Кіріспе

Американдық археолог және профессор (1895–1986)

Эдвин Ричард Тиле (10 қыркүйек 1895 – 15 сәуір 1986) – Қытайдағы американдық жетінші күндік адвентист миссионері, редактор, археолог, жазушы және Ескі Ғияттың ғалымы. Ол Яһуда және Израиль патшалықтарының мерзімдік зерттемелерімен ең көп танымал.

Өмірбаян

Тиль 1895 жылдың 10 қыркүйегінде Иллинойс штатының Чикаго қаласында дүниеге келді және өсті. Ол 1960 жылы Эндрюс университеті болып қайта аталған Эммануэль миссионерлік колледжін 1918 жылы ежелгі тілдер мамандығы бойынша бакалавр дәрежесімен бітірді. Жетінші күндік адвентистер шіркеуінің Шығыс Мичиган конференциясында екі жыл үй миссионерінің хатшысы болып жұмыс істегеннен кейін, 1920 жылы Қытайға миссионерлік қызметке кетті. Қытайдағы 12 жылдық қызметі барысында ол Шанхайдағы "Сигнз оф Таймс" баспасының редакторы және директоры болды. АҚШ-қа оралғаннан кейін Тиль археологияны оқыды және 1937 жылы Чикаго университетінен өнер магистрі дәрежесін алды. Содан кейін ол Чикаго университетінде докторлық диссертациясын қорғай отырып, Эммануэль миссионерлік колледжінің дінтану факультетіне оқытушы болып орналасты. 1943 жылы ол Киелі кітап археологиясы бойынша доктор ғылымын қорғады. Оның докторлық диссертациясы "Иудея және Израиль патшаларының тарихнамасы" кейіннен кеңейтіліп, "Еврей патшаларының құпия сандары" деген атпен жарияланды, бұл еңбек еврей патшаларының тарихнамасы бойынша маңызды жұмыс ретінде танылды. Ол зерттеулері барысында Таяу Шығысқа кеңінен саяхат етті. Кейін Тиль "Құдайды тану" атты христиандық тақырыптағы танымал кітаптың авторы атанды. Оның қатысынан кейін әйелі Маргарет оның Әйүп кітабына арналған зерттеуін "Әйүп және Шайтан" деген атпен аяқтады. 1963 жылдан 1965 жылға дейін ол Эндрюс университетінде ежелгі тарих профессоры болып қызмет етті. 1965 жылы оқытушылық қызметтен зейнетке шыққаннан кейін Калифорнияға көшіп, жазуын жалғастырды. Ол 1986 жылы Калифорния штатының Сент-Хелена қаласында қайтыс болды. Ол Мичиган штатының Берриен-Спрингс қаласындағы Роуз-Хилл зиратында жерленген.

Хронологиялық жұмысты қабылдау

Тильдің хронологиялық реконструкциясы барлық ғалымдар тарапынан қабылданыс таппады. Дегенмен, Тильдің және оның ізбасарларының еңбектері, кез келген салыстырмалы хронологиядан гөрі кең ауқымда мойындалды; Ассириолог Д.Дж. Уайзманның (1993) жазуынша, «Қазіргі таңда ең көп қабылданған хронология – Тильдің мұқият зерттеулеріне негізделген». 2010 жылы Лесли Макфолл «Тильдің хронологиясы Ескі өсиет зерттеуші ғалымдар арасында консенсусқа айналып келеді, мүмкін бұл мәселе осы деңгейге жеткен де шығар» деп мәлімдеді. Тильдің хронологиясының көптеген нақты тұстары сынға ұшырағанымен, оның жұмысы оның қорытындыларымен келіспейтін ғалымдардан да жоғары баға алды. Екінші жағынан, Тильдің діни сенімдерін бөлісетін ғалымдар да кейде оның дәлелдерінде негізсіз болжамдар мен дөңгелектегі ойлау сияқты кемшіліктер бар екенін айтады. Тиль Патшалар кітабындағы деректер арасындағы қайшылықтарды шешуге тырысқандықтан, ықтимал емес болжамдар жасауға мәжбүр болды. Тильдің болжамдарының дұрыстығына негіз жоқ, себебі ол Патшалар кітабындағы көптеген деректерді үйлестіре алды, өйткені оның болжамдары хронологиялық деректерден алынған. «Дөңгелектегі ойлау» деген сынға жауап ретінде Кеннет Странд Тильдің хронологиясын жариялағаннан кейін ашылған және Олбрайт сияқты басқа ғалымдардың хронологиялық жүйелеріне қарағанда Тильдің болжамдарын немесе қорытындыларын растаған бірнеше археологиялық жаңалықтарды атап көрсетті. Әртүрлі сын-тегеуріндерге қарамастан, Тильдің әдістемелік тәсілі осы тақырыпты зерттеудің қалыпты бастапқы нүктесі болып табылады және оның еңбегі Израиль патшалығының бөліну күнін анықтады деп есептеледі.