Кіріспе
Кредиттік рейтинг – жеке тұлғаның кредиттік қабілеттілігін олардың кредиттік есебін талдау негізінде салыстырмалы түрде бағалайтын сан. Бұл тұтынушылық несие берудің басқа формаларына қарағанда арзан әрі маңызды балама болып табылады. Банктер және кредиттік карта компаниялары сияқты несие берушілер, тұтынушыға ақша беру тәуекелін бағалау үшін кредиттік рейтингтерді пайдаланады. Несие берушілер кредиттік рейтингтерді кеңінен қолдану көптеген тұтынушылар үшін несиеге қол жеткізуді жеңілдетіп, оны арзанрақ еткенін мәлімдейді. 2010 жылы қабылданған Додд-Франк заңына сәйкес, егер тұтынушының кредиттік рейтингіне байланысты несиеден, кредиттік картадан немесе сақтандырудан бас тартылса, ол өзіне қолданылған нақты кредиттік рейтинг туралы тегін есеп алуға құқылы.
A credit score is a number that provides a comparative estimate of an individual's creditworthiness based on an analysis of their credit report. It is an inexpensive and main alternative to other forms of consumer loan underwriting. Lenders, such as banks and credit card companies, use credit scores to evaluate the risk of lending money to consumers. Lenders contend that widespread use of credit scores has made credit more widely available and less expensive for many consumers. Under the Dodd Frank Act passed in 2010, a consumer is entitled to receive a free report of the specific credit score used if they are denied a loan, credit card or insurance due to their credit score.
Тарих
Кредиттік рейтингтер пайда болмас бұрын, несиелер кредиттік бюролардың кредиттік есептері арқылы бағаланды. 1950 жылдардың соңында банктер несиелік қабілеттілікті абстрактілі статистикалық тәуекел ретінде жаңадан анықтау үшін компьютерлік несиелік бағалау жүйесін қолдана бастады. 1974 жылы «Тең несие мүмкіндігі туралы» заң жыныс немесе отбасылық жағдай бойынша несиеден бас тартуға тыйым салды, ал 1976 жылы нәсілі, ұлты, діні, жасы немесе мемлекеттік жәрдемақы алуы бойынша да тыйым салынды.
FICO бағасы
FICO баллы алғаш рет 1989 жылы FICO, бұрын Fair, Isaac және Company деп аталған компания ұсынды. FICO моделі банктер мен несие берушілердің көпшілігі тарапынан қолданылады және үш ұлттық несие бюросының – Experian, Equifax және TransUnion – тұтынушылардың несиелік тарихына негізделген. Тұтынушының несиелік тарихы әр бюрода әртүрлі болуы мүмкін болғандықтан, FICO баллы FICO-ға баллды есептеу үшін қандай бюродан ақпарат алынатынына қарай өзгеріп отыруы мүмкін. Experian және TransUnion несиелік балдарын 300-ден 850-ге дейін бағалайды, ал Equifax 280-ден 850-ге дейін бағалайды.
