Кіріспе

Томас Гоббс (5 сәуір 1588 – 4 желтоқсан 1679) – ағылшын философы. Гоббс 1651 жылғы «Левиафан» кітабымен әйгілі, онда ол әлеуметтік келісім теориясының ықпалды тұжырымдамасын жариялайды. Ол қазіргі заманғы саяси философияның негізін қалаушылардың бірі саналады. Гоббс анасының испан армадасынан сескенуінен ерте дүниеге келген. Әкесінің ұрыс салдарынан кетіп қалуымен көлеңкеленген оның балалық шағын бай ағасы күтіп-бағып өсірген. Гоббстің академиялық жолы Вестпорттан басталып, Оксфорд университетіне жетті, онда ол классикалық әдебиет пен математикамен танысты. 1608 жылы Кембридж университетін бітірді. Ол Кавендиштер отбасының тәрбиешісі болды, бұл оны зиялы қауымдармен байланыстырып, Еуропа бойынша кең саяхаттар жасауға мүмкіндік берді. Галилей сияқты маңызды тұлғалармен болған кездесулерді қамтитын осы тәжірибелер оның интеллектуалдық дамуын қалыптастырды. 1641 жылы Франциядан Англияға оралғаннан кейін, Гоббс 1642 жылдан 1651 жылға дейінгі парламентарийлер мен роялистер арасындағы ағылшын азаматтық соғысының құлдилауын және қатыгездігін көрді, бұл «Левиафанда» абсолютті билеушінің үстемдігін адамдар арасындағы қақтығыстар мен қоғамдық құлдыраудың шешімі ретінде жақтауына зор әсер етті. Әлеуметтік келісім теориясынан өзге, «Левиафан» табиғи жағдай («барлығының бәріне қарсы соғысы») және табиғат заңдары сияқты идеяларды да танымал етті. Оның басқа маңызды еңбектері «De Cive» (1642), «De Corpore» (1655) және «De Homine» (1658) трилогиясын, сондай-ақ өлімнен кейін жарық көрген «Behemoth» (1681) еңбегін қамтиды. Гоббс тарих, құқықтану, геометрия, оптика, теология, классикалық аудармалар, этика және жалпы философия сияқты алуан түрлі салаларға үлес қосты, оны полимат ретінде таныстырды. Атеизм айыптаулары мен замандастарымен болған пікір таластарына қарамастан, Гоббстың еңбектері саяси құрылым мен адам табиғатын түсінуге терең ықпал етті.

Парижде (1629-1637)

1629 жылы Хоббс Сер Герваз Клифтонның ұлы, 1-ші баронның үйірмешісі болып жұмыс істеді. 1630 жылдың қарашасына дейін көбінесе Парижде болды. Содан кейін ол қайтадан Кавендиш отбасында жұмыс тауып, бұрынғы шәкіртінің үлкен ұлы, Девонширдің 3-ші графы Уильям Кавендишке сабақ берді. Келесі жеті жылда ол өз философиялық білімін кеңейтіп, маңызды философиялық пікірталастарға қызығушылық танытты. 1636 жылы сотталғаннан кейін үй қамауында болған Флоренцияда Галилео Галилейге барып, кейіннен Марин Мерсенннің ұйымдастыруымен Париждегі философиялық топтарда тұрақты пікірталас жүргізді. Хоббстың зерттеудің алғашқы саласы физикалық қозғалыс және физикалық импульс доктринасына деген қызығушылық болды. Бұл құбылысқа қызығушылық танытса да, ол физикадағыдай тәжірибелік жұмысты жеңілтексіз қабылдады. Ол өмірін арнап, ойлау жүйесін дамытуға кірісті. Оның жоспары, ең алдымен, жеке трактатта дене туралы жүйелі ілімді жасау болды, физикалық құбылыстардың қозғалыс тұрғысынан түсіндірілуін көрсету, кем дегенде сол кездегідей қозғалыс немесе механикалық әрекет. Ол табиғат пен өсімдіктерден адамды бөліп қарастырды. Содан кейін ол тағы бір трактатында, адамның басқа адаммен қарым-қатынас жасауындағы сезім, білім, әсерлер мен құштарлықтардың ерекше құбылыстарын тудыруға қатысты тәндік қозғалыстарды көрсетті. Соңында ол өзінің маңызды трактатында адамдардың қоғамға қалай қатысуға ұмтылғанын қарастырды және адамдар "жабайылық пен қайғыға" құлап кетпеу үшін мұны қалай реттеу керектігін түсіндірді. Осылайша ол дене, адам және мемлекет құбылыстарын біріктіруді ұсынды.

