арасындағы байланысты отбасылық байланыс арқылы нығайтты. Дамарис алғаш рет 1642 жылы Лондондық Томас Эндрюс кішіге (1653 жылы қайтыс болған) және Фелтемге, сэр Томас Эндрюстің (1659 жылы қайтыс болған) ұлына (1649, 1651–2 жылдары Лондонның Лорд-мэрі болған) үйленді, осы одақтан бірнеше бала дүниеге келді. Эндрюс отбасы да Массачусетс жобасына қатысып, пуритандық істі ынталы түрде қолдады.

Қауымдастық және қалпына келтіру

Кэдворт Кембридж платондары деп аталатын теологтар мен философтар тобының ішінде маңызды тұлға ретінде көзге шықты, олар (шамалы дәрежеде болса да) Ұлттық Достастыққа жақын болды: 1650-ші жылдардың аяғында Джон Тюрло, Оливер Кромвельдің Мемлекеттік Кеңесінің хатшысы, университеттер мен үкіметтік қызметтерге тағайындау және басқа да мәселелер бойынша Кэдвортпен кеңесті. 1657 жылы Кэдворт Бульстрод Уайтлокке Парламенттің "Дін жөніндегі Ұлы Комитетінің" кіші комитетіне ағылшын тіліндегі Библия басылымдарының дұрыстығы туралы кеңес берді. Кэдворт Ұлы Уилбрахамның викарийі және Тофттың ректоры, Кембриджшир, Ели епархиясы (1656) болып тағайындалды, бірақ Лондон епископы доктор Гилберт Шелдонның ұсынуымен Асвеллдің Гертфордшир ректориясын алғанда (1 желтоқсан 1662) бұл лауазымдарынан бас тартты (1661 және 1662 жылдары). Оливер Кромвельдің режиміндегі көрнекті тұлғалармен (мысалы, Джон Тюрло) Кэдворттың тығыз байланыста болғандығын ескере отырып, Реставрация кезінде Кэдворттың Мәсіх колледжінің магистрі қызметін атқаруы сынға түсті, бірақ ол өмірінің соңына дейін осы лауазымын сақтап қалды. Ол және оның отбасы Хобсон көшесі мен Колледж шіркеуінің арасында орналасқан "Ескі Ложадағы" жеке пәтерде тұрған деп есептеледі, және оның кезінде колледж бөлмелеріне бірнеше жақсартулар енгізілді. 1662 жылы Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды.

Кейінгі өмірі

1665 жылы Кэдворт өзінің платонист әріптесі Генри Мормен, соңғысының этикалық еңбегінің жарық көруіне байланысты дауласуға жақын болды, себебі Кэдворт оның сол тақырыпта ұзақ уақыттан бері жоспарлап отырған трактатына кедергі келтіредін деп қорқыды. Кез келген қиындықтарды болдырмау үшін Мор латын тілінде «Enchiridion ethicum» (1666–69) еңбегін жариялады. Алайда, Кэдворттың жоспарланған трактаты ешқашан жарық көрмеді. Оның өзінің мәңгүлік туындысы «Әлемнің нағыз интеллектуалдық жүйесі» (1678) үш бөлімнен тұруы тиіс болған, бірақ оның тек бірінші бөлімі ғана аяқталды. Ол былай деп жазды: «Бұл томды толық емес және аяқталмаған деп ойлауға ешқандай себеп жоқ, өйткені ол біз жоспарлаған үш нәрсенің бәрін қамтымайды: ол өзінің жеке тақырыбы мен мәселесіне қатысты барлық нәрсені қамтиды және осы тұрғыдан қарағанда бөлік емес, тұтас». Кэдворт 1678 жылы Глостер пребендариі қызметіне тағайындалды. Кэдворт 1688 жылдың 26 маусымында қайтыс болды және Мәсіх колледжінің шіркеуіне жерленді. Кэдворттың (тірі кезінде салған) майлы портреті Мәсіх колледжінің залында ілінген. Кэдворттың өмірінде Мәсіх колледжінде ашық ауада жүзу бассейні салынды (ол әлі де бар), ал Кэдворттың мүсіні Джон Милтон мен Николас Саундерсонның мүсіндерімен бірге қойылған. Кэдворттың жесірі Дамарис (туған тегі Крэдок) Андреус Кэдворт (1695 жылы қайтыс болды) өзінің қызы Дамарис Кэдворт Машаммен тығыз байланыста болды. Ол қайтыс болған Эссекс қаласындағы High Laver жерінде жерленді және философ Джон Локк жазған деп саналатын мүрдетас жазуымен еске алынды.

Философия

Кэдворт Кембридж платондарының мүшесі болды, бұл Кембридж университетімен байланысты XVII ғасырдағы ағылшын ойшылдарының тобы. Олар Платонның ілімдерімен шабыттандырылды, сонымен қатар Декарт, Гоббс, Бэкон, Бойль және Спинозаның идеяларымен таныс және олардың ықпалында болды. Бұл топтың тағы бір маңызды философы Генри Мор (1614–1687) болды. Мор рухани субстанция немесе сана инертті материяны бақылайды деп санады. Декартпен жүргізген хат алмасуы барысында ол барлық нәрсе – материалдық немесе материалдық емес – кеңейімге ие деген идеяны қалыптастырды, соңғысының мысалы – шексіз (Ньютон) және Құдай тұжырымымен байланысты кеңістік (оның 1667 жылғы Enchiridion metaphysicum еңбегінде баяндалған). Бұл идеяны дамыту барысында Мор Платонның anima mundi немесе әлемдік жанынан және стоиктердің пневмасынан туындаған Гилархикалық қағидасында Құдай мен субстанция, немесе Табиғат арасындағы себептік байланыс құралын енгізді. Бұл қағида инертті де, тірі табиғат үшін де табиғат заңдарын қамтиды және жан (психика) мен дене (сома) арасындағы өзара әсерлі резонансты қамтиды.