Макияж
Кредиттік балл адамның қаржылық тарихындағы әртүрлі факторларды ескере отырып, несие алмау тәуекелін өлшеуге арналған. Кредиттік баллды есептеудің нақты формулалары құпия болса да, FICO келесі компоненттерді жариялады:
Төлем тарихы (35%): Кемсітуші ақпараттың болуы немесе болмауы арқылы ең жақсы сипатталады. Банкроттық, келісімдер, өндіріп алу, қайтару, ипотека және төлемді кешіктіру FICO баллын төмендетуі мүмкін. Қарыздық жүктеме (30%): Бұл санатта қарызға қатысты бірнеше нақты өлшемдер қарастырылады. FICO бойынша, қарыз санатында қарыз шегіне қатысты қатынас, балансы бар шоттардың саны, әртүрлі шоттар бойынша берешек сомасы және бөліп төленетін несиелер бойынша төленген соманы қамтитын алты түрлі өлшем бар. Кредиттік тарихтың ұзақтығы немесе «файлдегі уақыт» (15%): Кредиттік тарих ұзарған сайын, ол FICO баллына оң әсер ете алады. Бұл санатта бірнеше өлшем бар, ең маңыздысы – есептегі шоттардың орташа жасы және ең ескі шоттың жасы. Қолданылған несие түрлері (10%): Тұтынушылар әртүрлі несие түрлерін басқару тарихынан пайда көре алады. Несие түрлеріне: бөліп төленетін, айналымдық, тұтынушылық қаржы және ипотекалық несие жатады. Жақында несие іздеу (10%): «Қатты тартулар» немесе тұтынушылар несие картасына немесе несиеге (айналымдық немесе басқаша) өтініш берген кезде болатын қатты сауалдар, әсіресе көп болса, баллға зиян келтіруі мүмкін. Ипотекалық, автонесие немесе студенттік несие үшін қысқа мерзімде (FICO баллының нұсқасына байланысты екі апта немесе 45 күн) «жақсы баға іздеу» жасайтындар, FICO балл моделі 14 немесе 45 күн ішінде болатын барлық қатты сауалдарды бір рет қана есептейтіндіктен, осы сауалдардың нәтижесінде баллдарының айтарлықтай төмендеуін сезінбеуі мүмкін. Сонымен қатар, ипотекалық, авто және студенттік несие сауалдары, егер олар 30 күннен аз болса, FICO баллына есептелмейді. Барлық несие сауалдары екі жыл бойы жеке несие есептерінде тіркеліп, көрсетіледі, бірақ бірінші жылдан кейін олардың әсері болмайды, өйткені FICO балл жүйесі оларды 12 айдан кейін елемейді. Несие сауалдарын тұтынушы (мысалы, жеке пайдалану үшін несие есебін алу), жұмыс беруші (қызметкерді тексеру үшін) немесе алдын ала тексерілген несие немесе сақтандыру ұсыныстарын бастаған компаниялар жасаған жағдайда, кредиттік баллға ешқандай әсер етпейді: мұндай сауалдар «жұмсақ сауалдар» немесе «жұмсақ тартулар» деп аталады және несие берушілер қолданатын несие есептерінде көрсетілмейді, тек жеке есептерде ғана болады. Несиелік рейтинг жүйелері жұмсақ сауалдарды қарастырмайды. Бұл пайыздар жалпы халық үшін бес санаттың маңыздылығына негізделген. Белгілі бір топтар үшін, мысалы, несиеге ұзақ уақыт пайдаланбаған адамдар үшін бұл санаттардың салыстырмалы маңызы әртүрлі болуы мүмкін. Басқа қаржылық факторлар, мысалы, жас, жұмыспен қамту жағдайы, активтер немесе табыс ескерілмейді. Алайда, несие берушілерге осы факторларды сұрауға және оларды несие берудің белгілі бір жағдайлары үшін есепке алуға тыйым салынбайды. Несие шегін арттыру кредиттік баллға көмектеседі. Кредиттік картадағы несие шегі неғұрлым жоғары болса, қарыз алушының барлық кредиттік карталары бойынша пайдалану коэффициенті соғұрлым төмен болады. Пайдалану коэффициенті – бұл қарыз сомасы кредитор берген сомаға бөлінген, және ол неғұрлым төмен болса, FICO рейтингісі соғұрлым жақсы. Егер бір адамның бір кредиттік картасында 500 доллар, екіншісінде 700 доллар және үшіншісінде 2000 доллар болса, орташа коэффициент 40 пайызды құрайды (барлығы қолданылған 1200 доллар, барлығы шегі 3000 доллар). Егер бірінші кредиттік карта компаниясы шекті 2000 долларға көтерсе, коэффициент 30 пайызға төмендейді, бұл FICO рейтингін арттыруы мүмкін. FICO баллына әсер ететін басқа да ерекше факторлар бар. Сот шешімі, салық қарызы және т.б. бойынша төленетін кез келген ақша, әсіресе жақында болған жағдайда, қосымша айыппұл төленеді. Жаңа ашылған бір немесе бірнеше тұтынушылық несиелік шоттардың болуы да теріс әсер етуі мүмкін.
