Уильям Фоксвелл Олбрайт: Археолог және Библия ғылымының шебері

Кіріспе

Америкалық археолог және Киелі кітап зерттеушісі (1891–1971)

Фрэнсис Андерсен
Авраам Биран
Джон Брайт
Раймонд Э. Браун
Франк Мур Кросс
Митчелл Дахуд
Джозеф Фицмайер
Дэвид Ноэль Фридман 1948 жылы Өлі теңіздің кітаптарының нақтылығын растаудағы рөлімен көпшілікке танылды. Оның ғылыми беделі Киелі кітап археологиясының жетекші теоретигі және тәжірибешісі ретінде қалыптасты.

Өмірбаян

Олбрайт 1891 жылы 24 мамырда Чилидің Кокимбо қаласында американдық евангелистік методист миссионерлері Уилбур Финли Олбрайт пен корнлистік америкалық Зефин Виола Фоксвеллдің алты баласының ең үлкені ретінде дүниеге келді. Олбрайт Жоғарғы Айова университетінің түлегі болды. 1921 жылы Рут Нортонға үйленді және төрт ұлы болды. 1916 жылы Мэриленд штатының Балтимор қаласындағы Джонс Хопкинс университетінен философия докторы ғылыми дәрежесін алды және 1927 жылы профессорлық қызметке қабылданды. Олбрайт 1930 жылдан бастап 1958 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін семит тілдерінің профессоры болды. Ол 1922–1929 және 1933–1936 жылдары Иерусалимдегі Америка шығыстану зерттеулер мектебінің директоры қызметін атқарды. Сондай-ақ, Палестинадағы Гибея (Телл-эль-Фул, 1922) және Телл-Бейт-Мирсим (1926, 1928, 1930 және 1932) сияқты маңызды археологиялық қазба жұмыстарын жүргізді. Олбрайт 1948 жылы Өлі теңізден табылған паршамендердің түпнұсқа екенін анықтаудағы рөлімен көпке танылды, бірақ ғылыми еңбегімен "библиялық археологияның" жетекші теоретигі және тәжірибешісі ретінде көзге түсті. Олбрайт, алайда, библияны әдеби мағынасында түсіндіруші емес еді; мысалы, "Яхве және Қанаан құдайлары" атты еңбегінде ол Яхвизм мен ежелгі Қанаан дінінің өзара байланыста болғанын, екеуінің де шамамен оныншы ғасырда басталып, бесінші ғасырға дейін жалғасқан алмасудан көп пайда тапқанын айтты. Олбрайт негізінен библиялық археолог болғанымен, Таяу Шығыс тарихын зерттеудің барлық саласындағы білімімен көзге түсетін ғалым болды. Оның білімінің кеңдігін көрсететін мысал – 1953 жылғы "Израиль мен Яһуданың тарихы мен хронологиясы туралы Мысырдан алынған жаңа мәліметтер" атты мақаласы, онда ол Мысыр перғауыны Шошенк I – Киелі кітаптағы Шишақтың шамамен б.з.д. 945–940 жылдары билікке келгенін дәлелдеді. Көп еңбек еткен автор, "Яхве және Қанаан құдайлары" еңбегінен өзге, "Палестина археологиясы: тас дәуірінен христиандыққа дейін" және "Авраамнан Езраға дейінгі Киелі кітап кезеңі" сияқты еңбектер жазды. Сондай-ақ, ол "Жеремия", "Маттай" және "Аян" кітаптарына түсіндірмелер жазды. Өмірі бойы Олбрайт түрлі марапаттармен, құрметті докторлық атақтармен және медальдармен марапатталды, сондай-ақ "Якир Йерушалайим" (Иерусалимнің құрметті азаматы) атағымен құрметтелді – бұл атақ еврей емес адамға алғаш рет берілді. 1929 жылы Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. 1955 жылы АҚШ Ұлттық ғылым академиясының, ал 1956 жылы Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. 1971 жылдың 19 қыркүйегінде дүниеден өткеннен кейін, Олбрайттың мұрасы оның еңбегінен шабыттанған көптеген ғалымдар арқылы жалғасты, олар Олбрайт бастаған салаларда мамандықтарын жетілдірді. Олбрайттың археологиялық жетістіктерін құрметтеу үшін Иерусалимдегі Америка шығыстану зерттеулер мектебі Олбрайт археологиялық зерттеулер институты деп аталды.