Англияда (1637 1641)

Гоббс 1637 жылы Парижден елге оралды, бірақ елдегі наразылық оның философиялық жоспарын жүзеге асыруына кедері келтірді. Дегенмен, 1640 жылы Қысқа Парламент аяқталған кезде, ол «Заңның, табиғи және саяси элементтері» деген қысқа трактат жазды. Ол жарияланбады және тек таныстары арасында қолжазба түрінде таралды. Бірақ, он жылдан кейін оның пираттық нұсқасы жарық көрді. «Заңның элементтерінің» көп бөлігі Қысқа Парламент отырысына дейін жазылған сияқты көрінсе де, жұмыстың кейбір бөлімдері саяси дағдарыстың күшеюіне байланысты жазылғанын көрсетеді. Алайда, Гоббстің саяси ойларының көптеген (бірақ барлығы емес) элементтері «Заңның элементтері» мен «Левиафан» арасында өзгеріссіз қалды, бұл Англия азаматтық соғысының оқиғалары оның келісімшарттық әдістемесіне көп әсер етпегенін көрсетеді. Дегенмен, «Левиафандағы» аргументтер саяси міндеттемелерді құру үшін келісімнің қажеттілігіне қатысты «Заңның элементтерінен» өзгеше болды: Гоббс «Заңның элементтерінде» рулық патшалықтар басқарылатын халықтың келісімімен құрылмағанын жазды, ал «Левиафанда» олардың келісімімен құрылатынын айтты. Бұл, мүмкін, Гоббстің келісім туралы ойларының немесе 1640 және 1651 жылдар аралығында сэр Роберт Филмер сияқты патриархалистер жариялаған трактаттарға реакциясының көрінісі болды. 1640 жылы қарашада Ұзақ Парламент Қысқа Парламенттің орнына келгенде, Гоббс өзінің трактатының таралуына байланысты жағдайдың нашарлағанын сезініп, Парижге қашып кетті. Ол 11 жыл бойы елге оралмады. Парижде ол Мерсенннің айналасындағы зиялылар тобына қайта қосылды және Декарттың «Бірінші философия туралы медитацияларына» сын жазды, ол 1641 жылы Декарттың «Жауаптарымен» бірге «Қарсылықтар» жинағының үшінші бөлігі ретінде жарияланды. Декарттың басқа еңбектеріне қатысты басқа пікірлер екеуінің арасындағы хат алмасуын тоқтатуға әкеп соқты. Гоббс өзінің еңбектерін де кеңейтті, үшінші бөлімі «De Cive» үстінде жұмыс істеді, ол 1641 жылдың қарашасында аяқталды. Бастапқыда жеке таратылғанымен, ол жақсы қабылданып, он жылдан кейін «Левиафанда» қайталанған аргументтерді қамтыды. Содан кейін ол жұмысының алғашқы екі бөліміне қайта оралды және 1644 жылы Мерсенннің «Cogitata physico mathematica» деп жариялаған ғылыми трактаттар жинағына енген оптика туралы қысқа трактаттан (Tractatus opticus) басқа ештеңе жарияламады. Ол философиялық ортада жақсы беделге ие болды және 1645 жылы Декарт, Жиль де Робервал және басқалармен бірге Джон Пелл мен Лонгомонтанның шеңберді шаршылау мәселесі бойынша дауды төрешілік етуге таңдалды.