Аумақтар
FICO кредиттік баллының бірнеше түрі бар: классикалық немесе жалпы мақсаттағы балл, салаға қатысты балл (банк картасының баллы, автокөлік баллы, ипотекалық балл, жеке қаржы баллы және бөліп төлеу несиесінің баллы), XD баллы, NextGen тәуекел баллы және UltraFICO баллы. Классикалық FICO кредиттік баллы (FICO кредиттік баллы деп аталады) 300 мен 850 аралығында, ал халықтың 59% 700 мен 850 аралығында, 45% 740 мен 850 аралығында, ал 2019 жылы американдықтардың 1,2% ең жоғары FICO баллына (850) ие болды. FICO мәліметтері бойынша, 2006 жылы FICO кредиттік баллының медианасы 723, ал 2015 жылы 721 болды. АҚШ-тағы FICO 8 баллының орташа көрсеткіші 2020 жылы 710, ал 2021 жылдың сәуір айында 716 болды. FICO банк картасының, FICO автокөлік, FICO жеке қаржы және FICO бөліп төлеу несиесінің баллы 250 мен 900 аралығында. FICO ипотекалық баллы мен FICO XD 2 баллы 300 мен 850 аралығында. Жоғары балл төмен кредиттік тәуекелді көрсетеді. Experian 580-ден төмен FICO кредиттік баллын өте нашар, 580–669 аралығын қанағаттанарлық, 670–739 аралығын жақсы, 740–799 аралығын өте жақсы, ал 800–850 аралығын ерекше деп жіктейді. Equifax 580-ден төмен FICO баллын нашар, 580–669 аралығын қанағаттанарлық, 670–739 аралығын жақсы, 740–799 аралығын өте жақсы, ал 800–850 аралығын тамаша деп санайды. FICO баллы 670-тен төмен адамдар субприм қарыз алушылар ретінде қарастырылады. FICO баллы әртүрлі кредиттік бюроларда әртүрлі атаулармен белгіленеді: Equifax (Beacon), TransUnion (FICO Risk Score, Classic) және Experian (Experian/FICO Risk Model). FICO кредиттік баллының бірнеше белсенді нұсқасы бар: FICO 98 (1998), FICO 04 (2004), FICO 8 (2009), FICO 9 (2014), FICO 10 және FICO 10T (2020). 2019 жылы UltraFICO баллы деп аталатын FICO баллының жаңа түрі шығарылды. 1995 жылы шығарылған FICO 95 кредиттік баллы және Equifax FICO 98 баллы енді қолданылмайды. FICO Score XD баламалы деректерді пайдаланып жасалады және 2016 жылы шығарылды. Ипотекалық несие берушілер EX FICO Score 2, EQ FICO Score 5 және TU FICO Score 4 балдарын пайдаланады, бірақ нақты FICO ипотекалық баллын емес. Тұтынушылар FICO балдарын және Equifax, TransUnion және Experian үшін кредиттік есепті FICO веб-сайтынан (myFICO) сатып ала алады, сонда олар FICO 8 баллы, FICO Bankcard Score 8, FICO Auto Score 8, FICO Score 9, FICO Auto Score 9, FICO Bankcard Score 9 және басқа FICO балдарын (1998 және 2004 жылғы нұсқалары) алады. Жеке тұлғалар myFICO-да 28 FICO баллына (10 EX, 9 EQ, 9 TU) қол жеткізе алады. Тұтынушылар сондай-ақ Equifax үшін FICO Score 8-ді сол кредиттік бюроның веб-сайтында және Experian үшін FICO Score 8-ді оның веб-сайтында сатып ала алады. Кез келген адам тіркеліп, Experian CreditWorks Basic арқылы тегін EX FICO 8 баллын ала алады. FICO баллының басқа түрлерін жеке тұлғалар жеке тұлға ретінде емес, тек несие берушілер ғана ала алады. Банктер және кейбір несиелік кооперативтер шығарған кейбір кредиттік карталар өздерінің карта иелеріне жылына бірнеше рет тегін FICO баллын ұсынады.
