Кіріспе
Американдық астроном Дэвид Риттенхаус (8 сәуір 1732 – 26 маусым 1796) – американдық астроном, өнертапқыш, сағатшы, математик, геодезист, ғылыми құралдар жасаушы және қоғамдық қайраткер. Риттенхаус Америка философиялық қоғамының мүшесі және АҚШ Монета қорының алғашқы директоры болды.
David Rittenhouse (April 8, 1732 – June 26, 1796) was an American astronomer, inventor, clockmaker, mathematician, surveyor, scientific instrument craftsman, and public official. Rittenhouse was a member of the American Philosophical Society and the first director of the United States Mint.
Ерте өмір және білім
Риттенхаус 1732 жылдың 8 сәуірінде Германтаун қаласындағы Риттенхаустаунда, Виссахикон өзенінің шағын саласы – Папер Милл Рун жағасында дүниеге келген. Оның әкесінің әкесі Рейнландта туып, 1688 жылы Пенсильванияға көшіп келген. Оның ағасы Уильям Риттенхаус қайтыс болғанда, Дэвид ағасының ағаш өңдеу құралдарын және оқулықтарын мұраға алды. Кішкентай кезінде Дэвид үлкен әкесі Уильям Риттенхаустың қағаз фабрикасының жұмыс істейтін моделін жасап, жоғары интеллект деңгейін көрсетті. Ол жастығында су тігірлегі сияқты басқа да модельдерді де жасады. Дэвид ешқашан бастауыш мектепке бармаған – ол отбасының кітаптарынан өздігінен білім алған және ғылым мен математика саласында үлкен қабілет танытқан. Дэвид 13 жасқа келгенде Исаак Ньютонның қозғалыс және гравитация заңдарын толық меңгерген.
Мансап
Шамамен 17 жасында Дэвид ағаштан жасалған тісті дөңгелектермен сағат жасады. 19 жасында ол әкесінің фермасында ғылыми құралдар дүкенін ашты, ол қазіргі кезде Пенсильвания штатының Шығыс Норритон қалашығында орналасқан Валли Фордж медициналық орталығы мен ауруханасының орнында. Оның құралдармен, әсіресе сағаттармен жұмыс істеу шеберлігі оны күн жүйесінің масштабты модельдерін жасауға, екі оррерий жасауға алып келді. Біріншісі Нью-Джерси колледжіне, қазіргі Принстон университетіне, ал екіншісі Филадельфия колледжіне, қазіргі Пенсильвания университетіне арналған. Риттенхаусты екінші оррерийді жасауға оның досы, Филадельфия колледжінің бірінші проректоры, пастор Уильям Смит көндірді. Ол мұндай құрылғыны Филадельфиядағы, 18 ғасырдың ағарту орталығы болуға және астрономия сияқты «табиғаттануды» зерттеуге ұмтылған қалаға емес, Нью-Джерсидің шалқыған ауылдық аймағындағы колледжге жеткізуге наразы болды. Бұл екі оррерий әлі де сақталып қалған, олардың әрқайсысы бастапқы иелерінде: біреуі Пенсильвания университетінің кітапханасында, екіншісі Принстон университетінің Пейтон залында.
Клубтар мен қоғамдар
Венера планетасын зерттеген астрономдар 1769 жылы Венераның транзиттік жолын және оның атмосферасын зерттеу үшін Риттенхаусты таңдады. Риттенхаус осы құпия планетаны зерттеуге өте лайықты адам болды, себебі оның отбасылық шаруашылығында жеке обсерваториясы болды. "Ол өзі жасаған телескопының фокусына тор аралықтары мен өрмек жіптерін қолданды". Оның телескопы кейбір қазіргі заманғы телескоптарға өте ұқсас. Риттенхаус Америка астрономиялық қоғамында қызмет етті, және бұл Венераны зерттеу үшін оны таңдаудың тағы бір факторы болды. Өмірі бойы ол көптеген түрлі клубтар мен комитеттерде қызмет ету құрметіне ие болды. 1768 жылы Риттенхаус Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. Ол кітапханашы, хатшы болып қызмет етті, ал 1790 жылы Бенджамин Франклин қайтыс болғаннан кейін вице-президент болды, содан кейін 1796 жылға дейін қоғамның президенті болды. Ол 1782 жылы Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. Оның тағы бір қызығушылығы Лондон Корольдік қоғамының мүшелігі болды. Америкалықтың осы эксклюзивті британдық қоғамның мүшесі болуы өте сирек кездесетін жағдай. 1786 жылы Риттенхаус Филадельфиядағы 4-ші және Арч көшелерінің бұрышында жаңа грузин стиліндегі үй салды, ол бұрыннан салынған сегізбұрышты обсерваторияның жанында орналасқан. Осы үйде ол Бенджамин Франклин, Фрэнсис Хопкинсон, Пьер Эжен дю Симитиер және басқалармен дүйсенбі күні кешкі салондық кездесулер өткізді. Томас Джефферсон Парижге бір аптаға барудың орнына осындай кездесулерге қатысуды артық көретінін жазды.