Albright was born on May 24, 1891, in Coquimbo, Chile, the eldest of six children of the American Evangelical Methodist missionaries Wilbur Finley Albright and Cornish American Zephine Viola Foxwell. Albright was an alumnus of Upper Iowa University. He married Ruth Norton in 1921 and had four sons. He received his Doctor of Philosophy degree from Johns Hopkins University in Baltimore, Maryland, in 1916 and accepted a professorship there in 1927. Albright was W. W. Spence Professor of Semitic Languages from 1930 until his retirement in 1958. He was the Director of the American School of Oriental Research in Jerusalem from 1922–1929, and 1933–1936, and did important archaeological work at sites in Palestine such as Gibeah (Tell el Fûl, 1922) and Tell Beit Mirsim (1926, 1928, 1930, and 1932). Albright became known to the public in 1948 for his role in the authentication of the Dead Sea Scrolls, but made his scholarly reputation as the leading theorist and practitioner of biblical archaeology, "that branch of archaeology that sheds light upon 'the social and political structure, the religious concepts and practices and other human activities and relationships that are found in the Bible or pertain to peoples mentioned in the Bible." Albright was not, however, a biblical literalist; in his Yahweh and the Gods of Canaan, for example, he argued that Yahwism and ancient Caananite religion had a reciprocal relationship, in which "both gained much in the exchange which set in about the tenth century and continued until the fifth century B. C". Although primarily a biblical archaeologist, Albright was a polymath who made contributions in almost every field of Near Eastern studies: an example of his range is a 1953 paper, "New Light from Egypt on the Chronology and History of Israel and Judah", in which he established that Egyptian pharaoh Shoshenq I—the Biblical Shishaq—came to power somewhere between 945 and 940 BC. A prolific author, his works in addition to Yahweh and the Gods of Canaan, include The Archaeology of Palestine: From the Stone Age to Christianity, and The Biblical Period from Abraham to Ezra. He also edited the Anchor Bible volumes on Jeremiah, Matthew, and Revelation. Throughout his life Albright was honored with awards, honorary doctorates, and medals, and was proclaimed "Yakir Yerushalayim" (Worthy Citizen of Jerusalem)—the first time that title had been awarded to a non Jew. He was elected to the American Philosophical Society in 1929. He was elected a member of the United States National Academy of Sciences in 1955 and a Fellow of the American Academy of Arts and Sciences in 1956. After his death on September 19, 1971, his legacy continued through the many scholars inspired by his work, who specialized in the fields pioneered by Albright. The American School of Oriental Research, Jerusalem, was renamed the Albright Institute of Archaeological Research, in honor of Albright's archeological achievements.

Тарихи зерттеулер мен гипотезалар

1930 жылдан бастап өмірінің соңына дейін ол библиялық археологтардың ең көрнекті өкілі және библиялық археология қозғалысының негізін қалаушы болды. Неміс библиялық сын-пікірлеріндегі тарихи деректерге қатысты күмәндік көзқарастардан бастау алған Олбрайт, археология саласындағы маңызды еңбектері (және Палестина мен Киелі жерлерге тән қыш ыдыстардың типологиясын жасауы) арқылы Израиль халқының тарихы туралы Киелі кітаптағы мәліметтердің, сол кездегі басым неміс библиялық сын-пікірлеріне қайшы, көбінесе дұрыс екеніне келді. Бұл мәселе ғалымдар арасында бүгінгі күнге дейін қызу талқылауларға себеп болып келеді. Олбрайттың шәкірті Джордж Эрнест Райт библиялық археология қозғалысының жетекшілігін мұра етіп алып, Шехем және Гезерде маңызды зерттеулер жүргізді. Олбрайт бірінші буын қалыптасқан Израиль археологтарын шабыттандырып, оқытып, олармен бірлесе жұмыс істеді, олар оның ісін жалғастырып, көзқарасын сақтап қалды. Джозеф Фицмайер, Фрэнк Мур Кросс, Реймонд Э. Браун және Дэвид Ноэль Фридман сияқты басқа да шәкірттері Киелі кітапты және Ежелгі Таяу Шығысты, соның ішінде Солтүстік-Батыс Семит жазуы мен палеографиясын зерттеуде халықаралық деңгейде танымал болды. Джон Брайт, Ричмондтағы Юнион Семинариясының еврей тілі және Ескі өсиетті түсіндіру профессоры (Джон Хопкинс, PhD, 1940 ж.), "Ескі өсиеттің алғашқы көрнекті американдық тарихшысы" және "Олбрайт мектебінің ең ықпалды ғалымы" атанды, себебі оның "Уильям Джеймске ұқсас, американдық санаға тән ерекшеліктері" болды. Осылайша, Олбрайт және оның шәкірттері 1940 жылдардан 1970 жылдарға дейін американдық жоғары білім беру саласына зор әсер етті. Содан кейін, Т. Л. Томпсон, Джон Ван Сетерс, Нильс Питер Лемче және Филип Р. Дэвис сияқты ревизионист ғалымдар Олбрайттың археологияның Израиль тарихының Киелі кітапта баяндалған негізгі жобасын қолдайтыны туралы пікірін минималистік тұрғысынан сынады. Басқа да көп салалы ғалымдар сияқты (феноменологияда Эдмунд Гуссерл және социология және дін социологиясы салаларындағы Макс Вебер), Олбрайт библиялық археология ғылымын құрып, дамытты, ол бүгінде әлемнің барлық университеттерінде оқытылады және ұлттық, мәдени және діни ерекшеліктеріне қарамастан, жақтастары бар.