FICO SBSS
FICO Small Business Scoring Service (SBSS) бағасы шағын бизнес несиесіне үміткерлерді бағалау үшін қолданылады. Бұл балл бизнес иесінің жеке несие тарихын және бизнес өзінің несие тарихын бірге бағалай алады. Бизнестің қаржылық мәліметтері де қарастырылуы мүмкін. FICO SBSS бағасы 0–300 диапазонында болады. Қарқын жоғары болған сайын, тәуекел төмендеуін көрсетеді. $350,000 және одан аз сомадағы SBA 7(a) несиелеріне арналған өтініштер осы балл бойынша алдын ала тексеріледі. Алдын ала тексеруден өту үшін кемінде 140 балл қажет, бірақ көптеген несие берушілер 160 немесе одан жоғары балл талап етеді.
VantageScore бағасы
2006 жылы FICO-дан клиенттерді тартып алу үшін үш ірі кредиттік бюро VantageScore кредиттік балын енгізді, ол бірнеше жағынан FICO-дан өзгеше. FICO V. VantageScore федералдық ісі бойынша сот құжаттарында көрсетілгендей, 2006 жылы VantageScore-тың нарық үлесі 6%-дан кем болды. VantageScore әдістемесі бастапқыда 501 мен 990 аралығындағы балл диапазонын (VantageScore 1.0 және VantageScore 2.0 баллдары) құрады, бірақ VantageScore 3.0 балл 2013 жылы 300–850 балл диапазонын қабылдады. VantageScore 4.0 балл 2017 жылдың ортасында жарияланды және 300–850 диапазонын қолданады. Тұтынушылар VantageScore-ты тегін кредиттік есептерді ұсынатын веб-сайттардан, сондай-ақ Capital One, American Express, U.S. Bank, Chase Bank, TD Bank, N.A., Synchrony Bank және USAA Bank шығарған кейбір кредиттік карталардан ала алады. VantageScore 3.0 және 4.0 бойынша 550-ден төмен – өте нашар, 550–649 – нашар, 650–699 – қанағаттанарлық, 700–749 – жақсы, ал 750–850 – өте жақсы деп бағаланады. 2023 жылғы мәліметтер бойынша, Synchrony Bank өз кредиттік карталарын беру үшін VantageScore 4.0 кредиттік балын пайдаланады.
CE бағасы
CE Score-ті CE Analytics жариялайды. Бұл балл Credit Plus желісі арқылы 6500 несие берушіге таратылады. Оның диапазоны 350-ден 850-ге дейін.
Білім беру бойынша кредиттік баллдар
Тұтынушыларға өздерінің кредиттік рейтингтерін түсінуге және жақсартуға көмектесетін бірнеше бағалау жүйелері әзірленді. Олардың көпшілігі FICO өзінің моделінің егжей-тегжейін бөлісуді бастамас бұрын және несие берушілерді тұтынушылармен бағалауларын бөлісуге ынталандырмас бұрын пайда болды. Бұл бағалау жүйелері тұтынушыларға өздерінің рейтингтерін қадағалауға және жақсартуға көмектесе алады, бірақ олар FICO рейтингін қайталай бермейді және толық емес деректерді пайдаланса, айтарлықтай дәлдігі төмен болуы мүмкін. Олар сонымен қатар тұтынушыларға әртүрлі бағалар мен дәрежелер береді, бұл бір ғана рейтинг санын күтетін тұтынушылардың арасында жаңсақтық тудырады. myFICO форумында және басқа да жерлерде FICO емес бағалау жүйелері FAKO бағалау жүйелері деп аталады. Experian-ның Plus Score бағасы 330 мен 830 аралығында, ал Experian-ның Ұлттық теңдестірілген бағасы 360-тан 840-қа дейін. Equifax-тың Equifax кредиттік бағасы 280 мен 850 аралығында. CreditXpert түрлі әрекеттердің бағалау диапазонына (350-ден 850-ге дейін) тигізетін әсерін бағалау үшін симуляциялық баға ұсынады.