Отбасы
Риттенхаус екі рет үйленген. Ол 20 ақпан 1766 жылы Элеонор Коулстонға үйленді, және олардың екі қызы болды: Елизавета (1767 жылы туған) және Эстер (1769 жылы туған). Элеонора 1771 жылдың 23 ақпанында 35 жасында үшінші баласын туған кезде туындаған қиындықтардан қайтыс болды, ал бала туғаннан кейін көз жұмды. Дэвид 1772 жылдың соңында екінші әйелі Ханна Джейкобсқа үйленді. Олардың аты-жөні белгісіз баласы болды, ол 1773 жылдың соңында туғаннан кейін қайтыс болды. Ханна Дэвидтен үш жылдан астам өмір сүрді, ол 1799 жылдың соңында қайтыс болды. Дэвидтің немересі, Эстердің ұлы, Дэвид Риттенхаус Уотерс деп аталды.
Құрама Штаттарға қосқан елеулі үлесі
Дэвид Риттенхаус Америка Құрама Штаттары үшін маңызды көптеген жаңалықтар ашты. Карьерасының басында ол Ұлыбританияның геодезисі болды, кейін Пенсильвания үкіметінде қызмет етті. Оның 1763–1764 жылдарғы Делавэр және Пенсильвания шекарасын зерттеуі – Делавэрдің солтүстік шекарасын белгілеу үшін Нью-Каслдағы сот үйінің айналасындағы 12 мильдік (19 км) шеңбер болды. Риттенхаус жасаған жұмыс өте дәл және жақсы құжатталғандықтан, Чарльз Мейсон мен Джеремиа Диксонның Пенсильвания мен Мэриленд шекарасын зерттеуіне өзгеріссіз енгізілді. Кейін Риттенхаус тәуелсіздік алғанға дейін және одан кейін бірнеше штаттар мен мемлекеттердің шекараларын белгілеуге көмектесті, оның ішінде Нью-Джерси, Нью-Йорк және Пенсильвания арасындағы шекаралар да болды. 1763 жылы Мейсон мен Диксон Пенсильвания мен Мэриленд шекарасын зерттеуді бастады, бірақ 1767 жылы бұл жұмыс тоқтап қалды. 1784 жылы Риттенхаус және Эндрю Элликотт Пенсильванияның оңтүстік-батыс бұрышына дейін Мейсон-Диксон сызығының зерттеуін аяқтады. Риттенхаус геодезиялық жұмысын аяқтағаннан кейін, ол ғылыми қызығушылықтарына қайта оралды.
Венераның өтуі
1768 жылы, ол Америка философиялық қоғамының мүшесі болған жылдың өзінде, Риттенхаус Күннің бетінен Венераның өтуін бірнеше жерден бақылау жоспарларын жариялады. Америка философиялық қоғамы заң шығарушы органды жаңа телескоптар сатып алу үшін 100 фунт стерлинг көмек ақша беруге көндірді, ал қоғам мүшелері оқиға болған кезде 22 телескоп станциясының жартысын қамтамасыз етуге ерікті болды. Содан кейін колледж планетарийдің меншігіне ие болды. Риттенхаус Филадельфияда қалған, жаңа, одан да жетілдірілген модель жасады. Пенсильвания штаты Риттенхаусқа оның жетістіктері үшін 300 фунт стерлинг сыйлық ретінде төледі. Риттенхаусқа жобада көмектескендердің бірі – Генри Войт, сағатшы және Риттенхаус басшылығымен монета соғу орынданың бас монеташысы. Кейіннен Войт 1806 жылы планетарийді жөндеді және Джон Фичпен бірге алғашқы практикалық бу кемесін бірлесіп ойлап тапты.