Азамат соғысы кезеңі (16421651)

1642 жылы ағылшын азаматтық соғысы басталды, ал 1644 жылдың ортасында роялистердің жағдайы нашарлағанда, көптеген роялистер Парижге келді және Хоббс оларды білді. Бұл Хоббстің саяси қызығушылықтарын қайта жақтандырды, соның салдарынан "De Cive" қайта басылып, кеңірек таратылды. Баспа жұмысы 1646 жылы Самюэль де Сорбиердің Амстердамдағы Elsevier баспаханасы арқылы жаңа алғы сөз және наразылықтарға жауап беру мақсатындағы бірнеше жаңа түсіндірмелермен басталды. 1647 жылы Хоббс жас Уэльс ханзадасы Чарльздың математика пәнінен жетекшісі болып жұмысқа орналасты, ол шілде айында Джерсиден Парижге келген еді. Бұл келісім 1648 жылға дейін сақталды, содан кейін Чарльз Голландияға кетіп қалды. Көшпен роялистердің арасында болуы Хоббсті "Левиафан" атты еңбегін жазуға итермеледі, онда ол соғыстың нәтижесінде туындаған саяси дағдарысқа байланысты азаматтық үкімет туралы өз теориясын баяндады. Хоббс мемлекетті адамдардан құралған, адамның қажеттіліктерінің күшімен жаратылған және адам құмарлықтарының салдарынан азаматтық келіспеушіліктерге байланысты ыдырап кететін алып құбыжыққа (левиафанға) теңеді. Еңбек соғысқа жауап ретінде жасалған жалпы "Шолу және қорытындымен" аяқталды, онда мынадай сұрақ қойылды: егер бұрынғы билеушінің қорғау мүмкіндігі қайтарымсыз жоғалған жағдайда, бағыныштының адалдығын өзгертуге құқығы бар ма? "Левиафанды" жазу жылдарында Хоббс Париждің ішінде немесе жанында болды. 1647 жылы ол өлімге тәуекел еткен ауруға шалдықты, ол оны алты айға мүгедек қылды. Сауыққаннан кейін ол әдеби жұмысын жалғастырып, 1650 жылы аяқтады. Осы уақытта "De Cive" аудармасы жасалып жатты; ғалымдар оның Хоббс аударғанын жоққа шығарады. 1650 жылы "Заңның, табиғаттың және саясаттың элементтері" атты еңбектің пираттық нұсқасы жарық көрді. Ол екі кішкентай томға бөлінді: "Адамның табиғаты немесе Полицияның негізгі элементтері"; және "De corpore politico, немесе Заңның, моральдық және саяси элементтері". 1651 жылы "De Cive" аудармасы "Үкімет және қоғам туралы философиялық негіздер" деген атпен жарияланды. Сонымен қатар, үлкен еңбек басылып шықты және 1651 жылдың ортасында "Левиафан, немесе Бірлескен мемлекеттің мәселесі, формасы және билігі, діни және азаматтық" деген атаумен жарық көрді. Оның титулдық бетінде белгілі бір гравюра бейнеленген, онда белден жоғары тәж киген алып, қылыш пен таяқ ұстап, төбесінен кішкентай адамдардан тұратын ландшафтқа қарап тұрған дөңгелекке биіктеп тұр. Бұл еңбек бірден үлкен әсер етті. Көп ұзамай Хоббс өз заманының басқа ойшылдарынан гөрі көбірек мақталып, айыпталды. Оның жариялануының алғашқы салдары – ол жер аударылған роялистермен байланысын үзу болды, олар оны өлтіруі мүмкін еді. Оның кітабының секулярлық рухы ағылшын және француз католиктерін қатты ашуландырды. Ол революциялық ағылшын үкіметінен қорғаныш сұрап, 1651 жылдың қысында Лондонға қашып кетті. Мемлекеттік кеңеске бағынғаннан кейін оған Феттер-Лейндегі жеке өмірге көшуге рұқсат берілді.