Басқа кредиттік баллдар
Қарыз берушілер тұтынушылар туралы қосымша мәлімет алу үшін FICO емес кредиттік баллдарды пайдалануға тырысуы мүмкін, әсіресе дәстүрлі кредиттік тарихы шектеулі және балл қою қиын болуы мүмкін жағдайларда. Егер олар бірегей түсінік берсе, мұндай баллдар FICO баллына қосылуы немесе FICO баллдың орнына қолданылуы мүмкін, егер олар ұқсас болжамдық мүмкіндіктерді ұсынса. Мұндай баллдардың көпшілігі ұлттық кредиттік бюролар арқылы қолжетімді емес деректерге (баламалы деректер) негізделген, мысалы, жалдау төлемдері, коммуналдық қызметтер, телекоммуникациялық төлемдер, сондай-ақ мүліктік құжаттар, ипотека, кепілдіктер, жеке мүлікке құқықтар, салықтық мәліметтер және лицензиялық деректер сияқты қоғамдық жазбалар. SageStream компаниясының Credit Optics Score дәстүрлі және баламалы кредиттік деректерді машиналық оқыту модельдеу әдістерімен біріктіріп, 1-ден 999-ға дейін ауқымдағы балл береді. LexisNexis RiskView бағасы, кең ауқымды мемлекеттік жазбаларға негізделген, 501-ден 900-ға дейін. CoreLogic Credco мүлікке қатысты мемлекеттік жазбалар туралы мәліметтер береді және оның Anthem Credit Score бағасы 325-тен 850-ге дейін. PRBC тұтынушыларға өздерін тіркеуге және қарыздық емес төлемдерінің тарихын хабарлауға мүмкіндік береді. PRBC-нің баламалы кредиттік бағасы 100-ден 850-ге дейін. ChexSystems Consumer Score сияқты қаржылық шоттарды тексеру қызметтеріне арналған баллдар да бар, олар 100-ден 899-ға дейін ауқымда. L2C, Inc. компаниясының L2C (Link2Credit) бағасы 300-ден 850-ге дейін. Scorelogix LLC JSS кредиттік баллын ұсынады, ол жұмыс тарихы, табыс және экономиканың әсеріне негізделген кредиттік тәуекелді бағалайды. Comenity Bank және Comenity Capital Bank 0-ден 999-ға дейінгі мінез-құлық тәуекелі бағасын қолданады. TU CreditVision баллдары мен TU жаңа шот бағасы (300-850) TransUnion компаниясымен шығарылады. Соңғысы WebBank компаниясымен қолданылады.
Тегін жылдық кредиттік есеп
FACT Act (Әділ және нақты несиелік операциялар туралы заң) нәтижесінде АҚШ-тың әрбір заңды тұрғыны әрбір кредиттік есептік агенттігінен өзінің кредиттік есебінің тегін көшірмесін он екі айда бір рет алуға құқылы. Заң барлық үш агенттік – Equifax, Experian және Transunion – есептерді ұсынуды талап етеді. Бұл кредиттік есептерде үш агенттіктің бірінен де кредиттік бағалау көрсетілмейді. Үш кредиттік бюро Annualcreditreport.com сайты арқылы жылдық кредиттік есептерді жүргізеді, онда пайдаланушылар өздерінің тегін кредиттік есептерін ала алады. FICO емес кредиттік бағалаулар есептің қосымша мүмкіндігі ретінде ақы төленеді. Бұл ақы әдетте 7,95 долларды құрайды, себебі FTC бұл төлемді Әділ несиелік есеп беру заңы арқылы реттейді. FTC түрлі алаяқтықтарды және жалған кредиттік есептер ұсынатын немесе қызметтері үшін ақы алатын басқа сайттар туралы мәліметтерді қадағалайды. Кредиттік есеп беру қызметтерінің заңсыз әрекеттері сотта қаралып шешілді, мысалы, Experian Consumer Direct компаниясы ай сайынғы төлемді қабылдайтын кредиттік есептерді бақылау қызметтеріне адамдарды адас жолмен тіркегені үшін айыпталды.