Пластикалық принцип

Табиғаттың рөлі – Ақыл-сана немесе Ағарту дәуірінде философтар алдында тұрған мәселе еді. Басым көзқарас – шіркеудің, құдайдың жаратылысына араласып, кереметтер жасауы, немесе ежелгі пантеизм (теизмге қатысты атеизм) – құдайдың барлық нәрсеге сіңіп, барлық нәрседе болуы. Дегенмен, "дүниеге жалпы өмірлік күштің ұйымдастыру қабілетімен іштен әсер ететін, барлық нәрсені қамқорлыққа алатын идея" философтарға қиындық тудырды. Кэдворт өзінің "Әлемнің нағыз интеллектуалдық жүйесі" (1678) еңбегінде табиғатқа қатысты механикалық, материалистік көзқарасқа "Табиғаттың пластикалық өмірі" тұжырымымен қарсы шықты. Бұл – зат пен қозғалыс заңдарын қамтитын, сондай-ақ табиғи әлемдегі жоба мен мақсатты түсіндіретін қалыптастыру принципі және nisus, яғни бағыт. Картезиандық идеялар оны Құдайды сана ретінде қарастыруға ынталандырды. Ол ежелгі заманнан бері атеизмнің төрт түрін талдап, олардың барлығының өмір мен білім принцибін дұрыс түсінбегенін көрсетті, ол сезімтал емес қызмет пен өзін-өзі тануды қамтиды. Теизм мен атеизм арасындағы шиеленісті шешу үшін, ол әлемге құйылған құдайлық ақыл туралы стоиктердің идеясын және әлемнің жаны туралы платониктердің тұжырымын (anima mundi) пайдаланып, екі полярлы күшті ұсынды: "біреуі – билеуші, бірақ бөлек ақыл, екіншісі – өмірлік принцип ретінде ақпарат". Барлық атеистік көзқарастар табиғатты санасыз деп жариялады, бұл Кэдворт үшін онтологиялық тұрғыдан негіссіз болды, өйткені өмір мен мағынаның түпкілікті көзі тек өзін-өзі саналы және білімді, яғни рационалды болуы мүмкін. Әйтпесе, жаратылыс немесе табиғат кездейсоқ сыртқы күштермен қозғалатын инертті материяға айналады (Колеридждің "өнімсіз бөлшектердің кездейсоқ айналымы"). Кэдворт табиғатты пластикалық (құрастырушы) және сперматикалық (өнерлеуші) күштермен жабдықталған, бірақ Ақыл-Оймен немесе өзін-өзі танумен байланысты вегетативтік күш ретінде қарастырды. Бұл идея кейіннен неміс ғылымында романтизм дәуірінде Блюменбахтың Bildungstreib (өндіруші күш) және Lebenskraft (немесе Bildungskraft) түрінде пайда болды. Әлемнің өмірі екі принципке бөлінеді: біреуі – трансценденттік және интеллектуалды ("жануарлық, сезімтал және интеллектуалды табиғат, немесе бүкіл әлемді басқаратын саналы жан мен ақыл"), екіншісі – имманенттік және қабылдау қабілетінен айырылған ("белгілі бір пластикалық табиғат немесе сперматикалық принцип, ол барлық нәрсенің тағдыры"). Әрі, Кэдворттың пластикалық принципі функционалдық полярлық еді. Ол былай деп жазды: "Семинарлық Ақыл немесе Пластикалық Табиғат ғаламның бөліктерін бір-біріне қарсы қойып, оларды әртүрлі етіп, содан кейін соғыс пен қақтығыс тудырады. Сондықтан ол Біреу болса да, әртүрлі және қарама-қайшы нәрселерден тұрады. Кейбір бөліктерінде жаушылық болса да, ол, дегенмен, достық және жалпыға жағымды; драмалық поэмадағыдай, қақтығыстар мен даулар бір үйлесімділікке келтіріледі. Сондықтан Семинар немесе Пластикалық Табиғат Әлем, сәйкес келетін нәрселердің үйлесімділігіне ұқсауы мүмкін". Тағы бір тарихшы қорытындысында: "Кэдворттың пластикалық табиғат теориясы бүкіл табиғаттың соқыр кездейсоқтықпен басқарылатын немесе Малебранхерлік көзқарас бойынша, Құдаймен басқарылатын микродеңгейде басқарылатын түсіндірілуіне балама ретінде ұсынылады". Бұл – ағылшын моральдық философиясының тарихи дамуы туралы. Ол Платондық тұрғысынан Хоббстың моральдық айырмашылықтарды мемлекет жасайды деген әйгілі тұжырымына жауап береді. Ол білімде сезім әсерлерінің ағынынан тыс тұрақты түсінікті элемент бар сияқты, мәңгілік және өзгермейтін моральдық идеялар бар деп мәлімдейді.