Кейінгі өмірі

1658 жылы Гоббс өзінің философиялық жүйесінің соңғы бөлімін жариялап, 20 жылдан астам бұрын жоспарлаған схемасын аяқтады. «De Homine» еңбегінің көп бөлігі – көру теориясының егжей-тегжейлі сипаттамасынан тұрды. Трактаттың қалған бөлімі «Адам табиғаты» және «Левиафан» еңбектерінде толыққандай қарастырылған кейбір тақырыптарға қатысты мәселелерді қамтыды. Геометрия сияқты ғылымдарды қоса алғанда, математика саласындағы кейбір даулы жазбаларын жариялаумен қатар, Гоббс философиялық еңбектерді жазуын жалғастырды. Қайта орналасу кезеңінен бастап ол жаңа беделге ие болды; «Хоббизм» – әдепті қоғам айыптауы тиіс нәрсенің бәрін білдіретін сөз тіркесіне айналды. Жаңа король, Гоббстің бұрынғы шәкірті, қазіргі Карл II, Гоббсті еске алып, оны сарайына шақырды және оған 100 фунт көлемінде зейнетақы тағайындады. 1666 жылы Халықтар палатасы атеизм мен құдайсыздыққа қарсы заң жобасын енгізген кезде король Гоббсті қорғауда маңызды рөл атқарды. Сол жылы, 17 қазан күні 1666 жылы, заң жобасы талқыланған комитетке «атеизмге, құдайды қорлау мен құдайсыздыққа шақыратын кітаптар туралы ақпарат жинауға өкілеттік беруі тиіс, әсіресе Хоббс мырзаның «Левиафан» атты кітабы» деген тапсырма берілді. Гоббс өзін еретик деп тану қорқынышынан, өзінің кейбір жағдайы нашар қағаздарын өртеп жіберді. Сонымен қатар ол ерестік заңдарының қолданылуын зерттеді. Оның зерттеулерінің нәтижелері алғаш рет 1668 жылы Амстердамда жарияланған «Левиафанның» латын тіліне аудармасына қосымша ретінде жарық көрген үш қысқа диалогта жарияланды. Бұл қосымшада Гоббс Комиссияның Жоғарғы соты таратылғаннан бері, оған шағымдануға болатын ерестік соты қалмағанын және Никеялық Символға қарсы шығудан басқа ештеңе ерестік болып табылмайтынын көрсетуге тырысты, ал «Левиафан» мұны істемейді деп мәлімдеді. Заң жобасының жалғыз салдары – Гоббс Англияда адамның мінез-құлқына қатысты ешқандай нәрсені жариялай алмады. Оның 1668 жылғы еңбектерінің басылымы Амстердамда жарық көрді, өйткені ол Англияда басылып шығуына цензордың рұқсатын ала алмады. Оның өлімінен кейін ғана басқа жазбалары жарияланды, соның ішінде «Бегемот: Англиядағы азаматтық соғыстардың себептерінің тарихы және оларды 1640 жылдан 1662 жылға дейін жүргізуге қолданылған кеңестер мен амалдар». Біраз уақыт бойы Гоббске оның жауыздары не істесе де жауап беруге рұқсат берілмеді. Осыған қарамастан, оның шетелдегі беделі зор болды. Гоббс өмірінің соңғы төрт-бес жылын өзінің меценаты Уильям Кавендиш, Девонширдің 1-ші герцогымен, оның отбасының Чатсворт үйінде өткізді. Ол 1608 жылдан бері отбасының досы болды, ол алғаш рет бұрынғы Уильям Кавендишке сабақ берген. Гоббс қайтыс болғаннан кейін оның көптеген қолжазбалары Чатсворт үйінде табылған. Оның соңғы еңбектері 1672 жылы латын тілінде жазылған өмірбаян және 1673 жылы «Одиссеяның» төрт кітабын «қатаң» ағылшын рифмаларына аудару болды, бұл 1675 жылы «Илиада» мен «Одиссеяның» толық аудармасына әкелді.