Кредиттік баллдың дәстүрлі емес қолданылуы
Кредиттік баллдар көбінесе автокөлік және үй иелерінің сақтандыру бағасын анықтау үшін қолданылады. 1990 жылдардың басынан бастап, кредиттік баллдарды жасайтын ұлттық кредиттік бюролары сақтандыруға арналған мамандандырылған баллдарды да жасап, сақтандыру компаниялары оларды әлеуетті клиенттердің сақтандыру тәуекелін бағалау үшін пайдаланады. Зерттеулер көрсетіп тұрғандай, баллдарды қолдану арқасында көптеген сақтандырылған адамдар сақтандыру үшін аз төлейді. Бұл зерттеулер жоғары баллға ие адамдардың талаптарының азырақ екенін көрсетеді. 2009 жылы TransUnion өкілдері Коннектикут штатының заң шығарушы органына жұмысқа алу процесінде пайдалану үшін кредиттік баллдар туралы есептерді жұмыс берушілерге сату практикасы туралы куәлік берді. Кемінде он екі штаттың заң шығарушылары заң жобаларын ұсынды, ал үш штат жұмысқа алу кезінде кредиттік тексеруді шектеу туралы заңдарды қабылдады.
Сын-пікірлер мен даулар
Кредиттік балл жүйелері әртүрлі БАҚ, борышкерлер одағы, тұтынушылар құқығын қорғау ұйымдары және мемлекеттік лауазым иелері тарапынан қызу сынға ұшырады. Болашақ жұмысқа орналасушыларды кемсіту, пәтер жалға алу өтініштерін қабылдамау, нәсілдік дискриминация, тәуекелді дұрыс болжамау, алгоритмдерді манипуляциялау және жалпы аморальдық сипаттағы мәселелер осы жүйеге қатысты көтерілді. Бұл балл беру жүйесі жеке адамның өмірлік мүмкіндіктерін қалыптастыруға бағытталған жіктеу нысаны ретінде де зерттелді – экономикалық теңсіздіктің бір түрі. Мұндай жіктеу схемасының қажеттілігі ұжымдық әлеуметтік қызметтердің және тәуекелдің жоғалуымен байланысты. АҚШ-тағы кредиттік балл жүйесі Қытайдағы әлеуметтік балл жүйесіне ұқсас. Кредиттік ақпаратты түрлі сақтандыру түрлерін алуға немесе пәтер жалға алуға қолдану да сынға ұшырады, себебі жұмыспен қамту, тұрғын үй, көлік және сақтандыру – қазіргі қоғамға мағыналы қатысудың негізгі шарттары болып табылады және кейбір жағдайларда (мысалы, автосақтандыру) заңмен міндетті болып табылады. АҚШ-тың кредиттік ақпарат беру компаниялары кредиттік баллдардың құнын және пайдалылығын дұрыс емес көрсету, тұтынушыларды қайта-қайта төлем жасауға итермелеу және есептер туралы жалған ақпарат беру арқылы заңсыз әрекеттер жасады деп айыпталды. Тұтынушылардың қаржылық қорғалуын қамтамасыз ету бюросы (CFPB) Equifax, Inc. және TransUnion компанияларын сатылған кредиттік баллдардың құны туралы тұтынушыларды әдейі түрде алдағаны үшін, сондай-ақ несие берушілерге берілгеннен өзгеше баллдарды тұтынушыларға ұсынғаны үшін айыптады. Equifax компаниясы 2017 жылы болған деректер бұзушылығына байланысты, 147 миллион адамның жеке ақпаратының құпиялылығы бұзылғаны үшін Федералды сауда комиссиясымен, CFPB және штаттармен 575 миллион долларлық келісімге келді. 2020 жылы Пенсильвания штатының тұрғыны TransUnion компаниясын террористер тізіміндегі адамдармен бірдей есімді болғандықтан, террорист ретінде қате таңбаланғаны үшін сотқа берді. Бұрын да осындай жағдайлар болған. 2007 жылы Колорадо штатында бір әйелдің кредиттік есебінде ол есірткі сатушы деп көрсетілген, ал 2017 жылы Калифорния штатында бірнеше адамның кредиттік есептері оларды террористтер деп таңбалаған автосаудагерге сатылған.