АҚШ монетасы
Дэвид Риттенхаус 1777 жылдан 1789 жылға дейін Пенсильванияның қазынашысы болды, және осы дағдылары мен Джордж Вашингтонның көмегімен ол АҚШ Монета жасау орталығының алғашқы директоры атанды. 1792 жылдың 2 сәуірінде АҚШ Монета жасау орталығы есігін ашты, бірақ алғашқы монеталарға бара-бара төрт ай өткен соң қол жеткізілді. Риттенхаус монетаның дизайны елдің өркендеген мәдениеті мен дәрежесін көрсетеді деп сенді. Алғашқы монеталар Джордж Вашингтон 1792 жылдың 30 шілдесінде таңертең ұсынған үй жиһазынан алынған заттардан жасалды. Риттенхаус жаңа жабдықты сынау үшін монеталарды қолмен соқты, және оларды Вашингтонға АҚШ Монета жасау орталығын құруға қосқан үлесі үшін алғыс ретінде табыс етті. Алайда, монетаның дизайны Конгресс бекітпеген болатын. Монеталарды ірі көлемде өндіру 1793 жылға дейін басталған жоқ. Риттенхаус денсаулығының нашарлауына байланысты 1795 жылдың 30 маусымында Монета жасау орталығынан кетті. 1871 жылы Конгресс оның құрметіне еске алу медалін бекітті.
Қосымша жарналар
1781 жылы Риттенхаус Уранды көзімен көрген алғашқы американдық болды. 1785 жылы Риттенхаус екі жіңішке бұранданың арасына 50 шашты орналастырып, шамамен бір дюймге 100 сызықтан тұратын дифракциялық тор жасады. Бұл техника 1821 жылы Жозеф фон Фраунгофердің сымдық дифракциялық тор жасау үшін қолданған әдісіне ұқсас болды.
Джефферсонның Вирджиния туралы жазбалары
Томас Джефферсон өзінің "Вирджиния штаты туралы жазбалар" кітабында Риттенхаусты Бенджамин Франклин мен Джордж Вашингтон қатар Жаңа дүниенің генийлерінің мысалы ретінде көрсетті. Бұл француз табиғаттанушысы Жорж Луи Леклерк, Буффон графының Солтүстік Американың ортасы мен климаты жергілікті және еуропалық тұрғындардың зиясын кемсіткен деген талабын жоққа шығарғанда болды.
Дэвид Риттенхаусқа арналған құрметті сөздер
Риттенхаус кратері – Ай бетіндегі кратер, Дэвид Риттенхаус есімімен аталған. Риттенхаус алаңы – Филадельфияның орталықтағы негізгі саябақтарының бірі және Уильям Пенннің Филадельфиядағы алғашқы алаңдарының бірі. 1825 жылы, алғашқы қала жоспарындағы орнына байланысты «Оңтүстік-батыс алаңы» деп аталғаннан кейін, ол Дэвид Риттенхаус құрметіне қайта аталды. Риттенхаус алаңының батысында, Уолнат көшесінде Пенсильвания университеті физика және математика факультеттерін Дэвид Риттенхаус зертханасында орналастырған. Риттенхаустың ізбасары және әріптесі Фрэнсис Хопкинсон 1777 жылғы Ту туралы заңды жазған Әскери-теңіз кеңесінің құрамында болды, ол Америка Құрама Штаттарының туын белгіледі және жұлдыздардың көк аспанын «жаңа жұлдыздар шоқтары» ретінде түсіндірді. Кейбір адамдар бұл Риттенхаусқа тікелей арналған құрмет деп санайды. Биограф Брук Хиндл: «Фрэнсис Хопкинсоннан гөрі Риттенхаусты одан да жақсы көрген адамдар аз болды» деп жазды. Риттенхаустың шөбересі және Америка философиялық қоғамының мүшесі Уильям Бартон Дэвид Риттенхаус өмірінен естеліктерді жариялады.
Танымал мәдениетте
Армин Шимерман сомдаған Дэвид Риттенхаустың көркемделіп бейнеленген нұсқасы, NBC телесериалы "Timeless" (2016–2018) бірінші маусымның оныншы эпизодында пайда болды. Сериал Риттенхаусты оның атын алып, зұлым құпия қоғамды құрған адам ретінде қайта қарастырады.