Саяси теория

Қазіргі заманғы ғылыми идеялардың ықпалымен Гоббс өзінің саяси теориясын жартылай геометриялық жүйе ретінде құруды жоспарлаған, онда қорытындылар алғышарттардан логикалық түрде туындауы тиіс. Гоббс саяси теориясының басты практикалық тұжырымы – мемлекет немесе қоғам абсолютті билеушінің бақылауында болмаса, қауіпсіздікті қамтамасыз ете алмайды. Осыдан, ешбір жеке тұлға билеушіге қарсы мүлік құқығына ие бола алмайды, демек билеуші өзінің поддандыларының келісімінсіз олардың мүлкін алуға құқылы. Бұл нақты көзқарас 1630 жылдары алғаш рет қалыптасқандықтан маңызға ие, сол кезде Карл I Парламенттің және оның поддандыларының келісімінсіз кіріс табуға тырысқан. Сондай-ақ, Гоббс табиғатты механикалық тұрғыдан түсінуін әлеуметтік және саяси салаға көшіріп, оны "әлеуметтік құрылым" терминінің негізін салушы етіп жасағанын атап өту маңызды.

Левиафан

Левиафанда Гоббс мемлекеттер мен заңды үкіметтердің негізі туралы доктринасын, сондай-ақ моральдың объективті ғылымын құру туралы ілімін баяндады. Кітаптың көп бөлігі жіксіздік пен азаматтық соғыстың зиянынан сақтану үшін күшті орталық биліктің қажеттілігін көрсетуге арналған. Адамдар мен олардың құмарлықтарын механикалық тұрғыдан қарастырып, Гоббс үкіметсіз өмірдің қандай болатынын, ол табиғат күйі деп атаған жағдайды болжайды. Осы жағдайда әр адамның әлемдегі барлық нәрсеге құқығы немесе рұқсаты болар еді. Гоббс пікірінше, бұл "барлығының бәріне қарсы соғысына" (bellum omnium contra omnes) алып келер еді. Бұл сипаттама ағылшын философиясының ең танымал бөлімдерінің бірі саналады, ол саяси қоғам болмаса, адамзат қандай табиғи жағдайда болатынын көрсетеді: Мұндай жағдайда еңбек етуге орын жоқ, себебі оның нәтижесі белгісіз: демек, жерді өңдеу, теңіз саяхаттары, теңіз арқылы әкелінетін тауарларды пайдалану, ыңғайлы ғимараттар, ауыр күш қажеттін нәрселерді жылжыту және көшіру құралдары, жер бетін білу, уақыт санауы, өнер, жазу, қоғам және ең жаманы – үнемі өлімнен қорқу және қауіп-қатер, жалғыз, кедей, жағымсыз, жабайы және қысқа ғұмыр. Мұндай жағдайларда адамдар өлімнен қорқады және жайлы өмір сүруге қажетті жағдайлардың да, оларды алу үмітінің де болмайды. Сондықтан, одан құтылу үшін адамдар әлеуметтік келісімге келіп, азаматтық қоғам құрады. Гоббс бойынша, қоғам – бұл халық және егемен билік, оған қоғамдағы барлық жеке тұлғалар қорғану үшін өз құқықтарының бір бөлігін береді. Осы биліктің күшіне қарсылық көрсетуге болмайды, өйткені қорғаушының егемендік билігі адамдардың өздерінің егемендік билігін қорғау үшін беруінен туындайды. Осылайша, жеке тұлғалар егеменнің барлық шешімдерінің авторлары болып табылады, "егер біреу егеменінен зиян келгенін айтса, ол оның өзінің іс-әрекетінің салдары екенін мойындауы керек, сондықтан ешкімді айыптамауы керек, тіпті өзін де, өйткені өзіне зиян келтіру мүмкін емес". Гоббс талқылауында биліктердің бөлінуі доктринасы жоқ. Ол билікті бөлу ішкі дау-жанжалдарға алып келіп, абсолюттік егемендікпен қамтамасыз етілген тұрақтылыққа қауіп төндіреді деп санайды. Гоббс пікірінше, егемен азаматтық, әскери, сот және діни биліктерді, тіпті сөздерді де бақылауы керек.