From the 1930s until his death, he was the dean of biblical archaeologists and the acknowledged founder of the biblical archaeology movement. Coming from his background in German biblical criticism of the historicity of the biblical accounts, Albright, through his seminal work in archaeology (and his development of the standard pottery typology for Palestine and the Holy Land) concluded that the biblical accounts of Israelite history were, contrary to the dominant German biblical criticism of the day, largely accurate. This area remains widely contested among scholars. Albright's student George Ernest Wright inherited his leadership of the biblical archaeology movement, contributing definitive work at Shechem and Gezer. Albright inspired, trained and worked with the first generation of world class Israeli archaeologists, who have carried on his work, and maintained his perspective. Other students such as Joseph Fitzmyer, Frank Moore Cross, Raymond E. Brown, and David Noel Freedman, became international leaders in the study of the Bible and the ancient Near East, including Northwest Semitic epigraphy and paleography. John Bright, Cyrus H. McCormick Professor of Hebrew and Old Testament Interpretation at Union Seminary in Richmond (PhD, Johns Hopkins, 1940), went on to become "the first distinguished American historian of the Old Testament" and "arguably the most influential scholar of the Albright school", owing to his "distinctly American commonsense flavor, similar to that of W[illiam] James". Thus Albright and his students influenced a broad swath of American higher education from the 1940s through the 1970s, after which revisionist scholars such as T. L. Thompson, John Van Seters, Niels Peter Lemche, and Philip R. Davies developed and advanced a minimalist critique of Albright's view that archaeology supports the broad outlines of the history of Israel as presented in the Bible. Like other academic polymaths (Edmund Husserl in phenomenology and Max Weber in the fields of sociology and the sociology of religion), Albright created and advanced the discipline of biblical archaeology, which is now taught at universities worldwide and has exponents across national, cultural, and religious lines.

Табысы мен мұрасы

Олбрайттың 1932 жылы Америка шығыс зерттеулері мектебінің жылнамасында Талл-Бейт-Мирсимді қазу жұмыстарының жариялануы, сондай-ақ 1938 және 1943 жылдары осы жердегі қола дәуірі мен темір дәуірі қабаттарының сипаттамалары керамикалық типтерге негізделген ескерткіштерді мерзімдеуге маңызды үлес қосты, бұл әдіс әлі де қолданылып келеді. «Осы еңбегімен Олбрайт Израиль археологиясын бұрынғыдай емес, ғылымға айналдырды: бұрынғысында егжей-тегжейлі мәліметтер мүмкіндігінше жалпы және көбінесе қате хронологиялық негізде сипатталған, ал қазіргісінде бұл мәліметтер жақсы сипатталған». Олбрайт 1931 жылдан 1968 жылға дейін Америка шығыс зерттеулері мектептерінің бюллетенінің редакторы ретінде Киелі кітапты зерттеу және Палестина археологиясына үлкен әсер етті. Киелі кітапты зерттеуші Томас Л. Томпсон 2002 жылы «Киелі кітап археологиясы» әдістерінің де ескіргенін жазды: [Райт және Олбрайттың] тарихи түсіндірмесі объективті болуға құқығы жоқ, себебі ол деректерін іріктеу арқылы бұрмалайтын, өте өкілді емес әдістемеге негізделген, екінші мыңжылдықтың басындағы тарих үшін деректердің жетіспеуін назарға алмайтын және зерттеуге қатысы жоқ Киелі кітап мәтіндеріне сүйене отырып, гипотезаларды қасақана құрады, оларды «ықтималдық теңгерімі» сияқты (осы кезең үшін) мәнсіз математикалық критерийлермен дәлелдеуге тырысады.