Джон Брамхолл

1654 жылы епископ Джон Брамхоллдың «Еркіндік және қажеттілік туралы» атты шағын трактаты жарық көрді, ол Хоббске бағытталған еді. Арминийлік көзқарасты ұстанып, Брамхолл Хоббспен кездесіп, пікір алмасты, сосын өз ойларын жазып, Хоббске жеке жіберді, одан осы пішінде жауап беруі күтілді. Хоббс сәйкесінше жауап берді, бірақ оны жариялау үшін емес. Бірақ бір француз танысы оның жауабын алып, «ерекше мақтаумен толған хат» қосып жариялады. Брамхолл 1655 жылы олардың арасындағы барлық жарысқан жазбаларды басып шығарды («Адам әрекеттерінің нағыз бостандығын алдын ала немесе сыртқы қажеттіліктен қорғау» деген атаумен). 1656 жылы Хоббс «Еркіндік, қажеттілік және мүмкіндік туралы сұрақтар» еңбегін дайындады, онда ол епископқа «таң қалдырарлық күшпен» жауап берді. Детерминизм психологиялық доктринасының алғашқы айқын түсіндірмесі ретінде Хоббстің екі еңбегі де еркін ерік туралы дау-жанжал тарихында маңызды рөл атқарды. Епископ 1658 жылы «Хоббстің жазбаларына сын» атты еңбегімен қайтадан қарсылық білдірді, сонымен қатар «Ұлы кит Левиафанды ұстау» атты кең көлемді қосымшаны да қосты.

Джон Уоллис

Гоббс қолданыстағы академиялық ережелерге қарсы шығып, «Левиафан» еңбегінде алғашқы университеттер жүйесін сынады. Одан кейін ол математика бойынша бірбеткей пікірлерді ғана емес, сонымен қатар шеңберді шаршылаудың қателігін дәлелдейтін «De Corpore» атты еңбегін жариялады. Бұл математиктерді оған қарсы пікір таласуға жетеледі және Джон Уоллисті оның ең жақтас қарсыласының біріне айналдырды. 1655 жылдан бастап, «De Corpore» жарық көргеннен кейін, Гоббс пен Уоллис дерлік ширек ғасыр бойы бір-бірін кінәлап, дауласып жүрді, Гоббс өмірінің соңына дейін қателігін мойындаған жоқ. Жылдар бойы пікірсайыс жүргеннен кейін, шеңберді шаршылауды дәлелдеу туралы дау осыншалықты танымал болды, ол математика тарихындағы ең әйгілі жанжалдардың біріне айналды.

Қазіргі ағылшын тіліндегі аудармалар

Де Корпоре, І бөлім. Computatio Sive Logica. Л. С. Хангерленд пен Г. Р. Виктің кіріспе мақаласымен редакцияланды. А. Мартиничтің аудармасы және түсіндірмелері. Нью-Йорк: Абарис Букс, 1981. Томас Уайттың "De mundo Examined" еңбегі, Х. В. Джонстың аудармасы, Брэдфорд: Брэдфорд университетінің баспасы, 1976 (латын тіліндегі басылымның (1973) қосымшалары қоса берілмеген).

Гоббс шығармаларының жаңа сын басылымдары

Томас Гоббстың еңбектерінің Кларендон басылымы, Оксфорд: Кларендон баспасы (жоспарланған 27 томның 10 томы жарық көрді). Ив Шарль Зарканың жетекшілігімен Гоббстың латын тіліндегі еңбектерінің аудармасы, Париж: Vrin (жоспарланған 17 томның 5 томы жарық көрді).

Жалпы ресурстар

Макдональд, Хью және Харгривс, Мэри. Томас Хоббс, библиография, Лондон: Библиографиялық қоғам, 1952. Хиннант, Чарльз Х. (1980). Томас Хоббс: Анықтамалық нұсқаулық, Бостон: Г. К. Холл және компания. Гарсия, Альфред (1986). Томас Хоббс: 1620 жылдан 1986 жылға дейінгі халықаралық библиография, Каен: Каен университеті саяси және құқықтық философия орталығы.